I GZ 53/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Rafał Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 9 marca 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia K. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 26 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Ol 712/10 w zakresie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Dyrektora Izby Celnej w O. z dnia [...] sierpnia 2010 r., nr [...] w przedmiocie opłaty paliwowej postanawia: 1) oddalić zażalenie w części dotyczącej określenia osoby ustanawianego doradcy podatkowego; 2) uchylić zaskarżone postanowienie w pozostałej części; 3) przyznać K. B. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie doradcy podatkowego. Postanowieniem z dnia 26 stycznia 2011 r., sygn. akt I SA/Ol 712/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., postanowił w punkcie 1 - przyznać K. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych, w punkcie 2 - odmówić ustanowienia doradcy podatkowego. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji wskazał na treść art. 244 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a. i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. Na podstawie złożonego przez skarżącą formularza wniosku o stanie rodzinnym, majątku i dochodach Sąd pierwszej instancji ustalił, iż prowadzi ona działalność gospodarczą, z której uzyskuje dochód średnio w wysokości 2.100 zł. We wspólnym gospodarstwie domowym pozostaje z dwojgiem dzieci w wieku 19 i 15 lat: uczniami szkół technikum i gimnazjum, które otrzymują rentę rodzinną w łącznej kwocie 677,36 zł miesięcznie. Jest współwłaścicielką (wraz z dziećmi) domu o powierzchni 160 m2, działki rolnej niezabudowanej o powierzchni 2,4 ha, działki zabudowanej budynkiem magazynowo-warsztatowym o powierzchni 311 m2 i magazynowo-socjalnym o powierzchni 215,9 m2 i powierzchni 1,513 ha oraz działki niezabudowanej o powierzchni 0,0984 ha. W 2009 r. z działalności gospodarczej osiągnęła dochód około 25.000 zł, który zapewnia rodzinie minimum egzystencji. Od czterech lat Izba Celna i Skarbowa na przemian blokują jej konta, w związku z czym nie może spokojnie prowadzić działalności, korzystać z kredytów, gwarancji, poręczeń, co skutkuje, iż od trzech lat jej firma stoi w miejscu, zarabiając na przeżycie. Ponadto wykazał stałe wydatki, do których należy: kredyt w rachunku bieżącym 30.000 zł, kredyt pomostowy 8.000 zł, podatek od nieruchomości 9.000 zł oraz bieżące koszty utrzymania, nauki dzieci, koszty leczenia. Na majątku skarżącej Urząd Skarbowy w B. oraz Izba Celna w O. dokonały wpisu hipoteki przymusowej na poczet przyszłych zobowiązań, jak również zabezpieczeń na wyposażeniu i urządzeniach budynków. Miesięczne wydatki na utrzymanie rodziny kształtują się następująco: ogrzewanie około 400 zł, energia 200 zł, woda 90 zł, gaz 45 zł, telefon z Internetem 120 zł, koszty dojazdu syna do szkoły 120 zł, koszty związane z nauką dzieci. Z dodatkowych zajęć i wyjazdów dzieci nie korzystają, ze względu na koszty oraz miejsce zamieszkania. Wydatki skarżącej na odzież - w zależności od potrzeb i konieczności, najczęściej pozostawiane są na koniec. Skarżąca korzysta również w tym zakresie z pomocy rzeczowej znajomych. Koszty wyżywienia ponoszone są w zależności od posiadanych środków, w przybliżeniu jest to kwota 900 zł. Środki czystości 150 do 200 zł plus dodatkowe sezonowe wydatki na leki, przybory szkolne, książki. Nieruchomości służące działalności gospodarczej zabudowane są popegeerowskimi budynkami o dużej powierzchni, które są stare, zniszczone i wymagają ciągłych remontów. Objęte są hipoteką przymusową i nie mogą służyć jako zabezpieczenie ewentualnej pożyczki w przypadku braku bieżących środków finansowych. Izba Celna poinformowała o zadłużeniu skarżącej 25 banków w Polsce, co zamknęło jej drogę do ubiegania się o jakąkolwiek pomoc. Skarżąca od 6 lat samotnie prowadzi działalność i wychowuje dwoje dzieci. Oceniając sytuację finansową skarżącej, na podstawie złożonych przez nią dokumentów i oświadczeń, Sąd doszedł do przekonania, że zasadny jest wniosek odnoszący się do zwolnienia skarżącej z kosztów sądowych. Wskazania wymaga bowiem fakt, iż pomimo posiadania przez wnioskodawczynię nieruchomości nie jest ona w stanie wykorzystać ich do uzyskania dochodów związanych z koniecznością poniesienia kosztów sądowych, gdyż są one obciążone hipoteką. Nie ma ona również możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego na ten cel, gdyż organ podatkowy powiadomił 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu. Również osiągany przez wnioskodawczynię dochód jest niewielki, pozwalający jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych. Sąd uznał, że zasadny był wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych, wobec czego na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. orzekł jak w pkt 1 postanowienia. Sąd nie znalazł natomiast podstaw do uwzględnienia wniosku strony o ustanowienie pełnomocnika z urzędu w osobie doradcy podatkowego. Podkreślił, że skarżąca w sposób prawidłowy wniosła skargę na decyzję Dyrektora Izby Celnej. Zainicjowane zostało postępowanie sądowe, zaś w jego toku Sąd rozpoznający sprawę, stosownie do treści art. 6 p.p.s.a., powinien udzielać stronie występującej bez adwokata lub radcy prawnego (profesjonalnego pełnomocnika) potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ją o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań, co w praktyce oznacza, iż nie zostanie naruszone konstytucyjne prawo strony do obrony. Skarżąca zaskarżyła zażaleniem postanowienie Sądu w całości , szczególnie akcentując niezaradność odmowy ustanowienia doradcy podatkowego w osobie doradcy podatkowego K. D. Skarżąca wskazała, że doradca podatkowy zna doskonale przebieg sprawy w związku z czym pomoc prawna doradcy podatkowego ułatwiłaby prowadzenie spraw przed sądem i organami. W zażaleniu obszernie zrelacjonowała przebieg sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie znajduje usprawiedliwione podstawy za wyjątkiem tej jego części, która odnosi się do wskazania osoby ustanawianego przez Sąd doradcy podatkowego. Ustawodawca w art. 245 § 1 p.p.s.a. stanowi, że "Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego". Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. "Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym - gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny". Jak wynika z literalnego brzmienia art. 246 § 1 p.p.s.a. jedyną ustawową przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym jest wykazanie, że strona nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Ustawodawca nie wprowadził dodatkowych warunków przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w tym odnoszących się do celowości udziału pełnomocnika w sprawie. Przyjęte w ustawie – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi rozwiązanie jest więc odmienne od tego jakie ustawodawca zastosował w art. 117 § 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (Dz. U. nr 43, poz. 296 ze zm.), zgodnie z którym uwzględnienie wniosku o ustanowienie pełnomocnika z urzędu uzależnione jest od ustalenia, że udział profesjonalnego pełnomocnika w sprawie jest potrzebny. Orzecznictwo Sądu Najwyższego i sądów powszechnych odnoszące się do kryterium potrzeby udziału adwokata lub radcy prawnego w sprawie nie jest więc przydatne przy wykładni art. 246 § 1 p.p.s.a. Orzecznictwo sądów administracyjnych w zdecydowanie przeważającej części jest zgodne co do tego, że brak celowości zastępowania przez profesjonalnego pełnomocnika strony, która wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, nie jest przesłanką uzasadniającą odmowę ustanowienia adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (por. m.in. postanowienia NSA: z 20 listopada 2008 r., sygn. I FZ 433/08, LEX nr 565708; z 6 października 2008 r., sygn. I FZ 371/08, LEX nr 527662; z 1 kwietnia 2008 r., sygn. II OZ 274/08, LEX nr 479138; z 29 października 2009 r., sygn. II FZ 429/09, LEX nr 573506). Sąd pierwszej instancji, mimo powołania podstawy prawnej z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., oparł się na ustaleniach wskazujących że K. B. nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania a nie jedynie świadczących o tym, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zgodnie z niepodważonymi ustaleniami K. B. nie jest w stanie wykorzystać nieruchomości do uzyskania dochodów związanych z koniecznością poniesienia kosztów sądowych, gdyż nieruchomości są obciążone hipoteką. Nie ma ona możliwości zaciągnięcia kredytu bankowego gdyż organ podatkowy powiadomił 25 banków w Polsce o jej zadłużeniu. Również osiągany przez wnioskodawczynię dochód jest niewielki, pozwalający jedynie na zaspokojenie podstawowych potrzeb życiowych jej trzyosobowej rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny w O., kierując się tymi ustaleniami zwolnił w całości skarżącą od kosztów sądowych. Uznał tym samym, że nie jest ona w stanie ponosić jakichkolwiek kosztów postępowania. Konsekwencją takiego stanowiska powinno być zastosowanie art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zarówno zwolnienie od kosztów sądowych jak i ustanowienie doradcy podatkowego. Naczelny Sąd Administracyjny mając na względzie wskazane przesłanki na podstawie art. 188 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. uchylił zaskarżone postanowienie w części dotyczącej określenia zakresu przyznanego prawa pomocy i odmowy ustanowienia pełnomocnika i na podstawie art. 243 § 1, art. 244 § 1 , art. 245 § 1 i § 2 i art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznał K. B. prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie doradcy podatkowego. Zażalenie nie jest zasadne w części dotyczącej imiennego określenia osoby ustanawianego doradcy podatkowego. Zgodnie z art. 253 p.p.s.a. o wyznaczenie doradcy podatkowego sąd zwraca się do Krajowej Rady Doradców Podatkowych. Stosownie do art. 244 § 3 p.p.s.a. jeżeli strona we wniosku wskazała doradcę podatkowego, Krajowa Rada Doradców Podatkowych w miarę możliwości i w porozumieniu ze wskazanym doradcą podatkowym wyznaczy doradcę podatkowego wskazanego przez stronę. Sądom administracyjnym nie przysługuje więc kompetencja do imiennego wyznaczania doradców podatkowych, którzy będą zastępować strony korzystające z przyznanego prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym ustanowienie doradcy podatkowego. Zażalenie w omawianym zakresie podlegało oddaleniu na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a.