I OSK 1270/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zbigniew Rausz (spr.) Sędziowie NSA Mirosława Włodarczak-Siuda Leszek Włoskiewicz Protokolant Michał Zawadzki po rozpoznaniu w dniu 10 stycznia 2007 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej M. D. przedstawicielki ustawowej małoletniej N. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja 2006 r. sygn. akt II SA/Wa 454/06 w sprawie ze skargi M. D. przedstawicielki ustawowej małoletniej N. B. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie Wyrokiem z dnia 19 maja 2006 r. (sygn. akt II SA/Wa 454/06) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. D. przedstawicielki ustawowej małoletniej N. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku. Jak wskazał Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego orzeczenia, decyzją z dnia [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy decyzję podjętą w dniu 19 grudnia 2005 r. odmawiającą przyznania małoletniej N. B., w imieniu której działa jej przedstawicielka ustawowa M. D., świadczenia w drodze wyjątku po zmarłym ojcu P. B.. W uzasadnieniu ww. decyzji Prezes ZUS podniósł, że przyznanie świadczenia na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t.j. Dz.U. z 2004 r. Nr 39, poz. 353) jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia następujące warunki: 1. jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym; 2. nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczeń wskutek szczególnych okoliczności; 3. nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek; 4. nie ma niezbędnych środków utrzymania. Prezes ZUS wyjaśnił również, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku wszystkie przesłanki, o jakich mowa w tym przepisie, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia przez wnioskodawcę którejkolwiek z przesłanek wyklucza możliwość przyznania mu świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 przywołanej ustawy jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z powyższym, Prezes ZUS w pierwszej kolejności zbadał uprawnienia zmarłego. W toku postępowania nie stwierdzono istnienia jednej z czterech przesłanek umożliwiających pozytywne załatwienie sprawy. Nie uznano za szczególną okoliczność, która uniemożliwiła nabycie prawa do renty, faktu, że P. B. odbywał w latach 1995-1999 karę pozbawienia wolności i w trakcie odbywania tej kary nie świadczył pracy. Ponadto organ podniósł, iż P. B. udokumentował łączny okres składkowy i nieskładkowy wynoszący 1 rok 2 miesiące i 4 dni. Przy ustaleniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku należy, jak wskazuje Prezes ZUS, brać pod uwagę łączny okres ubezpieczenia. Okres ten powinien być adekwatny do wieku ubezpieczonego. W ocenie organu, przyczyną braku uprawnień do renty ustawowej nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec, a zatem brak jest podstaw do otrzymania przez córkę P. B. świadczenia w drodze wyjątku. Powyższa decyzja została zaskarżona do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. W skardze podniesiono zarzut naruszenia art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS poprzez jego niewłaściwe zastosowanie wyrażające się w stwierdzeniu, że nie zaszły szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Skarżąca wskazuje, iż P. B. zginął śmiercią nagłą - został zamordowany. Fakt ten uniemożliwił mu kontynuowanie ubezpieczenia i osobistą opiekę nad córką. Ponadto skarżąca podkreśla, iż P. B. nie był w stanie podjąć w latach 1995-1999 pracy wskutek odbywania kary pozbawienia wolności, po odbyciu kary był bezrobotny, bowiem nie było dla niego pracy. Prezes ZUS mógł, czego nie uczynił, zwrócić się do Zakładu Karnego w [...] - gdzie ubezpieczony ostatnio odbywał karę pozbawienia wolności, z zapytaniem, czy miał tam możliwość podjęcia pracy. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie i podtrzymał argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę zważył, iż materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji jest art. 83 ust. 1 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Wprowadza on szczególną regulację, pozwalającą na uzyskanie świadczenia przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Świadczenia z omawianego przepisu mają wyjątkowy charakter także dlatego, że są finansowane bezpośrednio z budżetu państwa, a nie z FUS. Ustawa nie gwarantuje ich wypłaty, pozostawiając ich przyznanie decyzji Prezesa ZUS, która to decyzja ma charakter uznaniowy. Decyzja ta nie jest jednak dowolna, ograniczona jest czterema przesłankami wymienionymi w art. 83 ust. 1 cyt. ustawy, a mianowicie, uprawniony jest lub był osobą ubezpieczoną lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania prawa do emerytury lub renty wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek oraz nie ma niezbędnych środków utrzymania. Jak wynika z akt administracyjnych sprawy, P. B. odbywał w latach 1995-1999 karę pozbawienia wolności. W trakcie odbywania tej kary P. B. nie świadczył pracy. W okresie od 7 marca 2001 r. do 28 lutego 2002 r. oraz od 1 kwietnia 2002 r. do chwili zgonu, tj. do dnia 9 czerwca 2002 r. ubezpieczony świadczył pracę. Zgon ubezpieczonego nastąpił wskutek zabójstwa. Ubezpieczony w chwili śmierci nie spełniał warunku posiadania co najmniej 3-letniego okresu składkowego i nieskładkowego. Zdaniem Sądu, wskazać należy, iż niewypracowanie przez ojca dziecka wymaganego 3-letniego stażu ubezpieczeniowego, będące wynikiem odbywania przez niego w latach 1995-1999 kary pozbawienia wolności oraz braku zatrudnienia w latach 1999-2001, spowodowanego sytuacją na rynku pracy, nie stanowi, w ocenie Sądu, szczególnych okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 cyt. ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Odbywanie przez ubezpieczonego kary pozbawienia wolności było spowodowane, co istotne, popełnieniem przez niego przestępstwa, za które kara ta została wymierzona. Nie można zatem uznać, iż brak aktywności zawodowej w okresie odbywania kary pozbawienia wolności był usprawiedliwiony i to niezależnie od tego, czy zakład karny, w którym skarżący karę tę odbywał, proponował skazanemu podjęcie zatrudnienia. Dlatego też nie jest zasadny podnoszony w skardze zarzut niewystąpienia przez Prezesa ZUS, w toku postępowania administracyjnego, z zapytaniem do Zakładu Karnego w [...] o możliwości podjęcia przez ubezpieczonego pracy w okresie odbywania przez niego kary pozbawienia wolności. Okoliczność ta nie ma bowiem wpływu na prawną ocenę sprawy, a kierowanie takiego zapytania należałoby ocenić jako zbędne. Dodać też należy, iż trudności w znalezieniu pracy przez ubezpieczonego w okresie bezpośrednio po zwolnieniu go z zakładu karnego są oczywiste, zważywszy, że pracodawcy kierują się przy doborze pracowników przesłanką karalności. Skargę kasacyjną na powyższe postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 maja 2006 r. złożyła M. D. przedstawiciel ustawowy małoletniej N. B., wnosząc o jego uchylenie i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Pełnomocnik skarżącej zarzuciła zaskarżonemu wyrokowi: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. - naruszenie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), - wyrażające się w stwierdzeniu, że nie zaszły szczególne okoliczności na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego, a także 2) naruszenie przepisów o postępowaniu w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, w rozumieniu art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, tj. art. 6, 106 § 3 i 5 oraz art. 113 § 1 tej ustawy, przez nieprzeprowadzenie dowodów uzupełniających z urzędu (zażądania informacji z Zakładu Karnego w [...] czy ojciec skarżącej pracował w trakcie odbywania kary i podlegał ubezpieczeniu) - wobec niedostatecznego wyjaśnienia stanu sprawy. Jak podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej, nie sposób się zgodzić z argumentacją przedstawioną przez Sąd. Gdyby o świadczenie ubiegał się P. B. - rozważania należałoby podzielić. Natomiast dochodzącą świadczenia jest 3-letnia córka, której matka jako osoba bezrobotna nie jest w stanie zapewnić niezbędnych środków utrzymania. Co prawda jej uprawnienia są pochodną uprawnień jej zmarłego ojca - niemniej nie sposób jest tutaj pominąć aspektów wyrażonych w art. 7 K.p.a. Dlatego też wyrażona przez Sąd ocena o zbędności wystąpienia przez Prezesa ZUS z zapytaniem do zakładu karnego o podleganie w tym okresie przez P. B. ubezpieczeniu - wydaje się być w kontekście art. 7 i 9 K.p.a. niesłuszną. Mając na uwadze bardzo młody wiek i brak doświadczenia życiowego przedstawicielki ustawowej - matki skarżącej - organy rentowe winny objąć ją szczególną opieką i wskazywać wszelkie możliwe środki prawne i dowody niezbędne dla uzyskania świadczeń. Dlatego też aprobata takiego postępowania przez WSA miejsca mieć nie powinna. Sąd winien dążyć do wszechstronnego wyjaśnienia stanu sprawy. Przewodniczący może zamknąć rozprawę tylko w przypadku, gdy sąd uzna sprawę za dostatecznie wyjaśnioną. Prowadząc postępowanie sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Strona skarżąca pośrednio składała wniosek o przeprowadzenie dowodów uzupełniających w tej sprawie, jednakże nie został on uwzględniony przez organ rentowy jak też przez Sąd. Stanowi to o naruszeniu powołanych przepisów procesowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Dokonując oceny zasadności wniesionej przez przedstawiciela ustawowego małoletniej N. B. - M. D. - skargi kasacyjnej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 19 maja 2006 r., o którym wyżej mowa Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że skarga ta ma usprawiedliwione podstawy, choć nie wszystkie zarzuty w niej przedstawione można uznać za zasadne. Za chybiony należy uznać zarzut naruszenia wskazanych w podstawie kasacyjnej przepisów postępowania. Przeprowadzenie dowodu uzupełniającego w zakresie przedstawionym w omawianej podstawie kasacyjnej w tej sprawie nie mogłoby mieć znaczenia. Niniejsza sprawa dotyczyła bowiem przyznania świadczenia w drodze wyjątku w oparciu o przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. Nr 162, poz. 1118 ze zm.), a więc przyznania świadczenia osobie, która nie nabyła uprawnień do tego rodzaju świadczeń w trybie zwykłym przewidzianym ustawą m.in. z tego powodu, że osoba ta nie wypracowała odpowiedniego okresu ubezpieczeniowego. Za uzasadniony natomiast trzeba uznać zarzut naruszenia przepisów prawa materialnego a to art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998, o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na przyjęciu, że nie zaszły szczególne okoliczności, na skutek których ojciec dziecka nie nabył uprawnień do świadczenia ustawowego. Podstawę materialnoprawną wydanych w tej sprawie decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Na jego podstawie ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W przypadku osób pozostających po ubezpieczonym świadczenie jest pochodną uprawnień osoby zmarłej. Wnioskodawczyni reprezentowana w sprawie przez swą matkę jest osobą całkowicie niezdolną do pracy ze względu na swój wiek i jest osobą pozostałą po ubezpieczonym. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego spełniony został też warunek, iż nienabycie uprawnień do świadczenia ustawowego przez ojca dziecka nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. Posiadał on co prawda stosunkowo krótki okres składkowy (i nieskładkowy) wynoszący 1 rok 2 miesiące i 4 dni, był jednakże ubezpieczonym w chwili zgonu i gdyby nie nagła śmierć mógłby kontynuować zatrudnienie i spełnić warunki ustawowe. Wprawdzie fakt pobytu P. B. w Zakładzie Karnym nie może być uznany za okoliczność usprawiedliwiającą brak zatrudnienia i związanego z tym ubezpieczenia, zważyć jednak należy, że zaraz po opuszczeniu tego Zakładu czynił on starania o uzyskanie pracy. W tym celu w dniu 29 kwietnia 1999 r. ojciec dziecka zarejestrował się jako bezrobotny w Powiatowym Urzędzie Pracy w Międzyrzeczu Podlaskim a następnie 7 marca 2001 r. podjął pracę i pracował aż do chwili śmierci. Młody wiek (24 lata) sprawił, że P. B. nie wypracował dłuższego okresu ubezpieczeniowego a nastąpiło to wskutek jego nagłej tragicznej śmierci. W ocenie NSA w okolicznościach tej sprawy przyjąć należy, że przesłanki wymienione w cyt. art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej zostały w tym przypadku spełnione. Za błędne zatem uznać trzeba stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku. Z tych względów na podstawie art. 185 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji.