I OSK 1337/23

Dnia 18 czerwca 2024 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Monika Nowicka sędzia del. WSA Arkadiusz Blewązka (spr.) po rozpoznaniu w dniu 18 czerwca 2024 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A.M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 17 stycznia 2023 r., sygn. akt II SA/Łd 985/22 w sprawie ze skargi A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] października 2022 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 17 stycznia 2023 r., II SA/Łd 985/22 oddalił skargę A. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] października 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Powyższy wyrok zapadł w następujących okolicznościach sprawy: Wnioskiem z dnia [...] lipca 2022 r. A. M. wystąpiła o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad wujem P.K., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i dla którego została ustanowiona opiekunem prawnym (postanowienie Sądu Rejonowego dla Łodzi-Śródmieścia w Łodzi z dnia 5 maja 2022 r. sygn. akt VI I RNs 444/21). Prezydent Miasta Ł. decyzją z dnia [...] sierpnia 2022 r. odmówił przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad P.K. z uwagi na brak spełniania przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2022.615 ze zm.), dalej jako "u.ś.r.". Organ stwierdził, że wnioskodawczyni jest siostrzenicą P.K., a więc nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny. Od powyższej decyzji A. M. złożyła odwołanie, wnosząc o zmianę zaskarżonej decyzji i przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie skarżącej decyzja wydana została z naruszeniem art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że siostrzenicy niepełnosprawnego P. K., rezygnującej z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad wujem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, pomimo iż jest jedyną osobą, która może opiekować się wujem. Zaskarżoną decyzją z dnia [...] października 2022 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., po rozpatrzeniu odwołania A.M., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję Prezydenta Miasta Ł., podzielając stanowisko organu I instancji, że wnioskodawczyni będąc siostrzenicą osoby niepełnosprawnej nie jest obciążona obowiązkiem alimentacyjnym, a tym samym nie spełnia zasadniczej przesłanki warunkującej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi A. M. zaskarżyła w całości decyzję organu odwoławczego zarzucając naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że siostrzenica niepełnosprawnego P. K. która jest jego opiekunem prawnym, rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad wujem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz zwrot kosztów postępowania według norm przepisanych. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalając skargę wskazanym na wstępie wyrokiem z dnia 17 stycznia 2023 r. wskazał, iż skarżąca jest krewną osoby niepełnosprawnej w linii bocznej (siostrzenicą), wobec tego nie przysługuje jej prawo do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad wujkiem. Jednocześnie Sąd wskazał, że nie ma żadnego znaczenia dla sprawy okoliczność, czy żyją inne osoby, na których ciążył obowiązek alimentacyjny wobec niepełnosprawnego P. K. Skoro skarżąca nie należy do kręgu osób, którym świadczenie może być przyznane, to nie może uzyskać prawa do świadczenia, wbrew ustawie, w oparciu o argument, że nie ma innych osób, które mogłyby sprawować opiekę nad niepełnosprawnym wujkiem. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd I instancji stwierdził również, że bez wpływu na przysługujące skarżącej prawo do świadczenia pielęgnacyjnego pozostaje także okoliczność, iż strona została ustanowiona opiekunem prawnym niepełnosprawnego wuja, bowiem opiekun prawny nie został zaliczony do żadnej kategorii podmiotów, którym ustawodawca przyznał prawo do uzyskania przedmiotowego świadczenia. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniosła A.M., zaskarżając wyrok w całości i zarzucając naruszenie prawa materialnego, tj.: art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że siostrzenica niepełnosprawnego P.K., która jest jego opiekunem prawnym, rezygnująca z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad wujem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest uprawniona do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego. Na podstawie powyższego zarzutu skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i uwzględnienie w całości złożonej skargi, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi oraz zasądzenie zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego według norm przepisanych. Powyższe zarzuty zostały szerzej umotywowane. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie została oparta na usprawiedliwionych podstawach. Naczelny Sąd Administracyjny stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod uwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. oraz nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Przechodząc do oceny zarzutu kasacyjnego naruszenia art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1a u.ś.r. przez ich błędną wykładnię należy na wstępie wskazać, iż zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U.2023.2809 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei art. 17 ust. 1a u.ś.r. stanowi, że osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z treści powołanych wyżej przepisów wynika, że aby ustalić prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, zarówno osoba wymagająca opieki, jak i osoba sprawująca tę opiekę muszą spełniać określone ustawą przesłanki. Nie wystarczy zatem sama okoliczność sprawowania opieki nad schorowanym członkiem rodziny. Należy podkreślić, co jest niekwestionowane w dotychczasowym postępowaniu, że skarżąca kasacyjnie będąc siostrzenicą niepełnosprawnego P. K. nie należy do kręgu osób, na których ciąży wobec niego obowiązek alimentacyjny. Obowiązek ten, zgodnie z art. 128 k.r.o. obciąża bowiem, w linii bocznej wyłącznie rodzeństwo, a nie wstępnych i zstępnych rodzeństwa. Powyższe nie pozwala zaliczyć siostrzenicy do grona osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Jako osoba nieobciążona obowiązkiem alimentacyjnym nie jest bowiem osobą, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., a więc nie ma do niej zastosowania również art. 17 ust. 1a tej ustawy. Powyższe stanowisko jest utrwalone w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (vide: wyrok NSA z dnia 20 marca 2014 r., I OSK 448/13; wyrok NSA z dnia 15 października 2021 r., I OSK 480/21; wyrok NSA z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2091/20; wyrok NSA z dnia 22 lutego 2021 r., I OSK 2505/20; wyrok NSA z dnia 6 października 2021 r., I OSK 572/21, wyrok NSA z dnia 11 lutego 2022 r., I OSK 1164/21; wyrok NSA z dnia 23 marca 2022 r., I OSK 1637/21, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Przedstawiony pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, w której – wobec istniejących w orzecznictwie sądowym rozbieżności – rozstrzygnięto kwestię kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazując, iż krąg ten ogranicza się do osób zobowiązanych do alimentacji. Co prawda uchwała ta podjęta została w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w powyższej uchwale pozostaje nadal aktualne (vide: uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13, www.orzeczenia.nsa.gov.pl ). Wypada także zauważyć, iż warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym. Trybunał wyraził natomiast pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zwrócono uwagę, iż celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (vide: wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07 (OTK ZU-A 2008/6/107); wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07 (OTK ZU-A 2008/6/109). W niniejszej sprawie nie budzi wątpliwości fakt, że wnioskodawczyni sprawuje opiekę nad wujem P. K., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Intencją ustawodawcy określającego przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie było jednak wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Tym samym sam fakt sprawowania opieki przez skarżącą, nawet przy braku innych osób mogących tę opiekę wykonywać należących do kategorii osób, na których spoczywa obowiązek alimentacyjny, nie może być odczytywany jako samodzielna podstawa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tak więc akcentowanie faktycznego sprawowania opieki nad niepełnosprawnym wujem, jakkolwiek pozostaje zachowaniem społecznie pozytywnym, zasługującym na docenienie, samodzielnie nie przesądza o możliwości przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Podobnie, status skarżącej jako opiekuna prawnego osoby niepełnosprawnej nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia. Z faktu ustanowienia skarżącej opiekunem prawnym niepełnosprawnego wuja nie powstaje między nimi obowiązek alimentacyjny. Okoliczność ta ma natomiast relewantny charakter na gruncie przepisów art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a u.ś.r., a zatem brak tegoż obowiązku po stronie opiekuna osoby niepełnosprawnej uniemożliwia wypełnienie przesłanki przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Tym samym Sąd I instancji prawidłowo dokonał wykładni przepisu art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz ust. 1a u.ś.r., w następstwie czego nie naruszył art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. oddalając skargę jako niezasadną. Z tych względów skarga kasacyjna jako pozbawiona usprawiedliwionych podstaw podlegała oddaleniu zgodnie z art. 184 p.p.s.a. Skargę kasacyjną rozpoznano na posiedzeniu niejawnym stosownie do art. 182 § 2 p.p.s.a., gdyż strona skarżąca zrzekła się rozprawy, a strona przeciwna nie zażądała jej przeprowadzenia.