I OSK 1825/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Ewa Dzbeńska Sędziowie NSA Jolanta Rudnicka (spr.) del. WSA Wojciech Jakimowicz Protokolant starszy asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 7 lutego 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Skarbu Państwa od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 kwietnia 2012 r. sygn. akt I SA/Wa 2355/11 w sprawie ze skarg A. F. i S. F. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od Ministra Skarbu Państwa na rzecz S. F. kwotę 200 (dwieście) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem dnia 2 kwietnia 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 2355/11 po rozpoznaniu sprawy ze skarg A. F. i S. F. na decyzję Ministra Skarbu Państwa z dnia [...] października 2011 r., nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia prawa do rekompensaty, uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję Wojewody [...] z dnia [...] września 2011 r., nr [...]. Przedstawiając w uzasadnieniu wyroku stan faktycznym i prawny sprawy Sąd wskazał, że Wojewoda [...] decyzją z dnia [...] września 2011 r. odmówił A. F. oraz S. F. potwierdzenia prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia przez K. F. nieruchomości położonych w miejscowości W., pow. S., woj. [...], poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W uzasadnieniu decyzji organ podał, że pismem z dnia 28 grudnia 1990 r. S. F.wystąpił do Urzędu Rejonowego w K. o przyznanie ekwiwalentu z tytułu pozostawienia nieruchomości przez rodziców wnioskodawcy poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Do przedmiotowego wniosku S. F. dołączył następujące dokumenty: - postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy w Krakowie Wydział l Cywilny z dnia 17 października 1988 r., sygn. akt l Ns [...] o stwierdzeniu nabycia spadku po K. F., z którego wynika, iż spadek po niej nabyli: S. F. oraz K. F. i S. F. po 1/3 części spadku każdy z nich; -postanowienie Sądu Rejonowego dla Krakowa-Krowodrzy Wydział l Cywilny z dnia 6 czerwca 1990 r., z którego wynika, iż spadek po S. F. na podstawie ustawy nabyli synowie: K. F. i S. F. po połowie; -niepotwierdzoną za zgodność z oryginałem kserokopię orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w Krakowie z dnia 18 lutego 1947 r. wystawionego na nazwisko F. K., z którego wynika, iż K. F. pozostawiła w miejscowości W., pow. S. następujący majątek nieruchomy: dom murowany, parterowy o 5-ciu pokojach i kuchni z przynależnościami, zabudowania gospodarcze oraz [...] ha ziemi ornej. Ponadto wnioskiem z dnia 21 listopada 1990 r. o przyznanie rekompensaty wystąpił również K. F.. Postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2004 r., Prezydent Miasta K. przekazał wyżej wskazane wnioski wraz z dołączonymi do nich dokumentami do Wojewody [...], celem rozpatrzenia sprawy zgodnie z właściwością. Wnioskiem z dnia 20 czerwca 2007 r. o potwierdzenie prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej przez K. F. wystąpił do [...] Urzędu Wojewódzkiego A. F. - jedyny następca prawny K.F.. Ponownie z wnioskiem o potwierdzenie prawa do rekompensaty do Wojewody [...] w dniu [...] listopada 2005 r. wystąpił S. F.. Wojewoda [...] pismami z dnia 6 kwietnia 2010 r. i z dnia 10 maja 2010 r., zwrócił się do właściwych instytucji o odszukanie i przesłanie uwierzytelnionych kserokopii dokumentów, które potwierdziłyby, iż S. F. pełnił funkcję komendanta policji w D. oraz w P. w latach 1936-1939. Z przekazanego przez Konsulat Generalny RP we Lwowie pisma Archiwum Państwowego w obwodzie Lwowskim wynika, iż w dokumentach archiwum nie odnaleziono informacji dotyczącej nieruchomości rodziny F. pozostawionej w miejscowości W. rejon[...]. Z uwagi na powyższe ustalenia, organ pierwszej instancji odmówił wnioskodawcom prawa do rekompensaty. Odwołanie od powyższej decyzji wnieśli A. F.i S.F.. Rozpoznając złożone odwołanie Minister Skarbu Państwa utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. Przytaczając treść art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej organ odwoławczy stwierdził, że w przedmiotowej sprawie kwestią kluczową dla potwierdzenia, bądź też braku potwierdzenia prawa do rekompensaty jest fakt zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. przez K. F. poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w miejscowości W.. Wskazał, że w aktach znajduje się protokół przesłuchania strony postępowania sporządzony w dniu 24 marca 2010 r. Oceniając złożone wyjaśnienia, organ podniósł, że ustawa z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", w związku z czym w tej kwestii należy się odnieść do art. 25 k.c., a następnie przyjąć, że "zamieszkanie" jest to miejscowość, w której dana osoba przebywa z zamiarem stałego pobytu. Organ odwoławczy uznał, że opuszczenie byłego terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przez K. i S. F. wraz z dziećmi nastąpiło na długo (3 lata) przed wybuchem drugiej wojny światowej i miało charakter dobrowolny, bowiem związane było ze zmianą miejsca wykonywania pracy przez S.F. (ojca wnioskodawcy). W latach 1936-1939 S. F. pełnił służbę pierwotnie w P., a następnie w D., które to miejscowości wchodziły w skład obecnego obszaru Rzeczypospolitej Polskiej. Biorąc pod uwagę powyższe organ uznał, iż K. i S. F. pierwotnie pozostawili mienie poza obecnymi granicami RP w zupełnie innych okolicznościach, niż te określone w art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. W ocenie organu odwoławczego nie budzi wątpliwości, że powodem opuszczenia przez rodzinę F. mienia w W. była zmiana miejsca pracy S. F., a nie rozpoczęcie działań wojennych we wrześniu 1939 r. Poza sporem jest też, że pierwotne opuszczenie majątku w W. było dobrowolne i miało miejsce na długo przed wojną rozpoczętą w 1939 r. Biorąc pod uwagę powyższe organ odwoławczy wskazał , iż Wojewoda [...] w zgodzie ze stanem faktycznym przedmiotowej sprawy uznał, iż skarżącemu nie przysługuje prawo do rekompensaty za pozostawione mienie, skoro nie została spełniona przesłanka z art. 2 pkt 1 w związku z art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Skargi na decyzję Ministra Skarbu Państwa do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie złożyli A. F. i S. F.. W skargach zarzucono naruszenie przepisów prawa materialnego tj. przepisów ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. (Dz. U. Nr 169 poz. 1418 ze zm.) poprzez ich błędną interpretację, naruszenie art. 25 k.c. poprzez jego błędną interpretację oraz naruszenie art. 7, 77, 80 k.p.a. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uznał, że analiza zebranego w niniejszej sprawie materiału dowodowego wskazuje na zasadność złożonych skarg. Sąd wskazał, że art. 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. Nr 169, poz. 1418, z późn. zm.) zakreśla jej zasięg przedmiotowy i podmiotowy, natomiast w art. 2 ustawy ustawodawca zawarł przesłanki, jakie łącznie musi spełniać właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, aby otrzymać prawo do rekompensaty. Przepis ten wymaga, by właściciel nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej był w dniu 1 września 1939 r. obywatelem polskim, zamieszkiwał w tym dniu na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej oraz opuścił je z przyczyn, o których mowa w art. 1 (pkt 1), a także posiadał obywatelstwo polskie (pkt 2). W przypadku zaś śmierci właściciela nieruchomości pozostawionych poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, prawo do rekompensaty przysługuje wszystkim spadkobiercom albo niektórym z nich, wskazanym przez pozostałych spadkobierców, jeżeli spełniają wymóg określony w art. 2 pkt 2 (czyli posiadają obywatelstwo polskie). Zdaniem Sądu w niniejszej sprawie bezsporne jest, że K.F. pozostawiła w W., powiat S. majątek, bowiem okoliczności te zostały ustalone na podstawie oryginału orzeczenia Państwowego Urzędu Repatriacyjnego Wojewódzkiego Oddziału w K. z dnia 18 lutego 1947 r. Nie jest kwestionowana również przesłanka posiadania przez nią obywatelstwa polskiego. Natomiast organy obu instancji uznały, że nie zostały spełnione pozostałe przesłanki określone w art. 2 ww. ustawy tj. zamieszkiwanie na byłym terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w dniu 1 września 1939 r. oraz opuszczenie go z przyczyn, o których mowa w art. 1 (pkt 1). Rozpatrując niniejszą sprawę Sąd uznał, że rację ma organ administracji twierdząc, iż ustawa o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie wyjaśnia, co należy rozumieć pod pojęciem "zamieszkiwanie", dlatego w tej kwestii należy odnieść się do art. 25 k.c., który stanowi, że miejscem zamieszkania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Z powołanego przepisu wynika, że miejscem zamieszkiwania osoby fizycznej jest miejscowość, w której osoba ta przebywa z zamiarem stałego pobytu. Zamieszkiwanie jest prawną kwalifikacją określonego stosunku danej osoby do danego miejsca na którą składają się dwa elementy: przebywanie w sensie fizycznym w określonej miejscowości (corpus) oraz wola, zamiar stałego pobytu (animus). Oba te elementy muszą występować łącznie. Nie stanowi zatem o miejscu zamieszkania w rozumieniu powyższego przepisu to, że następuje jedna z wymienionych wyżej przesłanek polegająca tylko na zamieszkaniu w określonym miejscu w sensie fizycznym, jednak bez zamiaru stałego pobytu. Zatem w prowadzonym postępowaniu należało ustalić, czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze RP miała zarówno tzw. corpus (faktycznie przebywała w danej miejscowości) oraz animus (wolę stałego pobytu w niej). Ustalając stan faktyczny w przedmiotowej sprawie organ uznał, że K. i S. F. wraz z dziećmi na długo przed wybuchem wojny II wojny światowej (3 lata) dobrowolnie opuścili byłe terytorium Rzeczpospolitej w związku z wykonywaniem pracy przez S. F.. Zatem pozostawili mienie w zupełnie innych okolicznościach niż te określone w art. 2 pkt 1 ustawy. Zdaniem Sądu powyższe stanowisko jest nieuprawnione w kontekście zebranego materiału dowodowego. Z treści wyjaśnienia złożonego dniu 24 marca 2010 r. przez S. F. wynika, że w momencie wybuchu wojny matka, on i jego brat wrócili do majątku w W.. W trakcie składania tych wyjaśnień S. F. nie zadawano pytań dodatkowych, uściślających składane wyjaśnienia. Natomiast na rozprawie w dniu 2 kwietnia 2012 r. S. F. podał, że powrót nastąpił wczesnym rankiem 1 września 1939 roku i w tym samym dniu wszyscy byli już w domu w W. Następnie K. F. wraz z synami w 1945 roku - z uwagi na obawę prześladowań - repatriowała się z W. do K.. Natomiast stan faktyczny ustalony przez organy obu instancji jest taki, że K. F. opuściła byłe terytorium Rzeczpospolitej Polskiej przed 1 września 1939 r. Ustalenia organu nie odnoszą się natomiast do faktu jej powrotu do W., ani do repatriacji w 1945 r. z W. do K.. Zdaniem Sądu wskazane fakty mają dla sprawy istotne znaczenie, dlatego nie wyjaśnienie daty powrotu K. F. na byłe terytorium Rzeczpospolitej Polskiej w 1939 r. stanowi o naruszeniu zasad postępowania administracyjnego. Stanowisko organów orzekających, ustalających niespełnienie przesłanek z art. 2 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. na obecnym etapie postępowania jest, zdaniem Sądu, całkowicie nieuzasadnione i uznać je należy za niedopuszczalną nadinterpretację powołanego przepisu, warunkującego możliwość uzyskania przez byłego właściciela przedmiotowych nieruchomości prawa do rekompensaty. Z tego powodu Sąd uznał za wadliwe obie decyzje wydane w tej sprawie. Reasumując Sąd wskazał, że zaskarżone orzeczenie oraz decyzja je poprzedzająca zostały wydane z naruszeniem art. 7, 75 § 1, 77 § 1, 80 k.p.a. i art. 107 § 3 k.p.a. w stopniu, które to naruszenie mogło mieć istotne znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy oraz art. 2 pkt 1 ustawy dnia 8 lipca 2005 r. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Minister Skarbu Państwa, wskazując na następujące zarzuty: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego tj. art. 2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej w zw. z art. 25 Kodeksu cywilnego poprzez niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, iż K. F. w dniu 1 września 1939 r. zamieszkiwała na byłym terytorium RP z racji tego, że w tym dniu rano przybyła z dziećmi do swego domu w W.; 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. w zw. z art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a. polegające na tym, że Sąd pierwszej instancji w wyniku niewłaściwej kontroli działalności administracji publicznej błędnie przyjął, iż organy administracji naruszyły przepisy postępowania administracyjnego poprzez brak ustaleń w zakresie daty powrotu K. F. na byłe terytorium RP, skutkujący stwierdzeniem braku spełnienia przesłanki zamieszkania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium RP, w sytuacji, gdy takie naruszenie nie miało miejsca. Mając na uwadze powyższe zarzuty skarżący kasacyjnie wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania według norm przepisanych. W ocenie Ministra materiał dowodowy zgromadzony w niniejszej sprawie wskazuje, że nieudowodniona została przesłanka zamieszkiwania przez K. F. poza obecnymi granicami państwa polskiego, co uzasadnia odmowę potwierdzenia prawa do rekompensaty. Fakt przyjazdu K. F. do W. w dniu 1 września 1939 r. nie stanowi bowiem o jej zamieszkiwaniu w tym dniu w tej miejscowości tj. na byłym terytorium RP. Z okoliczności sprawy, w szczególności z zeznań S. F. jasno wynika, że K. F. przybyła tam za namową męża uznając, że jest to dla niej i jej dzieci w owym czasie miejsce pobytu bezpieczniejsze niż dotychczasowe. Oznacza to, że przybyła do W. nie celem skoncentrowania tam swojej działalności życiowej, lecz jedynie, aby przeczekać niebezpieczny czas wojny. W konsekwencji przyjeżdżając do W. w dniu wybuchu II wojny światowej K. F. nie miała zamiaru przebywać tam na stałe, lecz jedynie czasowo tj. do czasu, gdy minie odczuwany przez nią niebezpieczny okres związany z wojną. Świadczy o tym również fakt, że jej mąż pozostał w D. (w dotychczasowym miejscu pobytu rodziny) i jak należy logicznie domniemywać, z uwagi na miejsce pracy męża, centrum życiowe K. F. w dniu 1 września 1939 r. nadal pozostawało w D.. W odpowiedzi na skargę kasacyjną A. F. wniósł o jej oddalenie i zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W skardze kasacyjnej, powołując się na obie podstawy określone w art. 174 pkt 1 i pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U. t.j. 2012, poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej, jako " p.p.s.a.", podniesiono zarówno zarzuty naruszenia prawa materialnego, jak również wskazano na uchybienia natury procesowej. W ramach zarzutów naruszenia przepisów postępowania wskazano na naruszenie art.3 § 1 oraz art.145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w związku z art.80 i art.107 §3 k.p.a. W ocenie skarżącego kasacyjnie Sąd pierwszej instancji błędnie przyjął, że organy administracji nie dokonały ustaleń w zakresie dotyczącym daty powrotu K. F. na byłe terytorium Rzeczypospolitej Polskiej w sytuacji, gdy organ takie ustalenia poczynił. Odnosząc się do tego zarzutu należy przyznać rację autorowi skargi kasacyjnej, że w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji tak Minister Skarbu, jak też Wojewoda [...] wypowiedzieli się w kwestii powrotu K.F. w dniu 1 września 1939 r. do miejscowości W.. Jednakże organy obu instancji uznały, że w tej miejscowości w dniu 1 września 1939 r. K.F. nie przebywała z zamiarem stałego pobytu. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku rzeczywiście stwierdził, że ustalenia organu nie odnoszą się do faktu powrotu K. F. do W. , gdy tymczasem organ odmiennie, niż Sąd dokonał oceny spełnienia przesłanki zamieszkiwania K. F. w dniu 1 września 1939 r. To stwierdzenie Sądu nie miało jednak wpływu na wynik sprawy, gdyż spór nie dotyczy kwestii, czy K. F. wraz z dziećmi wróciła do W. w dniu 1 września 1939 r., gdyż ten fakt jest bezsporny, lecz czy spełniła przesłankę stałego zamieszkiwania w tej miejscowości, co wiąże się z oceną podniesionego w skardze kasacyjnej zarzutu naruszenia przepisów prawa materialnego. Podnoszony w skardze kasacyjnej zarzut naruszenia art.2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej nie jest uzasadniony. Z materiału dowodowego zebranego w sprawie i ustaleń poczynionych przez organy wynika, że K. F. była właścicielką majątku położonego w W. i tam zamieszkiwała, zaś z uwagi na charakter pracy jej męża S. F. wraz z dziećmi w 1936 r. czasowo mieszkała w P., a następnie w D., zaś w dniu 1 września 1939 r. powróciła do majątku W.. W tym kontekście trafnie Sąd pierwszej instancji zwrócił uwagę, że w prowadzonym postępowaniu należało ustalić, czy osoba pozostawiająca mienie na byłym obszarze Rzeczypospolitej Polskiej faktycznie przebywała w danej miejscowości z wolą stałego w niej pobytu. Słusznie też Sąd pierwszej instancji zauważył, że K. F. wraz z synami w 1945 r. – z uwagi na obawę prześladowań – repatriowała się z W. do K.. Spadkobiercy K. F. w toku całego postępowania konsekwentnie podnosili, że K. i S.F. na stałe zamieszkiwali w W., natomiast w związku z pracą S. F. rodzina wraz z nim przenosiła się czasowo do różnych miejscowości, w której pełnił służbę. Nie było to jednak zamieszkiwanie z wolą stałego pobytu. Jak podnosili spadkobiercy w miejscu pracy S. F. zamieszkiwali w mieszkaniach służbowych nie posiadali żadnego majątku, a zatem nie mogli też traktować tych miejsc zamieszkania jako stałego miejsca zamieszkania. W kontekście powyższego Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art.2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej. Sąd pierwszej instancji w sposób właściwy zastosował w niniejszej sprawie wskazany przepis. Wymaga zwrócenia uwagi, że po wydaniu wyroku w rozpoznawanej sprawie zagadnieniem zgodności z Konstytucją, wskazanego w skardze kasacyjnej jako naruszony przepisu art.2 pkt 1 wymienionej wyżej ustawy, zajmował się Trybunał Konstytucyjny. W wyroku z dnia 23 października 2012 r., sygn. SK 11/12 Trybunał Konstytucyjny orzekł, że art.2 pkt 1 ustawy z dnia 8 lipca 2005 r. o realizacji prawa do rekompensaty z tytułu pozostawienia nieruchomości poza obecnymi granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w zakresie, w jakim uzależnia prawo do rekompensaty od zamieszkiwania w dniu 1 września 1939 r. na byłym terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, jest niezgodny z art. 64 ust.2 w związku z art. 31 ust.3 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na zasadzie art.204 pkt 2 p.p.s.a.