I OSK 2453/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Maria Wiśniewska Sędziowie NSA Marek Stojanowski del. WSA Marian Wolanin (spr.) po rozpoznaniu w dniu 11 stycznia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 8 czerwca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 88/17 w sprawie ze skargi S. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] listopada 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę kasacyjną Zaskarżonym wyrokiem z dnia 8 czerwca 2017 r., sygn. akt IV SA/Wr 88/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę S. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] listopada 2016 r., Nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W skardze kasacyjnej od powołanego wyroku pełnomocnik S. L. zarzucił naruszenie prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2016 r. poz. 1518, ze zm.) w zw. z art. 17 ust. 1 i 1a tej ustawy, poprzez błędną wykładnię tych przepisów prowadzących do przyjęcia, że nie zachodzą przesłanki obiektywnie wyłączające możliwość sprawowania opieki przez rodziców nad niepełnosprawnym A. L., ponieważ żyją i nie są pozbawieni praw rodzicielskich, w związku z czym skarżąca, która faktycznie sprawuje opiekę nad potrzebującym bratem, została pozbawiona świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że literalna wykładnia wspomnianych przepisów, przyjęta przez organy oraz Sąd jest błędna i prowadzi do pokrzywdzenia osoby faktycznie sprawującej opiekę. Skarżąca uważa, że powinno się zastosować celowościową wykładnię tego przepisu. Akceptacja literalnej wykładni prawa narusza bowiem konstytucyjne zasady sprawiedliwości społecznej, nakaz ochrony i opieki nad rodziną oraz, wynikający z art. 71 ust. 1 Konstytucji, nakaz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Zdaniem skarżącej kasacyjnie organ odwoławczy dokonał błędnej analizy materiału dowodowego, albowiem biorąc pod uwagę to, że rodzice A. L. nie są w stanie uczynić zadość swym obowiązkom, a uzyskanie od nich na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. W realiach tej sprawy mogą być uznane za okoliczności obiektywne wyłączające możliwość sprawowania opieki nad A. L. przez swoich rodziców, tj.: - zamieszkiwanie w znacznej odległości od siebie - 175 km, - brak środków finansowych - brak zatrudnienia rodziców, - brak prawidłowych relacji rodzinnych, a tym samym brak kontaktu, - inne poglądy religijne oraz odmienny światopogląd. Cytując wybrane orzeczenia sądów administracyjnych, w skardze kasacyjnej podkreślono, że warunkiem niezbędnym do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego przez osobę inną, aniżeli spokrewniona w pierwszym stopniu, są okoliczności obiektywnie wyłączające możliwość sprawowania opieki, co powoduje, że uprawnienie do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, zgodnie z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych w zw. z art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, uzyska inna osoba, niż spokrewniona w pierwszym stopniu, jeżeli zrezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, może być stanowisko, że przebywanie w znacznej odległości od miejsca zamieszkania osoby niepełnosprawnej podlega rozważaniu w kategoriach nadmiernych trudności, o których stanowi art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego i w związku z tym może być traktowane, jako obiektywna niemożność, przewidziana ustawą o świadczeniach rodzinnych. Gdy jeden z rodziców nie ma znacznego stopnia dysfunkcji zdrowotnej, ale brak możliwości sprawowania przez niego opieki ma charakter obiektywny, to wsparcie może być przyznane innemu członkowi rodziny. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy istota sprowadza się do oceny, czy słuszne jest wydanie rozstrzygnięcia będącego wynikiem wyłącznie literalnej wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy też może istnieją dostatecznie uzasadnione podstawy mające swe źródło w wartościach konstytucyjnych, które nakazywałyby przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącej, będącej siostrą osoby wymagającej opieki z uwagi na jej rezygnację z pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki. Taka wykładnia ma także oparcie w orzecznictwie Trybunału Konstytucyjnego, który w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r., sygn. akt P 23/05 stwierdził, że: "Choć zasiłek stały nominalnie przysługiwał opiekunowi, to korzyść czerpał z niego podopieczny, który dzięki zasiłkowi miał zapewnioną opiekę osoby bliskiej. Takie rozwiązanie było też korzystne dla państwa, które zapewniając osobie potrzebującej pomocy opiekę członka rodziny, nie musiało organizować tejże opieki w innych formach. Skoro członek najbliższej rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków wobec chorego krewnego, a wymaga to od niego rezygnacji z zarobkowania, to powinien w tych działaniach otrzymać odpowiednie wsparcie państwa. Przyznanie tylko rodzicom naturalnym prawa do zasiłku stałego narusza konstytucyjną zasadę równości, a także zasadę sprawiedliwości społecznej (pojmowaną nie w aspekcie socjalno-ekonomicznym), lecz odnoszoną również do społecznego poczucia sprawiedliwości, które w demokratycznym państwie prawnym nie powinno być przez ustawodawcę ignorowane (art. 2 Konstytucji)." Trybunał Konstytucyjny uznał, że taka regulacja godzi też w konstytucyjne nakazy ochrony rodziny i opieki nad rodziną w ogólności (art. 18 Konstytucji) oraz szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej (art. 71 Konstytucji). Świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło zasiłek stały przewidziany w ustawie o pomocy społecznej z 1990 r. Podobne wnioski można wywieść z wyroków Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r., sygn. akt P 27/2007 oraz z dnia 22 lipca 2008 r., sygn. akt P 41/2007. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. z 2016 r. poz. 1948, ze zm. – dalej ppsa), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutu zgłoszonego w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał ten zarzut za niezasadny. Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przysługiwanie osobom wskazanym w art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli nie są spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, zostało przez ustawodawcę uzależnione od spełnienia dodatkowych warunków określonych w art. 17 ust. 1a powołanej ustawy, w tym w pkt 1, gdy rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpatrywanej sprawie ustalono, że A. L., nad którym skarżąca ma sprawować opiekę, zamieszkuje wraz z siostrą w wynajętym lokalu we W., gdzie studiuje zaocznie, natomiast jego rodzice zamieszkują poza W., w odległości ponad 170 km. Skarżąca wskazała również, że pomiędzy rodzicami i A. L. istnieje konflikt na tle światopoglądowym i religijnym. Przedstawione okoliczności nie są wystarczające do wykluczenia zastosowania w sprawie powołanego wyżej art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Przepis ten określa bowiem obiektywne przypadki, w których żyjący rodzice nie mogliby sprawować opieki. Natomiast różnice religijne i światopoglądowe pomiędzy rodzicami i synem, a także jego niezamieszkiwanie z rodzicami ze względu na podjęcie studiów poza miejscem zamieszkania jego rodziców, to okoliczności zależne od woli brata skarżącej, dlatego nie mogą skutkować wyłączeniem stosowania bezwzględnie obowiązującego art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. W niniejszej sprawie nie jest rozważana kwestia skuteczności realizacji obowiązku alimentacyjnego skarżącej wobec jej brata przed takim obowiązkiem spoczywającym na jego rodzicach, o czym stanowi art. 132 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, lecz jedynie okoliczność, czy żyjący rodzice brata skarżącej mogliby zostać uznani za osoby obiektywnie wykluczone z kręgu obowiązanych do sprawowania opieki nad swoim synem. Przytoczone w skardze kasacyjnej treści wybranych orzeczeń innych sądów dotyczą odrębnych stanów faktycznych dlatego nie mogą być traktowane, jako wiążące w niniejszej sprawie. Prawidłowe jest zatem rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji uznające zaskarżone decyzje za zgodne z prawem, skoro brak jest obiektywnych podstaw do uznania, aby rodziców A. L. potraktować, jako osoby objęte art. 17 ust. 1a pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 i art. 193 zdanie drugie ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.