I OZ 149/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Anna Łukaszewska - Macioch po rozpoznaniu w dniu 15 marca 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 6 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Op 437/11 odmawiające skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 11 lipca 2011 r. nr SKO.I/40/1331/2011/ps w przedmiocie przekazania podania w sprawie zasiłku celowego na pokrycie strat poniesionych w wyniku powodzi postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 6 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Op 437/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu odmówił J. R. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Opolu z dnia 11 lipca 2011 r. nr SKO.I/40/1331/2011/ps w przedmiocie przekazania podania w sprawie zasiłku celowego na pokrycie strat poniesionych w wyniku powodzi. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że wyrokiem z dnia 8 listopada 2011r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu oddalił skargę J.R. w przedmiotowej sprawie. Wnioskiem z dnia 8 listopada 2011 r. skarżący zwrócił się o ustanowienie adwokata z urzędu. W uzasadnieniu wniosku skarżący wskazał, że jest właścicielem zalanego przez powódź w 1997 r. domu, który nie nadaje się do zamieszkania. Otrzymuje emeryturę w kwocie 2000 złotych i nie stać go na opłacenie prawnika. Dochód ten nie wystarcza na uiszczenie opłat związanych z zalaną nieruchomością w K.-K. i nieruchomością w Z., gdzie czasowo zamieszkuje. Skarżący wskazał, że posiada dom o powierzchni 50 m² i mieszkanie w Z. o powierzchni 33 m² oraz nieruchomość rolną (zabudowaną) o powierzchni ok. 1ha. Koszty związane z zalanym domem wynoszą około 400 złotych miesięcznie, tj. podatek od nieruchomości i czynsz. Na węgiel wydaje 600 złotych, a na leczenie 100 złotych. Dodatkowo skarżący przedłożył deklarację PIT-37 za 2010 r., paragony fiskalne z aptek z okresu od sierpnia do listopada 2011 r., dowód wpłaty podatku rolnego za 2011 r. z dnia 14 marca 2011 r. na kwotę 392 złotych, fakturę VAT za usługi stomatologiczne z dnia 21 listopada 2011 r. na kwotę 1250 złotych, raport z badania słuchu z dnia 3 listopada 2011 r. oraz faktury związane z opłatami czynszu i mediów z okresu od sierpnia do października 2011 r., a także dowód wpłaty kwoty 100,80 złotych z dnia 28 października 2011 r. na ubezpieczenie skarżącego w PZU. W piśmie z dnia 20 listopada 2011 r. skarżący zwrócił się o przedłużenie terminu (zakreślonego w wezwaniu Sądu z dnia 9 listopada 2011 r.) do dostarczenia wymaganych dowodów, a następnie opisał swoją sytuację życiową. Podał, że losowo zamieszkuje w Z. Po powodzi w 1997 r. nie otrzymał odpowiedniej pomocy, co zmusiło go do znalezienia innego mieszkania. W rezultacie mieszka w Z. w skromnym mieszkaniu, które wymaga remontu. Odnośnie swojej nieruchomości w K.- K., wytłumaczył że błędnie wpisał we wniosku kwotę 400 złotych miesięcznie jako koszty z nią związane. Oświadczył, że nie posiada konta, ani lokat a dochody konsumuje na bieżąco. Podniósł też, że nie jest w stanie udokumentować w tak krótkim czasie rachunków za leki, z konieczności leczy się prywatnie, przesłał dowody leczenia i oświadczył, że leczenie kosztuje go od 400 do 500 złotych miesięcznie. Choruje na nerwicę serca, chorobę wieńcową, prostatę, żylaki kręgosłupa. Lekarze natomiast niechętnie chcą dokumentować koszty, jedynie stomatolog wystawił mu fakturę. Odnośnie nieruchomości rolnej oświadczył, że nie stanowi ona źródła dochodu, pole użyczył rolnikowi, za co nie otrzymuje żadnych korzyści. W dniu 28 listopada 2011 r. doręczono skarżącemu odpis zapadłego w sprawie wyroku wraz z uzasadnieniem. Pismem z dnia 30 listopada 2011 r. referendarz sądowy poinformował skarżącego o przedłużeniu terminu do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy o 7 dni liczone od dnia doręczenia niniejszego pisma. Pismo to J. R. odebrał w dniu 7 grudnia 2011 r., termin zatem do nadesłania dodatkowych dokumentów do wniosku rozpoczął dla niego bieg w dniu 8 grudnia 2011 r. i zakończył się w dniu 14 grudnia 2011 r. Do dnia wydania postanowienia przez Sąd skarżący nie przesłał żadnych dodatkowych dokumentów. Dnia 15 grudnia 2011 r. (data nadania przesyłki w placówce pocztowej) została złożona przez J. R. skarga kasacyjna od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Opolu z dnia 8 listopada 2011 r. sporządzona przez pełnomocnika skarżącego z wyboru - adwokata J. P. Do akt sprawy dołączono także pełnomocnictwo dla adwokata J. P. do prowadzenia w imieniu skarżącego sprawy II SA/Op 437/11, a także do wniesienia skargi kasacyjnej i reprezentowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w Warszawie. Postanowieniem z dnia 30 grudnia 2011r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy, uzasadniając to niespełnieniem przez skarżącego przesłanek materialnych z art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej "P.p.s.a.", warunkujących przyznanie tego prawa. Odpis postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy został doręczony skarżącemu w dniu 16 stycznia 2012 r., a adwokatowi J.P. – w dniu 11 stycznia 2012 r., o czym świadczą adnotacje na zwrotnych potwierdzeniach odbioru przesyłek. W dniu 20 stycznia 2012 r. wpłynął do Sądu sprzeciw na wyżej podane postanowienie referendarza sądowego, wniesiony za pośrednictwem poczty w dniu 18 stycznia 2012 r. W sprzeciwie sporządzonym przez pełnomocnika skarżącego zarzucono błąd w ustaleniach faktycznych, jakie legły u podstaw zakwestionowanego postanowienia, polegający na przyjęciu, iż skarżący nie uprawdopodobnił, że nie może ponieść kosztów pełnomocnika z wyboru bez uszczerbku dla utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Wobec czego wniósł o ponowne rozpoznanie wniosku i ustanowienie adwokata z urzędu. W ocenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego J. R. nie wykazał, aby spełniał przesłanki uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Skarżący otrzymuje comiesięcznie dochód, mający charakter źródła stałego, tj. świadczenia z ZUS w wysokości 2.000 złotych, a także uzyskał w 2010 r. dodatkowe dochody w wysokości 3.360 złotych rocznie. Wysokość dochodu nie jest niska, biorąc pod uwagę, że najniższe krajowe świadczenie emerytalne kształtowało się w 2011 r. na poziomie 728,18 złotych brutto (dane podane na podstawie Komunikatu Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 16 lutego 2011 r. w sprawie kwoty najniższej emerytury i renty, dodatku pielęgnacyjnego i dodatku dla sierot zupełnych oraz kwot maksymalnych zmniejszeń emerytur i rent – opublikowany w Monitorze Polskim z 2011r. Nr 15, poz. 162). Ponadto, zgodnie z oświadczeniem skarżącego, posiada on nieruchomość mieszkalną. Posiada zatem zapewnione warunki mieszkaniowe, a wykazane miesięczne wydatki na koszty utrzymania mieszkania, zakup lekarstw, czy kosztów leczenia kształtują się na poziomie ok. 1.020 złotych miesięcznie. Przyjmując nawet, że do kosztów tych doliczyć należy wydatki na wyżywienie, ubranie, zakup środków czystości w wysokości 500 złotych miesięcznie (co podniósł skarżący w sprzeciwie), to i tak z emerytury w kwocie 2000 złotych pozostaje po odjęciu wydatków, kwota ok. 500 złotych miesięcznie. Sąd uważa bowiem, opierając się na zeznaniu podatkowym z 2010 r., którego kserokopia została dołączona do akt sprawy, że skarżący w istocie uzyskuje emeryturę w wysokości 2.000 złotych netto, a nie brutto, jak pokazał we wniosku. Wobec nie doręczenia przez skarżącego, pomimo wezwania, aktualnego dowodu potwierdzającego uzyskiwany dochód z tytułu emerytury, Sąd oparł swój pogląd na ten temat, na podstawie dokumentów znajdujących się w aktach. Nie bez znaczenia, w ocenie Sądu jest także okoliczność, że skarżący skorzystał już w tym procesie z ustawowego zwolnienia od kosztów sądowych, co stworzyło mu możliwość powzięcia działań zmierzających do zaoszczędzenia środków finansowych na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Sąd podkreślił, że instytucja prawa pomocy jest instytucją wyjątkową i stanowi rodzaj ulgi w obowiązku uiszczenia daniny publicznej z tytułu prowadzenia postępowania przed sądem, a ustanowiona została z myślą o osobach ubogich, których trudna sytuacja materialna uniemożliwia dostęp do sądu (por. postanowienie z dnia 16 listopada 2010r., sygn. akt II OZ 1131/10, umieszczone w programie komputerowym LEX nr 743653). Prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. Koszty sądowe natomiast należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie rodziny, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami (por. postanowienie NSA z dnia 26 października 2010r., sygn. akt I OZ 819/10, LEX nr 742076). W ocenie Sądu, skarżący nie wykazał przesłanki wynikającej z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., warunkującej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym. Okoliczności, które strona podaje we wniosku o przyznanie prawa pomocy powinna należycie uzasadnić albo prznajminiej uprawdopodobnić. W zażaleniu na postanowienie J. R. wniósł o jego zmianę przez przyznanie mu prawa pomocy. Skarżący posiada majątek, lecz jest on niezbędny do codziennej egzystencji. Uzyskuje również niewielkie dochody, które jednak nie pozwalają na pokrycie kosztów pełnomocnika. Jednocześnie nie może czekać, by uzbierać odpowiednią sumę celem pokrycia kosztów pełnomocnika albowiem byłby on "zakładnikiem" czasu, którego upływ może mieć wpływ na proces. W tych okolicznościach zaskarżone postanowienie jest krzywdzące, uniemożliwiające realizację przysługujących mu praw i zamykające drogę do przyznania prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie ma uzasadnionych podstaw, zatem nie może odnieść zamierzonego skutku. Instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 P.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., prawo pomocy w zakresie częściowym może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego siebie i rodziny. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego okoliczności przedstawione przez skarżącego nie dawały podstaw do częściowego zwolnienia od kosztów sądowych. Rozstrzygnięcie takie byłoby bowiem usprawiedliwione w sytuacji, w której strona nie byłaby w stanie ponieść pełnych opłat czy wydatków związanych z postępowaniem sądowoadministracyjnym. W orzecznictwie i doktrynie wskazuje się, że częściowe zwolnienie od kosztów sądowych jest możliwe wyjątkowo w przypadku osób żyjących w ubóstwie, które są pozbawione środków do życia, a pozyskanie przez nie kwot na sfinansowanie kosztów udziału w sporze sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka - Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz., Warszawa 2009, str. 696 i n. i powołane tam orzeczenia). W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, w sprawie niniejszej taka sytuacja nie ma miejsca. Należy bowiem mieć na uwadze, że skarżący uzyskuje stały dochód miesięczny – emeryturę w kwocie 2000 złotych netto. Pozwalają one, przy racjonalnym gospodarowaniu tymi środkami, na poniesienie kosztów sądowych. Powyższe oznacza, że zasadnie Wojewódzki Sąd Administracyjny w Opolu zaskarżonym postanowieniem z dnia 6 lutego 2012 r. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Kierując się powyższymi względami Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 z zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.