I OZ 1758/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Małgorzata Pocztarek po rozpoznaniu w dniu 5 stycznia 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia C.L. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 18 września 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 575/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w sprawie ze skargi C.L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..] z dnia 6 marca 2015 r. nr [..] w przedmiocie opłaty adiacenckiej postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 18 września 2015 r., sygn. akt II SA/Sz 575/15, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie odmówił C.L. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..]z dnia 6 marca 2015 r. nr [..]w przedmiocie opłaty adiacenckiej. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że C.L. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [..]z dnia 6 marca 2015 r. nr [..] utrzymującą w mocy decyzję Wójta Gminy [..], ustalającą opłatę adiacencką z tytułu wzrostu wartości nieruchomości spowodowanego jej podziałem. Skarżący, wezwany do uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 473 zł, złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W uzasadnieniu wniosku podał, że jego sytuacja finansowa uniemożliwia mu uiszczenie wpisu sądowego od wniesionej skargi, a niezwolnienie go od tej opłaty skutkowałoby brakiem możliwości dochodzenia jego praw przed sądem. Wnioskodawca, w oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podał, że nie prowadzi z nikim wspólnego gospodarstwa domowego, jego jedynym dochodem jest dochód z gospodarstwa rolnego o pow. 10,95 ha wynoszący 1300 zł miesięcznie, nie ma żadnych oszczędności ani przedmiotów wartościowych. Skarżący wyjaśnił, że jego dom o pow. 90 m2 wymaga kapitalnego remontu. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego wnioskodawca oświadczył, że Ł.A. i J.C., tj. osoby którym w postępowaniu administracyjnym doręczano jako dorosłym domownikom korespondencję adresowaną do skarżącego, nie zamieszkują i nie prowadzą z nim wspólnego gospodarstwa domowego. Skarżący wyjaśnił, że nie zbierał dokumentów dotyczących kosztów utrzymania domu i gospodarstwa rolnego, dlatego przedkłada jedynie kopie tych dokumentów które się zachowały, tj. nakaz płatniczy w sprawie podatku rolnego i podatku od nieruchomości za 2015 r., kopię wpłaty II raty składki na KRUS, dowody wpłaty za gaz ziemny, wodę i telefon, a także wyciągi z rachunków w Banku [..]i [..][..]. C.L. podał, że spłaca w Banku [..]kredyt, którego miesięczna rata wynosi 2 713,40 zł. Ponadto, że nie otrzymał jeszcze decyzji dotyczącej dopłat do gruntów rolnych za 2015 r., oraz, że żadna z jego działek wydzielonych z działki 87/3 nie została dotychczas zbyta. Postanowieniem z dnia 22 lipca 2015 r. referendarz sądowy odmówił skarżącemu zwolnienia od kosztów sądowych wskazując, że wnioskodawca spłaca kredyt bankowy, którego rata wynosi 2 713,40 zł miesięcznie, a więc ponad dwukrotnie przewyższa ona deklarowane dochody. Ponadto, z przedłożonych dokumentów wynika, że skarżący posiada lokaty bankowe przekraczające 80.000 zł, co przeczy tezie o jego wyjątkowo trudnej sytuacji finansowej. Skarżący posiada również nieruchomość rolną o wartości 985 474 zł, która przynosi dochody. W tej sytuacji brak jest jakichkolwiek podstaw do uznania wnioskodawcy za osobę ubogą, która nie jest w stanie pokryć kosztów zainicjowanego przez siebie postępowania sądowego. Skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego podkreślając, że mieszka sam, zaś część należności związanych z utrzymaniem domu opłaca z rachunku bankowego znajomej. Skarżący wskazał, że środki znajdujące się na należącym do niego rachunku bankowym nie wystarczają do spłaty zaciągniętego kredytu bankowego. Sąd I instancji wskazał, że instytucja przyznania prawa pomocy jest instytucją nadzwyczajną stanowiącą pomoc państwa dla osób, które żyją w ubóstwie lub znajdują się w wyjątkowo trudnej sytuacji materialnej. Ubiegający się o taką pomoc winien więc w każdym przypadku poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdy poczynione w ten sposób oszczędności okazałyby się niewystarczające, a także gdy wnioskodawca ze względu na stan zdrowia, sytuację osobistą, rodzinną, wiek, zawód nie ma realnych możliwości wykorzystania swej zdolności zarobkowej, albo nie korzysta z niej z przyczyn społecznie uzasadnionych – może zwrócić się o pomoc państwa. W utrwalonym orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny, w szczególności, gdy osoba ta ma stały miesięczny dochód przewyższający minimalne wynagrodzenie za pracę. W ocenie Sądu I instancji, okoliczności, na które powołuje się w swym wniosku o przyznanie prawa pomocy i w sprzeciwie skarżący, prowadzą do wniosku, że jego sytuacja finansowa nie jest aż tak trudna, jak usiłuje wykazać. Jak wynika z załączonych do akt sprawy wyciągów z kont lokacyjnych należących do skarżącego saldo końcowe na dzień 21 maja 2015 r. wynosiło 74.981,48 zł. Wskazane okoliczności mają, zdaniem sądu, zasadnicze znaczenie dla ustalenia sytuacji ekonomicznej skarżącego. Sąd I instancji podkreślił, że przyznanie prawa pomocy to w istocie "kredytowanie" kosztów postępowania z budżetu Państwa (czyli jest to dodatkowe obciążenie innych obywateli) i dlatego winno być udzielane wyjątkowo. W przypadku ubogiego społeczeństwa, jakim jest społeczeństwo polskie, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bez źródeł stałego dochodu i bez majątku oraz pozbawionych (obiektywnie) możliwości uzyskania środków na ten cel z jakichkolwiek źródeł. W ocenie Sądu I instancji, koszty sądowe należy traktować jako wydatki bieżące w budżecie domowym, które powinny być zaspokajane na równi z innymi podstawowymi wydatkami. Fakt spłaty przez skarżącego wysokich rat kredytu gotówkowego (2.713,40 zł miesięcznie), nie stanowi jednak, zdaniem Sądu I instancji, wydatku niezbędnego, który mógłby mieć pierwszeństwo przed kosztami postępowania sądowego. Pogląd ten znajduje potwierdzenie w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, który w postanowieniu z 20 października 2011 r., sygn. akt I OZ 783/11, stwierdził, że zobowiązania prywatne, takie jak rata kredytu (hipotecznego) nie mają pierwszeństwa przed kosztami sądowymi. Utrzymanie konieczne, stanowiące prawne ekonomiczne kryterium oceny istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, obejmuje, co oczywiste, wydatki związane z potrzebami mieszkaniowymi, to jednak nie oznacza, że dla zaspokojenia tych potrzeb niezbędne jest ponoszenie wydatku z tytułu spłaty rat kredytu (vide: postanowienie NSA z 16 marca 2011 r. sygn. akt II FZ 22/11). Zażalenie na powyższe postanowienie złożył C.L., podnosząc, iż jego sytuacja finansowa uniemożliwia mu uiszczenie wpisu sądowego. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i zwolnienie go od kosztów sądowych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że obowiązek zapewnienia skutecznego dostępu do sądu nie oznacza jednocześnie konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów sądowych nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012, poz. 270 ze zm., dalej: P.p.s.a.), następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Wykazanie powyższych okoliczności powinno nastąpić przez złożenie przez wnioskodawcę szczegółowego oświadczenia obejmującego dokładne dane o stanie rodzinnym i majątkowym, a także przez przedstawienie innych dokumentów dotyczących sytuacji finansowej jego i jego rodziny. Ocena czy takie okoliczności zachodzą należy natomiast do sądu. Rozstrzygnięcie sądu w zakresie prawa pomocy ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca aktualnie nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów zainicjowanych postępowań sądowych, sąd może przyznać prawo pomocy, jeżeli uzna, że zachodzi taka potrzeba, nie ma natomiast bezwzględnego obowiązku uwzględnienia każdego żądania strony. Instytucja przyznania prawa pomocy ma charakter wyjątkowy. Zasadą bowiem jest, że strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Natomiast udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony z budżetu państwa. Ma ono na celu ułatwienie stronie dochodzenia słusznych praw w sprawach dotyczących jej żywotnych interesów. Korzystanie z takiej instytucji powinno mieć zatem miejsce wyłącznie w przypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy strona nie nadużywa swych uprawnień procesowych, czyli nie inicjuje szeregu postępowań sądowych w celu innym niż ochrona swych praw i gdy zgromadzenie przez nią funduszy niezbędnych do prowadzenia procesu jest obiektywnie niemożliwe. Podmiot występujący na drogę postępowania sądowego powinien mieć również świadomość, że to on w pierwszej kolejności zobowiązany jest do ponoszenia kosztów swojego udziału postępowaniu sądowym. Zatem decydując się na wszczęcie każdej sprawy sądowej, powinien poprzez swoje działanie zabezpieczyć sobie w stosownym czasie środki finansowe na pokrycie kosztów sądowych. Oznacza to, że w ramach planowania wydatków, prowadząc działalność skargową i przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinien wykazać się niezbędną zapobiegliwością i przezornością oraz zapewnić sobie środki na ten cel. Skoro skarżący środków tych nie zabezpieczył i we własnej ocenie ich nie posiada, to okoliczność ta nie może powodować, że należy stronie bezwzględnie przyznać prawo pomocy. Konieczność ponoszenia kosztów sądowych powinna sprzyjać rozwadze przy podejmowaniu decyzji o skorzystaniu z możliwości wniesienia skarg, od których uiszcza się wpis sądowy (postanowienie NSA z dnia 26 listopada 2015 r., sygn. akt I OZ 1537/15). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, oceniając sytuację majątkową wnioskodawcy, Sąd I instancji właściwie uznał, że nie uzasadnia ona przyznania mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Niewątpliwie zadeklarowany dochód osiągany przez skarżącego nie jest znaczny. Zwrócić jednak należy uwagę na fakt, że wnioskodawca nie ma nikogo na swoim utrzymaniu, posiada dom o pow. 90 m2, oraz gospodarstwo rolne o pow. 10,95 ha. Ponadto jak wynika z załączonych do akt sprawy wyciągów z kont należących do skarżącego, saldo końcowe na dzień 21 maja 2015 r. wynosiło 74.981,48 zł. Wskazane wyżej okoliczności już sytuują skarżącego w znacznie lepszej sytuacji niż wiele osób, które otrzymują prawo pomocy, gdyż nie posiadają żadnej nieruchomości, bądź należą do osób o bardzo niskich dochodach lub są całkowicie tych dochodów pozbawieni i nie są w stanie pokryć nawet podstawowych potrzeb życiowych. Posiadanie majątku, szczególnie nieruchomości, wyklucza w zasadzie możliwość przyznania prawa pomocy. Przy czym wskazać należy, że w judykaturze powszechnie przyjęty jest pogląd, że sposób, w jaki jest wykorzystywany majątek, nie może mieć wpływu na ocenę, czy dana osoba posiada dostateczne środki na uiszczenie wpisu. Istotne jest, że posiadany majątek może przynosić potencjalne pożytki. Strona, która dysponuje wolnymi od obciążeń składnikami majątku, powinna sama bez pomocy państwa pokrywać wydatki związane ze swoim udziałem w sprawie. Ponadto należy podkreślić, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe powinien liczyć się z ewentualnymi kosztami takiego postępowania i poprzez swoje działanie zapewnić sobie na ten cel niezbędne środki. Argumentem za przyznaniem prawa pomocy nie może być też fakt zaciągnięcia przez wnioskodawcę kredytu i spłaty rat miesięcznych. Obowiązek spłaty zobowiązań finansowych ma oczywiście wpływ na sytuację majątkową strony, nie stanowi jednak przesłanki, która przesądziłaby o przyznaniu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Dbałość o płynność finansową i regulowanie zobowiązań prywatnoprawnych nie wyklucza konieczności regulowania nie mniej ważnych należności o charakterze publicznoprawnym, np. wpisu sądowego. Zobowiązania cywilnoprawne (raty kredytu) nie mogą mieć pierwszeństwa przed kosztami postępowania sądowego (por. postanowienie NSA z dnia 18 listopada 2015 r., sygn. akt II OZ 1146/15, niepubl.) W takiej sytuacji należało uznać, że zasadnie sąd I instancji zaskarżonym postanowieniem odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. postanowił jak w sentencji.