I OZ 567/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Anna Lech po rozpoznaniu w dniu 9 lipca 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia I. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 1127/12 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia radcy prawnego w sprawie ze skargi I. B. na postanowienie Wojewody Ś. z dnia [...] października 2012 r., nr [...] stwierdzające uchybienie terminu do wniesienia odwołania od decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] października 2010 r. w przedmiocie statusu bezrobotnego postanawia: oddalić zażalenie. Pismem z dnia 16 listopada 2012 r. I. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na postanowienie Wojewody Ś. z dnia [...] października 2012 r. nr [...] stwierdzające uchybienie terminu do wniesienia odwołania od decyzji Prezydenta Miasta T. z dnia [...] października 2010 r. w sprawie statusu bezrobotnego. W treści skargi skarżący wniósł między innymi o ustanowienie pełnomocnika z urzędu oraz zwolnienie z kosztów sądowych ze względu na swoją sytuację materialną oraz zawiłość sprawy. W dniu 3 stycznia 2013 r. skarżący złożył urzędowy formularz wniosku o przyznanie prawa pomocy "PPF" precyzując, iż domaga się ustanowienia radcy prawnego. Uzasadniając wniosek wskazał, że udział radcy prawnego jest konieczny ze względu na skomplikowany charakter sprawy. I. B. podkreślił, że jest bezrobotny, nie posiada żadnych dochodów oraz pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z małżonką B. B., z którą znajduje się w rozdzielności majątkowej. Strona pomoc materialną otrzymuje od rodziny oraz osób trzecich. Ponadto oświadczył, że nie posiada nieruchomości oraz nie dysponuje żadnymi zasobami pieniężnymi oraz przedmiotami wartościowymi. W piśmie z dnia 15 stycznia 2013 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach wezwał skarżącego do uzupełnienia danych zawartych we wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez złożenie oświadczenia o stanie majątkowym i dochodach małżonki. W tym zakresie zobowiązano stronę do podania dokładnej wysokości dochodu oraz składników majątku małżonki i przedłożenia dokumentów to potwierdzających. Jednocześnie wezwano do podania orientacyjnej miesięcznej wysokości kosztów bieżącego utrzymania (to jest czynszu, opłat za tzw. media oraz wydatków na zakup żywności, środków czystości, leczenie i zakup leków itp.) oraz nadesłanie dowodów wpłat, faktur VAT i paragonów potwierdzających te wydatki. W odpowiedzi na powyższe wezwanie skarżący nadesłał pismo z dnia 4 lutego 2013 r. Podkreślił, że ze swoją małżonką pozostaje w rozdzielności majątkowej i nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego. Do pisma dołączył kopię aktu notarialnego z dnia 19 maja 2004 r., w której B. B. i I. B. ustanowili rozdzielność majątkową. Postanowieniem z dnia 4 marca 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 1127/12, referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach oddalił wniosek skarżącego o zwolnienie od kosztów sądowych wskazując, że pomimo wyraźnego wezwania skarżący uchylił się od podania jakichkolwiek informacji na temat swojego majątku, źródeł i wysokości dochodów, a także poziomu i struktury wydatków. Podano, że argumentem uzasadniającym przyznanie prawa pomocy nie może być fakt, że wnioskodawca zawarł małżeńską umowę o ustanowieniu rozdzielności majątkowej. Podkreślono, że w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego konsekwentnie przyjmuje się, że istnienie rozdzielności majątkowej pomiędzy małżonkami nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnego wsparcia finansowego, a ponadto nie uzasadnia odmowy udzielenia informacji na temat sytuacji majątkowej drugiego małżonka Od tego postanowienia I. B. wniósł sprzeciw, co oznacza, że w niniejszej sprawie miał zastosowanie art. 260 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), stanowiący, że w razie wniesienia sprzeciwu, który nie został odrzucony, postanowienie, przeciwko któremu został wniesiony, traci moc, a sprawa będąca przedmiotem sprzeciwu podlega rozpoznaniu przez sąd na posiedzeniu niejawnym. Postanowieniem z dnia 26 kwietnia 2013 r., sygn. akt IV SA/Gl 1127/12, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy wskazując, że nie uzasadnia przyznania prawa pomocy ustanowiona małżeńska rozdzielność majątkowa. Sąd podał, że rozdzielność majątkowa, odnosi się do majątków małżonków, regulując kwestie zobowiązań każdego z małżonków wobec osób trzecich oraz rozporządzania i zarządzania majątkami, nie zaś ich wzajemnych obowiązków, w tym polegających na udzielaniu współmałżonkowi pomocy finansowej, także w zakresie prowadzonego postępowania sądowego. W ocenie Sądu skarżący, dla którego małżonka jest osobą najbliższą, nie przedstawił żadnych okoliczności świadczących o tym, że wspólnie nie gospodarują. Fakt, iż skarżący nie jest zameldowany od 27 maja 2010 r. w T. przy ul. [...] nie oznacza, w ocenie Sądu, iż tam nie zamieszkuje. Sąd wskazał, że jeśli skarżący nie zamieszkuje z żoną, to jego obowiązkiem było podać aktualne miejsce zamieszkania bądź pobytu. Tymczasem skarżący tego nie uczynił oraz nie odniósł się do części wezwania dotyczącej ponoszonych kosztów utrzymania oraz źródeł, z których czerpie środki na ich pokrycie. Tym samym Sąd uznał, że za gołosłowne należy uznać twierdzenia strony o pomocy udzielanej przez rodzinę, skoro skarżący nie wskazał osób, które udzielają mu takiej pomocy oraz wysokości przekazywanych w tym zakresie kwot. Wobec tego Sąd uznał, że skarżący nie wykazał, że zachodzą przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Na to postanowienie skarżący złożył zażalenie, z którego wynika, że nie zgadza się on z zapadłym rozstrzygnięciem, wnosząc o jego uchylenie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: zgodnie z art. 246 § 1 powołanej wyżej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje: 1) w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania; 2) w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Brzmienie wskazanych wyżej przepisów oznacza, że instytucja zwolnienia od kosztów sądowych ma charakter wyjątkowy, stosowana jest jedynie w przypadkach, gdy skarżący znajduje się w trudnej sytuacji materialnej i stanowi w istocie pomoc państwa dla osób, które z uwagi na ich trudną sytuację nie mogą uiścić kosztów sądowych, bez wywołania uszczerbku w koniecznych kosztach utrzymania, przy czym ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy. Instytucja "prawa pomocy" ma zatem na celu umożliwienie dochodzenia swoich praw przed sądem osobom o bardzo niskich dochodach lub całkowicie tych dochodów pozbawionych, które z uwagi na swą sytuację materialną nie są w stanie pokryć kosztów związanych z postępowaniem sądowym. Zasadą jest bowiem, iż strona powinna partycypować w kosztach postępowania, w szczególności jeśli posiada stały miesięczny dochód. Stanowi o tym art. 199 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, zgodnie z którym koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi odstępstwo. Prawo pomocy jest zatem instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony postępowania. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Natomiast art. 255 powołanej ustawy stanowi, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, dodatkowo strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie Sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w niniejszej sprawie, w której zastosowano instytucję określoną w art. 255 powołanej ustawy, skarżący jednak w odpowiedzi na wezwanie Sądu, przedłożył jedynie odpis decyzji o utracie prawa do zasiłku oraz odpis umowy wyłączającej w jego małżeństwie wspólność majątkową. Jednocześnie oświadczył, że – wobec wyłączenia w jego małżeństwie wspólności majątkowej – nie wie nic o stanie posiadania żony. Za słuszne uznać należy rozważania Sądu pierwszej instancji, że obowiązek poszerzenia ustaleń faktycznych o informacje dotyczące stanu posiadania małżonka osoby ubiegającej się o zwolnienie od kosztów sądowych odnosi się również do sytuacji, gdy o zwolnienie z kosztów zabiega osoba pozostająca w związku małżeńskim, w którym obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Przyjmuje się bowiem, że w takiej sytuacji wnioskodawcę obciąża obowiązek wykazania, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania nawet z pomocą małżonka. Wynika to z prawnego obowiązku udzielania wzajemnej pomocy przez małżonków i przyczyniania się do zaspokojenia potrzeb stworzonej przez nich rodziny, co znajduje umocowanie w przepisach art. 13 i art. 27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozdzielność majątkowa nie zwalnia zatem z obowiązku udzielenia pomocy drugiemu małżonkowi, dotyczy bowiem tylko majątków małżonków, a nie ich wzajemnych obowiązków. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, wskazując na ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy, który spoczywa na stronie składającej wniosek, oraz fakt zaniechania przez skarżącego przedłożenia stosownych dokumentów, należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji zasadnie uznał, iż materiał dowodowy jest niewystarczający do sprawdzenia, czy wystąpiły przesłanki określone w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi . Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 powołanej ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, postanowił, jak w sentencji.