I OZ 887/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Banasiewicz po rozpoznaniu w dniu 20 sierpnia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Z. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 5 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SO/Wr 18/15 umarzające postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu w sprawie ze skargi Z. R. przed wszczęciem postępowania w przedmiocie wznowienia postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie zakończonej wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 78/14 postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu prawomocnym wyrokiem z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 78/14, oddalił skargę Z. R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia [...] listopada 2013 r., nr SKO [...], w przedmiocie odmowy stwierdzenia nieważności postanowienia odmawiającego wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji. W dniu 13 kwietnia 2015 r. skarżący złożył wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata z urzędu w celu wniesienia skargi o wznowienie postępowania sądowego zakończonej wyrokiem z dnia 11 czerwca 2014 r., sygn. akt IV SA/Wr 78/14, ewentualnie o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku. W uzasadnieniu wniosku skarżący podniósł, że jest osobą samotną, bezrobotną, nie osiąga dochodów. Jest zmuszony głodować. Nie posiada majątku. Posiada mieszkanie kwaterunkowe o powierzchni 25,30 m2. Czynsz wynosi 500 zł, którego nie opłaca. Ostatni dochód to jednorazowe stypendium z urzędu pracy w kwocie 988 zł. MOPS odmawia mu pomocy, próbując wymusić podpisanie kontraktu socjalnego, nie gwarantując środków na jego realizację. Podał również argumenty kwestionujące zaskarżony wyrok. Referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu postanowieniem z 7 maja 2015 r. odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu oraz umorzył postępowanie z wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z dnia 5 czerwca 2015 r., sygn. akt IV SO/Wr 18/15, umorzył postępowanie sądowoadministracyjne wszczęte wnioskiem o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych (pkt I) oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu (pkt II). Odnosząc się do wniosku o zwolnienie z kosztów sądowych Sąd wskazał, że skarżący, na mocy art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., zwolniony jest z obowiązku ponoszenia wszelkich kosztów sądowych (opłat sądowych i wydatków). Wobec tego Sąd uznał, że postępowanie wszczęte wnioskiem skarżącego o przyznanie prawa pomocy w powyższym zakresie, na podstawie art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jako bezprzedmiotowe należało umorzyć, o czym orzeczono w pkt I sentencji postanowienia. W odniesieniu natomiast do wniosku skarżącego o ustanowienie pełnomocnika procesowego w postaci adwokata Sąd I instancji uznał, że nie zasługuje on na uwzględnienie. Zdaniem Sądu, prawo pomocy stanowiące formę realizacji prawa do sądu, nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Natomiast charakter rozstrzygnięć poddanych kontroli sądowej i liczba wniesionych przez skarżącego spraw (około 431 skarg i wniosków złożonych przez skarżącego w latach 2009 – 2014) oraz liczba wniosków o stwierdzenie niezgodności z prawem orzeczeń kończących postępowanie sądowe (zakończonych postanowieniami o odrzuceniu tych skarg), a także liczba wniosków o dokonanie wykładni tych orzeczeń i wstrzymanie ich wykonania oraz systematyczny wzrost liczby skarg wniesionych przez skarżącego, a przy tym i wniosków o przyznanie prawa pomocy do tych skarg pozwala – w ocenie Sądu I instancji – na przyjęcie, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swych praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym lecz inicjowanie postępowań sądowych, stanowiące cel sam w sobie. Prawo pomocy stanowi zaś formę realizacji prawa do sądu i nie może być przyznane podmiotowi, który ze swojego prawa czyni nienależyty użytek. Europejski Trybunał Praw Człowieka w orzecznictwie podkreślał, że podlega ono uprawnionym ograniczeniom: terminom ustawowym, okresom przedawnienia, zabezpieczeniom kosztów, regulacjom dotyczącym nieletnich. Sąd wskazał, że tożsame stanowisko wyraził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 10 maja 2000 r., w którym stwierdzono, iż nie istnieje bezwzględne i absolutne prawo do sądu, które nie podlegałoby jakimkolwiek ograniczeniom i które w konsekwencji stwarzałoby uprawnionemu nieograniczoną możliwość ochrony praw na drodze sądowej. Ograniczenie prawa do sądu może być konieczne ze względu na inne wartości powszechnie szanowane w państwie prawnym, w szczególności bezpieczeństwo prawne, zasadę legalizmu bądź zaufanie do prawa (wyroki TK z dnia 10 maja 2000 r., K 21/99, OTK ZU 2000/4/109). Na powyższe postanowienie skarżący złożył zażalenie. Wyrażając niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia, wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia i ustanowienie adwokata. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 199 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie ponoszą strony, od której to zasady instytucja przyznania prawa pomocy stanowi wyjątkowe odstępstwo. Prawo pomocy służy realizacji dostępu do sądu osób, które ze względu na wyjątkowo ciężką sytuację materialną i rodzinną nie są w stanie ponieść kosztów tego postępowania, a często nie mają zaspokojonych nawet podstawowych potrzeb życiowych. Przyznanie przez sąd prawa pomocy, które jest formą dofinansowania udzielonego stronie z budżetu państwa, powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których wykazana zostanie w sposób nie budzący wątpliwości potrzeba udzielenia stronie pomocy w uzyskaniu dostępu do sądu. W doktrynie przyjmuje się, że nadużycie praw procesowych należy uznać za samoistną instytucję prawa procesowego (por. Piotr Przybysz, Nadużycie prawa w prawie administracyjnym, [w:] H. Izdebski, A. Stępkowski, Nadużycie prawa, Warszawa 2003). Do nadużycia prawa dochodzi w sytuacjach, gdy strona podejmuje prawnie dozwolone działania dla celów innych, niż przewidziane przez ustawodawcę. Każde prawo podmiotowe, w tym prawo do sądu, przyznane jest przez normę prawną w celu ochrony interesów uprawnionego. Prawo to powinno być jednak wykonywane zgodnie z celem, na który zostało przyznane. W konsekwencji zachowanie, które formalnie zgodne jest z literą prawa, lecz sprzeciwia się jej sensowi, nie może zasługiwać na ochronę (por. Marcin Warchoł, Pojęcie nadużycia prawa w procesie karnym; Prokuratura i prawo, nr 11/2007). Tak samo należy ocenić działania podmiotu, który inicjuje szereg postępowań sądowych w celu innym, niż ochrona swoich praw. Stanowisko takie znajduje aprobatę nie tylko w doktrynie oraz orzecznictwie sądów polskich, ale także akceptowane jest przez Europejski Trybunał Praw Człowieka, który wielokrotnie zwracał uwagę, że określone działania strony w procesie można uznać za nadużycie prawa do sądu. Za dopuszczalną uznano m.in. odmowę przyznania pomocy prawnej z uwagi na nadużycie prawa do sądu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, dokonana przez Sąd I instancji ocena, że działania procesowe skarżącego stanowią przykład nadużycia prawa do sądu i jako takie nie zasługują na ochronę, jest prawidłowa i skutkować powinna odmową przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Postępowanie sądowe nie może być bowiem celem samym w sobie. Natomiast ilość i charakter spraw podlegających kontroli sądowoadministracyjnej jednoznacznie dowodzi, że celem skarżącego nie jest faktyczna obrona swoich praw w postępowaniu sądowoadministracyjnym, lecz inicjowanie postępowań sądowych, które stanowią cel sam w sobie. Stwierdzić należy, że o ile sąd zobligowany jest wszcząć postępowanie na skutek wniesienia każdej skargi, to już przyznanie uprawnienia procesowego, które wiąże się z przejęciem przez Skarb Państwa kosztów udziału strony w postępowaniu, musi być racjonalnie uzasadnione. Sąd, jako gospodarz postępowania, będący jednocześnie dysponentem środków publicznych w tym zakresie, nie może akceptować sytuacji, w której koszty wszczętych przez skarżącego, licznych i merytorycznie wątpliwych postępowań sądowych, zostałyby sfinansowane przez Skarb Państwa. Sąd pierwszej instancji trafnie wyważył indywidualne prawo skarżącego do sądu i prawo do sądu ujmowane generalnie, którego elementem jest także prawo do rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Wobec ograniczenia środków publicznych, przyznanie skarżącemu prawa pomocy oznaczałoby wydłużenie postępowania w pozostałych sprawach sądowoadministracyjnych, które nie są wszczynane dla samego faktu zainicjowania sprawy, a zatem godzić mogłoby w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP (por. również postanowienia NSA: z dnia 7 sierpnia 2015 r., I OZ 894/15, I OZ 892/15, z dnia 15 lipca 2015 r., sygn. akt I OZ 856/15, I OZ 857/15, z dnia 12 czerwca 2015 r., sygn. akt I OZ 583/15). W konsekwencji stwierdzić należy, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo odmówił zastosowania w sprawie art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. i uznał, że wniosek Z. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie zasługiwał na uwzględnienie. Odnosząc się natomiast do kwestii umorzenia postępowania w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych wskazać należy, że zgodnie z art. 239 pkt 1 lit. "a" p.p.s.a., nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Do takich spraw zalicza się niniejsza sprawa. Skoro skarżący, który jest zwolniony z obowiązku ponoszenia tych kosztów sądowych z mocy ustawy złożył w tym zakresie wniosek o przyznanie prawa pomocy, zasadnym było umorzenie postępowania, które stosownie do treści art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a., jest bezprzedmiotowe. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.