II FSK 1324/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Krystyna Nowak, Sędziowie: NSA Jacek Brolik, NSA Aleksandra Wrzesińska - Nowacka (spr.), Protokolant Paweł Koluch, po rozpoznaniu w dniu 8 sierpnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej I. K. i G. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 4 czerwca 2007 r. sygn. akt I SA/Wr 746/07 w sprawie ze skargi I. K. i G. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 2 stycznia 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania kontrolnego postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. Postanowieniem z dnia 4 czerwca 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu odrzucił skargę I. K. i G. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej we W. z dnia 2 stycznia 2007 r. Nr [...] w przedmiocie odmowy zawieszenia postępowania kontrolnego. W uzasadnieniu powyższego orzeczenia Sąd I instancji podał, że skarżący byli reprezentowani przez profesjonalnych pełnomocników - radców prawnych. Skarga w rozpoznawanej sprawie podlegała wpisowi stałemu w wysokości 100 zł, zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 221,poz. 2193 ze zm., powoływanego dalej jako rozporządzenie RM), nie została jednak należycie opłacona. Na podstawie art. 219 i art. 221 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm. - dalej przywoływanej jako p.p.s.a.) skargę wniesioną przez radców prawnych wobec nieuiszczenia wpisu należało więc odrzucić. Skargę kasacyjną od powyższego postanowienia wnieśli I. i G. K. zaskarżając je w całości. Strona skarżąca podniosła zarzut naruszenia przepisów postępowania mający wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 220 § 1 i § 3 w związku z art. 243, art. 252 i art. 257 p.p.s.a. poprzez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przez odrzucenie skargi na skutek nieuiszczenia wpisu stałego bez uprzedniego rozpoznania zawartego w skardze wniosku o przyznanie prawa pomocy; - art. 220 § 1 i § 3 oraz art. 221 p.p.s.a. przez ich błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. przez zaniechanie wezwania strony do uiszczenia wpisu od skargi i jej odrzucenie pomimo niejednoznaczności przepisów rozporządzenia RM i brak precyzji w określeniu sposobu uiszczania wpisu w sytuacji, gdy skarga wnoszona jest do Sądu za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżony akt administracyjny; - § 5 rozporządzenia RM poprzez jego błędną wykładnię, tj. pominięcie okoliczności, iż przy uiszczaniu wpisu zarówno gotówką do kasy właściwego sądu, jak również na rachunek sądu - zgodnie z treścią tego przepisu - należy wskazać tytuł wpłaty, rodzaj pisma, od którego wpis jest uiszczany oraz sygnaturę akt sądowych, natomiast strona wnosząc skargę za pośrednictwem organu administracji nie ma możliwości wskazania sygnatury, bowiem akta nie są jeszcze założone; - art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez naruszenie prawa do sądu na skutek odrzucenia skargi bez wcześniejszego rozpoznania wniosku o udzielenie stronie skarżącej prawa pomocy oraz zaniechanie wezwania strony do uiszczenia wpisu, pomimo niejednoznaczności przepisów rozporządzenia RM i braku precyzji w określeniu sposobu uiszczania wpisu w sytuacji, gdy skarga jest wnoszona do sądu za pośrednictwem organu, który wydał zaskarżony akt. Mając na uwadze przedstawione powyżej zarzuty strona skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu we Wrocławiu, a także o skierowanie niniejszej sprawy do rozpoznania przez poszerzony skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z uwagi na występujące w sprawie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości. Nadto strona wniosła o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego obejmujących koszty zastępstwa procesowego według norm prawem przewidzianych. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że w myśl art. 243 i następnych p.p.s.a strona ma prawo do wystąpienia z wnioskiem o udzielenie prawa pomocy. Ponieważ art. 221 p.p.s.a jako przepis stanowiący wyjątek od zasady nakazującej wezwać stronę do uiszczenia opłaty sądowej nie może być interpretowany rozszerzająco, to należy - zdaniem strony - przyjąć, że złożenie wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych powoduje powrót na płaszczyznę przepisów ogólnych. W konsekwencji - w ocenie wnoszącego skargę - Sąd winien w pierwszej kolejności rozpoznać wniosek o przyznanie prawa pomocy, a po uprawomocnieniu się postanowienia oddalającego ów wniosek winien wezwać pełnomocnika (radcę prawnego lub adwokata) do uiszczenia wpisu. Wskazując powyższe strona odwołała się do poglądu wyrażonego w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2005 r. sygn. akt II FZ 58/05. Uzasadniając drugi z kierowanych pod adresem zaskarżonego postanowienia zarzutów, strona skarżąca wskazała, że art. 221 p.p.s.a. stanowi wyjątek od zasady wyrażonej w art. 220 § 1 tej ustawy, zgodnie z którą przewodniczący wzywa wnoszącego pismo do uiszczenia opłaty sądowej, zastrzegając stosowny rygor w razie niewykonania tego obowiązku. W ocenie strony skarżącej regulacja zawarta w art. 221 p.p.s.a. budzi wątpliwości konstytucyjne, ponieważ ustawodawca nie zdefiniował w ustawie pojęcia "należytego opłacenia", a zastosował w tym zakresie odesłanie do przepisów rozporządzenia RM, którego przepisy są niejednoznaczne. Przykładem tych niejednoznaczności jest § 2 ust. 6 przedmiotowego rozporządzenia. Wątpliwości - zdaniem strony skarżącej - budzi również kwestia konsekwencji dokonania przez stronę opłaty wpisu stałego w niewłaściwej wysokości. Autor skargi podniósł również, że przepis § 5 rozporządzenia RM nie uwzględnia zmiany sposobu wnoszenia skarg do sądów administracyjnych, który zaczął obowiązywać od 2004 r. W rezultacie, wnosząc skargę, która podlega wpisowi stałemu adwokat lub radca prawny jest zobowiązany do jego uiszczenia, co nie jest możliwe bez uprzedniej znajomości sygnatury akt sądowych. Z tych względów jedyną możliwością, by uzyskać informacje o sygnaturze akt sądowych jest - w ocenie strony skarżącej - złożenie wraz ze skargą, nawet oczywiście nieuzasadnionego, wniosku o przyznanie prawa pomocy. Zdaniem autora skargi w rozpoznawanej sprawie Wojewódzki Sąd Administracyjny wobec braku precyzji przepisów regulujących wysokość wpisów winien był skierować do strony wezwanie do uiszczenia wpisu stałego we właściwej wysokości, zaś wskazana w wezwaniu sygnatura akt sądowych umożliwiłaby stronie prawidłowe sporządzenie przelewu i uiszczenie opłaty. Powyższe wątpliwości prawne uzasadniają - w ocenie strony skarżącej również wniosek o podjęcie uchwały przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona, jakkolwiek nie wszystkie zarzuty i przytoczone na ich poparcie argumenty zasługują na aprobatę. Uwzględnić należało zgłoszony jako pierwszy zarzut naruszenia art. 220 § 3 w związku z art. 243 § 1 p.p.s.a. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie polegające na odrzuceniu skargi z powodu nieuiszczenia wpisu stałego bez uprzedniego rozpoznania zawartego w skardze wniosku o przyznanie prawa pomocy. Niewątpliwie w skardze skierowanej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu zawarte zostało żądanie przyznania stronie skarżącej prawa pomocy. Niesporne jest również i to, że do skargi nie załączono wniosku o przyznanie prawa pomocy sporządzonego na urzędowym formularzu oraz to, że Sąd I instancji nie podjął żadnych czynności w kierunku rozpoznania przedmiotowego żądania, chociażby poprzez wezwanie pełnomocników strony skarżącej do uzupełnienia braków formalnych wniosku o przyznanie prawa pomocy ( zgłoszenie wniosku o przyznanie prawa pomocy z naruszeniem formy wskazanej w art. 252 § 2 p.p.s.a. jest brakiem formalnym, do którego usunięcia strona winna być wezwana na podstawie art.49 § 1 w zw. z art. 257 p.p.s.a.- por. pogląd wyrażony w uchwale Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 kwietnia 2008 r., sygn. akt I OPS 1/08, opubl. w Systemie Informacji Prawnej Lex pod nr 364565). Stosownie do art. 243 § 1 p.p.s.a. in initio prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Treść cytowanego przepisu wskazuje jednoznacznie, że prawnie dopuszczalne jest wystąpienie z wnioskiem o przyznanie prawa pomocy na każdym etapie postępowania sądowego, a więc także na etapie złożenia skargi. Złożenie przedmiotowego wniosku powoduje, że Sąd winien w pierwszej kolejności podjąć stosowne czynności zmierzające do jego rozpoznania, także wówczas, gdy pismo podlega opłacie stałej, a strona reprezentowana jest przez radcę prawnego lub adwokata. W przypadku, gdy wniosek taki zostanie prawomocnie rozpoznany negatywnie dla strony, strona ( także reprezentowana przez fachowego pełnomocnika) winna być wezwana do uiszczenia wpisu. Złożenie wniosku o przyznanie prawa pomocy skutkuje bowiem powrotem do zasad ogólnych, dotyczących wzywania stron do opłacania wpisu ( por. pogląd wyrażony w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 marca 2005 r., sygn. akt II FZ 58/05, opubl. w ONSAi WSA z 2005 r.,nr 6,poz. 118 czy z dnia 13 grudnia 2007 r., sygn. akt I FSK 1841/07 niepubl.). W tym stanie rzeczy zaskarżone postanowienie uznać należy za przedwczesne i naruszające art. 220 § 3 w związku z art. 243 § 1 p.p.s.a. Z powyższych względów uzasadniony jest również zarzut naruszenia art. 45 ust. 1 Konstytucji RP poprzez odrzucenie skargi bez uprzedniego rozpoznania wniosku o przyznanie prawa pomocy . Na prawo do sądu, uregulowane w powołanym przepisie Konstytucji RP składają się trzy zasadnicze elementy: prawo dostępu do sądu , rozumiane jako prawo do uruchomienia procedury przed sądem, prawo do odpowiedniego ukształtowania procedury sądowej , zgodnie z wymogami sprawiedliwości i jawności oraz prawo do wyroku sądowego , to jest do uzyskania wiążącego rozstrzygnięcia danej sprawy przez sąd ( por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 9 czerwca 1998 r., sygn. akt K 28/07, opubl. w OTK ZU z 1998 r., nr 4, poz. 299). W tym przypadku, nie rozpoznając wniosku o przyznanie pomocy mimo jego złożenia i odrzucając skargę, Sąd I instancji naruszył prawo strony do rozstrzygnięcia jej sprawy przez sąd. Instytucja prawa pomocy, uregulowana w przepisach art. 243 i nast. p.p.s.a., została bowiem stworzona w celu zapewnienia osobom fizycznym i jednostkom organizacyjnym znajdującym się w trudnej sytuacji materialnej faktycznej realizacji konstytucyjnego prawa do sądu (tak M. Niezgódka - Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek- Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze, 2006, wyd. II str. 548). Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił natomiast pozostałych zarzutów skargi, to jest naruszenia art. 220 § 1 i § 3 oraz art. 221 p.p.s.a. poprzez zaniechanie wezwania do uiszczenia wpisu od skargi i jej odrzucenie, mimo niejednoznaczności przepisów rozporządzenia RM i naruszenia § 5 tego rozporządzenia poprzez pominięcie faktu, iż składając skargę za pośrednictwem organu administracji strona nie zna sygnatury akt sądowych i tym samym nie ma możliwości spełnienia wymogów, wynikających z tego przepisu. Przede wszystkim należy w tym miejscu wskazać na sprzeczność wywodów i zarzutów skargi. Skoro bowiem strona złożyła wniosek o przyznanie jej prawa pomocy, to zbędne było wzywanie jej na tym etapie postępowania do uiszczenia wpisu od skargi. Ponadto zauważyć należy, iż Wojewódzki Sąd Administracyjny w tym przypadku nie zastosował art. 220 § 1 i § 3 p.p.s.a. Nie można zatem skutecznie zarzucić mu naruszenia tego przepisu poprzez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie ( por. też pogląd wyrażony w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 października 2004 r., sygn. akt OSK 401/04, opubl. w Lex pod nr 160785). Zauważyć ponadto należy, iż strona skarżąca, wobec złożenia wniosku o przyznanie prawa pomocy, nie podjęła nawet próby uiszczenia wpisu od skargi. Na tym etapie sprawy brak jest zatem podstaw do oceny, czy przepis § 5 rozporządzenia RM został w tym przypadku zastosowany właściwie. Przypomnieć też należy, iż przepis art. 221 p.p.s.a. był przedmiotem oceny Trybunału Konstytucyjnego, który stwierdził, iż przepis ten jest zgodny z art. 45 ust. 1 Konstytucji RP i nie jest niezgodny z art. 77 ust. 2 Konstytucji RP ( wyrok z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt SK 11/05, opubl. w OTK-A ZU z 2006 r., nr 3,poz. 27). Trybunał wskazał, iż rozwiązanie przyjęte w tym przepisie nie odbiega od rozwiązań stosowanych w postępowaniu przed sądami powszechnymi, a także wcześniej przed 1 stycznia 2004 r., przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Ma ono na celu przyspieszenie i usprawnienie postępowania. Przepis ten jednoznacznie określa obowiązki pełnomocników - radców prawnych i adwokatów. Zauważyć należy , iż zgodność tego przepisu z Konstytucją RP badana była przez Trybunał Konstytucyjny w określonym kontekście normatywnym, w powiązaniu z przepisami rozporządzenia RM oraz art. 219 p.p.s.a., wskazującym sposób uiszczenia wpisu. Nie można zatem uznać, iż ze względu na sposób uiszczenia wpisu Sąd winien był odstąpić od stosowania art. 221 p.p.s.a. Z tych też względów brak było podstaw do wystąpienia o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego na podstawie art. 187 § 1 p.p.s.a. W sprawie nie pojawiły się bowiem wątpliwości wymagające podjęcia uchwały przez powiększony skład Naczelnego Sądu Administracyjnego, związane ze stanem faktycznym tej sprawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 16 stycznia 2006 r., sygn. akt I FPS 3/05, opubl. w ONSAiWSA z 2006 r., nr 3,poz. 72). Mając powyższe na względzie, na podstawie art. 185 § 1 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. należało postanowić jak w sentencji. Mimo uwzględnienia skargi kasacyjnej i wniosku o zasądzenie kosztów tego postępowania Sąd nie orzekł o ich zwrocie, bowiem art. 203 i 204 nie mają zastosowania w sytuacji, gdy zaskarżone skargą kasacyjną jest postanowienie sądu I instancji kończące postępowanie w sprawie (por. uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 4 lutego 2008 r., sygn. akt I OPS 4/07, opubl. w ONSA i WSA z 2008 r., nr 2,poz. 23).