II FSK 3374/17

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący - Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Stefan Babiarz, Sędzia WSA (del.) Mirosław Surma (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej T.S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 25 stycznia 2017 r., sygn. akt I SA/Gl 1055/16 w sprawie ze skargi T.S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z dnia 23 maja 2016 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wniosku o zwrot środków finansowych lub ich przeksięgowania 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od T.S. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w K. kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrokiem z 25 stycznia 2017 r. sygn. akt I SA/Gl 1055/16 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach na podstawie art.151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2016 r., poz.718 ze zm.), określanej dalej jako "p.p.s.a." oddalił skargę T.S. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w K. z 23 maja 2016 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie wniosku o zwrot środków finansowych lub ich przeksięgowania. 2. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku T.S. wniosła o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku oraz zmianę orzeczenia poprzez uchylenie zaskarżonego postanowienia i poprzedzającego je postanowienia wydanego przez naczelnika urzędu skarbowego; zakończenie postępowania administracyjnego przez organ egzekucyjny z dochowaniem trybu przewidzianego w art. 60 i nast. ustawy egzekucyjnej oraz zwrot przejętej bezprawnie kwoty 5904 zł wraz z odsetkami; zwrot kosztów postępowania obu instancji i zasądzenie kosztów zastępstwa. Strona zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną ich wykładnię lub zastosowanie, tj.: a. art. 60 § 1 w zw. z art. 59 § 1 pkt 2 ustawy egzekucyjnej, bowiem umorzenie rażąco wadliwego postępowania egzekucyjnego w rozumieniu ww. przepisów nakazuje uchylenie dokonanej bezprawnie czynności egzekucyjnej. Sąd wydając zaskarżony wyrok pominął ww. przepisy prawa. Tytuły wykonawcze wystawiono bezprawnie, tj. w okresie gdy obowiązek nie był wymagalny. Zatem wszystkie czynności organu podjęte wobec lub z udziałem skarżącej były w zupełności bezprawne; b. art. 84 § 1 kc na tle zaistnienia przesłanki błędu oświadczenia woli. Skarżąca wprawdzie 29 października 2015 r. w piśmie skierowanym do organu "uznała" zajętą przez organ wierzytelność, jednakże wówczas działając pod zagrożeniem wypływającym m.in. z prawa karnego (art. 300 kk), nie była świadoma faktu całkowitej bezprawności działań organu egzekucyjnego w zakresie podjęcia i prowadzenia przedmiotowej egzekucji, c. art. 28 kpa i art. 29 kpa, w związku z art. 18 ustawy egzekucyjnej. Wbrew twierdzeniom organu nadzoru (Izby Skarbowej) oraz WSA, skarżąca nie utraciła praw strony w rozumieniu ww. przepisów, w tym nie utraciła praw ukierunkowanych na ochronę własnych interesów majątkowych, oczywiście w kontekście faktu istnienia bezprawności poczynań organu egzekucyjnego; d. art. 61 i 61a kpa poprzez ich błędną wykładnię i zastosowanie, sprowadzające się do rażąco wadliwej konstatacji orzeczniczej "jakoby skarżąca nie miała praw strony/uczestnika postępowania"; W zakresie naruszenia przepisów prawa procesowego skarżąca w szczególności podniosła zarzut naruszenia art. 133 § 1, oraz art. 134 § 1 p.p.s.a., w tym i w związku z art. 233 § 1 kpc. Z uzasadnienia wyroku nie wynika, aby Sąd pierwszej instancji dokonał pełnej oceny podstaw i zarzutów skargi oraz oceny okoliczności zaistniałego rażącego bezprawia, jakiego bezspornie dopuścił się organ egzekucyjny. Wydając zaskarżone orzeczenie, wbrew nakazom prawa i wbrew zasadom wyrokowania zupełnie pominął istotne kwestie materialnoprawne i materialnoprocesowe leżące u podstaw zaistnienia całej sprawy. W świetle bezspornie udokumentowanej (przyznanej i potwierdzonej w dokumentach organów) bezprawności poczynań wierzyciela-egzekutora, WSA wydając orzeczenie z 25 stycznia 2017 r. nie dopełnił ponadto warunków prawa wypływających z art. 183 § 1 i § 2 pkt 5, bowiem strona została bezprawnie pozbawiona ochrony swych praw już w fazie postępowania administracyjnego. Biorąc pod uwagę fakt bezprawności poczynań organu, w tym i przesłankę wypływającą z art. 84 kc, pominięcie przez Sąd pierwszej instancji w wyroku owych nader istotnych faktów wywołuje ten skutek, że zaskarżone skargą kasacyjną orzeczenie nie może się ostać, bowiem jako wydane z rażącym naruszeniem prawa godzi w bezpieczeństwo obrotu prawnego. W odpowiedzi na skargę kasacyjną organ nadzoru powtórzył argumentację zaprezentowaną w zaskarżonym i zaakceptowanym przez Sąd pierwszej instancji postanowieniu oraz wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i dlatego podlega oddaleniu. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu bierze pod rozwagę jedynie nieważność postępowania. Z akt sprawy nie wynika, by zaskarżone orzeczenie zostało wydane w warunkach nieważności, której przesłanki określa art. 183 § 2 p.p.s.a. Zgodnie z treścią art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na następujących podstawach: 1) naruszeniu prawa materialnego przez jego błędną wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie; 2) naruszeniu przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Autor skargi kasacyjnej zarzucił naruszenie zarówno przepisów prawa materialnego, jak i przepisów postępowania. Argumentacja zawarta w uzasadnieniu skargi kasacyjnej nakierowana została na wykazanie, że umorzenie postępowania egzekucyjnego zniweczyło skutki zajęcia wierzytelności u skarżącej oraz była ona stroną postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zarzuty te nie zasługują na uwzględnienie. 3.2. Z niepodważonych przez skarżącą ustaleń faktycznych wynika, że Naczelnik Urzędu Skarbowego w B. prowadził postępowanie egzekucyjne przeciwko H.S.. W toku podejmowanych czynności egzekucyjnych, organ ten zajął, w trybie art. 89 u.p.e.a., wierzytelność przysługującą H.S. od skarżącej z tytułu umowy najmu/dzierżawy pojazdów. Stosownie do art. 89 u.p.e.a. organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej innej, niż określona w art. 72 - 85, przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego i jednocześnie wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby należnej od niego kwoty do wysokości egzekwowanej należności wraz z odsetkami z tytułu niezapłacenia należności w terminie i kosztami egzekucyjnymi bez zgody organu egzekucyjnego nie uiszczał zobowiązanemu, lecz należną kwotę przekazał organowi egzekucyjnemu na pokrycie należności, a zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia dłużnikowi zajętej wierzytelności zawiadomienia o zajęciu. Jednocześnie z przesłaniem zawiadomienia organ egzekucyjny m.in. wzywa dłużnika zajętej wierzytelności, aby w terminie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia złożył oświadczenie dotyczące tego, czy: uznaje zajętą wierzytelność zobowiązanego; przekaże organowi egzekucyjnemu z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub z jakiego powodu odmawia tego przekazania; i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się albo toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność. Skarżąca uznała zajętą wierzytelność oświadczając, że na 29 października 2015 r. jej zobowiązania wobec H.S. wynoszą 5904 zł. W dniu 24 listopada 2015 r. skarżąca zrealizowała powyższe zajęcie. Następnie wniosła o zwrot ww. środków finansowych względnie o ich przeksięgowanie na własne bieżące zaległości podkreślając, że organ odwoławczy uznał bezprawność wydania wobec H.S. 15 tytułów wykonawczych z 4 stycznia 2012 r. oraz wszczęcia i prowadzenia na ich podstawie postępowania egzekucyjnego. 3.3. Naczelny Sąd Administracyjny potwierdza prawidłowość przyjętego za organami egzekucyjnymi przez Sąd pierwszej instancji stanowiska, co do braku formalnych podstaw dla prowadzenia postępowania z wniosku skarżącej o zwrot lub przeksięgowanie na zaległości, zajętych przez organ w trybie art. 89 u.p.e.a., środków finansowych. Na wstępie zaznaczyć należy, że na podstawie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji odpowiednie zastosowanie, w myśl art. 18 tejże ustawy, mają przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, w tym art. 61a k.p.a. zgodnie z którym po wniesieniu żądania przez osobę niebędącą stroną lub gdy z innych uzasadnionych przyczyn postępowanie nie może być wszczęte, organ administracji publicznej wydaje postanowienie o odmowie wszczęcia postępowania. Oznacza to, że obowiązkiem organu egzekucyjnego jest dokonanie oceny formalnej wniesionego żądania, w tym ustalenie czy pochodzi ono od podmiotu posiadającego przymiot strony tego postępowania. Wymaga również przypomnienia, że postępowanie egzekucyjne charakteryzuje się odmienną od postępowania administracyjnego - orzeczniczego specyfiką. W postępowaniu egzekucyjnym jego podstawowymi uczestnikami są: organ egzekucyjny, wierzyciel i zobowiązany. Przez zobowiązanego rozumie się przy tym osobę prawną albo jednostkę organizacyjną nieposiadającą osobowości prawnej albo osobę fizyczną, która nie wykonała w terminie obowiązku o charakterze pieniężnym lub obowiązku o charakterze niepieniężnym, a w postępowaniu zabezpieczającym - również osobę lub jednostkę, której zobowiązanie nie jest wymagalne albo jej obowiązek nie został ustalony lub określony, ale zachodzi obawa, że brak zabezpieczenia mógłby utrudnić lub udaremnić skuteczne przeprowadzenie egzekucji, a odrębne przepisy na to zezwalają (art. 1a pkt 20 u.p.e.a.). W niniejszej sprawie skarżąca nie występuje w charakterze żadnego z powyższych podmiotów. Jest natomiast dłużnikiem zajętej wierzytelności. Z art. 89 u.p.e.a. wynika zaś, że rola dłużnika zajętej wierzytelności, przy prowadzeniu egzekucji z wierzytelności pieniężnych, ogranicza się do zrealizowania zajęcia, bądź przesłania organowi egzekucyjnemu oświadczenia o nieuznaniu zajęcia. Tylko w sytuacji określonej tym przepisem dłużnik zajętej wierzytelności wchodzi w relacje procesowe z organem egzekucyjnym. Zarówno powołany przepis, jak i inne przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (np. art. 38 § 1, art. 68a i art. 168b), nie stanowią natomiast podstawy prawnej do dochodzenia przez dłużnika zajętej wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym w administracji roszczenia w stosunku do organu egzekucyjnego o zwrot zajętej u niego kwoty. W literaturze przedmiotu dłużnik zajętej wierzytelności zwykle zaliczany jest do podmiotów czynnych postępowania egzekucyjnego (zob. szerzej M. Masternak [w:] T. Jędrzejewski, M. Masternak, P. Rączka, Administracyjne postępowanie egzekucyjne, Toruń 2003, s. 28). Zadaniem dłużnika zajętej wierzytelności jest jedynie dokonanie na wezwanie organu egzekucyjnego ściśle określonych czynności związanych z realizacją zajęcia wierzytelności lub prawa majątkowego. Jest on też adresatem określonych działań władczych podejmowanych przez organ egzekucyjny i egzekutora. Z kolei zajęcie wierzytelności pieniężnych lub innych praw majątkowych w postępowaniu egzekucyjnym wywołuje skutki prawne zarówno w sferze stosunków cywilnoprawnych, jak i administracyjnoprawnych. Po pierwsze jednak, nie powoduje zniesienia stosunku cywilnoprawnego łączącego zobowiązanego i dłużnika zajętej wierzytelności. Po drugie, jego podstawowym skutkiem jest nabycie przez organ egzekucyjny prawa rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do wykonania obowiązku objętego tytułem wykonawczym, a to oznacza, że prawo rozporządzania zajętą wierzytelnością traci zobowiązany i jego dłużnik. Dokonanie natomiast przez dłużnika zajętej wierzytelności wpłaty do organu egzekucyjnego wywiera ten sam skutek, co wpłata dokonana przez zobowiązanego do rąk wierzyciela (art.68a u.p.e.a.). Wszelkie więc następstwa tego działania dłużnika zajętej wierzytelności i skutki procesowe dotyczą relacji pomiędzy zobowiązanym i organem egzekucyjnym. Treścią bowiem stosunku łączącego organ egzekucyjny i dłużnika zajętej wierzytelności jest przede wszystkim zakaz wypłacania zajętej wierzytelności zobowiązanemu oraz obowiązek przekazania przez dłużnika zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu na pokrycie egzekwowanej wierzytelności. W ram tych relacji procesowych dłużnik zajętej wierzytelności ma prawo zaskarżania adresowanych do niego postanowień w sprawie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności, czy o ukaraniu karą pieniężną za niewykonanie lub nienależyte wykonanie obowiązków związanych z egzekucją. W kontekście powyżej opisanego statusu dłużnika zajętej wierzytelności podkreślenia wymaga, że zainicjowanie postępowania administracyjnego wymaga istnienia interesu prawnego. Interes prawny w postępowaniu administracyjnym oznacza ustalenie powszechnie obowiązującego przepisu prawa materialnego na podstawie którego formułuje się żądania. O tym, czy podmiot ten ma interes prawny nie może decydować jedynie sama wola tego podmiotu z różnych przyczyn zainteresowanego prowadzeniem tegoż postępowania. Interes prawny nie jest tożsamy z interesem faktycznym, który oznacza, że określony podmiot jest bezpośrednio zainteresowany rozstrzygnięciem sprawy administracyjnej, lecz to "zainteresowanie" nie znajduje oparcia w przepisach prawa powszechnie obowiązującego, które stanowiłoby podstawę żądania stosownych czynności organu administracji. Przy czym interes prawny należy rozumieć jako przyznanie przez przepis prawa jednostce konkretnych korzyści, które można realizować w postępowaniu administracyjnym. W konsekwencji, w stanie niniejszej sprawy, skarżąca, jako dłużnik zajętej wierzytelności, na żadnym etapie postępowania egzekucyjnego, jak również w sytuacji jego umorzenia, nie była legitymowana do występowania o zwrot kwoty przekazanej organowi egzekucyjnemu, co uzasadniało zastosowanie art. 61a § 1 k.p.a. 3.4. Organ egzekucyjny, do którego skarżąca wystąpiła z żądaniem zwrotu lub przeksięgowania na zaległości, zajętych przez organ w trybie art. 89 u.p.e.a. środków finansowych, zobligowany był do odmowy wszczęcia postępowania. Wbrew twierdzeniom skargi kasacyjnej nie doszło więc do uchybienia powołanym w tejże skardze przepisom. 3.5. Z tych względów, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1 p.p.s.a. i § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b) w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (j. t. Dz. U. z 2018 r., poz.265).