II FZ 2099/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA: Anna Dumas po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia P. T. w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 839/14 w sprawie ze skargi P. T. na postanowienie Dyrektora Centrum Obsługi Finansowej – "Poczta Polska S.A." z siedzibą w W. z dnia 16 czerwca 2014 r., nr [...] w przedmiocie zarzutów w sprawie prowadzonego postępowania egzekucyjnego postanawia: oddalić zażalenie. II FZ 2099/14 UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 24 listopada 2014 r., sygn. akt I SA/Gl 839/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym w zakresie w sprawie ze skargi P. T. na postanowienie Dyrektora Centrum Obsługi Finansowej – "Poczta Polska S.A." z siedzibą w W. z dnia 16 czerwca 2014 r. w przedmiocie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Z uzasadnienia tego postanowienia wynika, że skarżący złożył wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym we wniosku wskazują, że: ciąży na nim zadłużenie, dochodzone w trakcie trwania postępowania egzekucyjnego; brak u niego wiedzy prawniczej; ma na utrzymaniu bezrobotną córkę, która studiuje zaocznie; pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z żoną, otrzymującą emeryturę w wysokości około 1200 zł, a on sam uzyskuje wynagrodzenie w kwocie około 2000 zł, zaś do wydatków zalicza: czynsz – 890 zł, raty: kredytu hipotecznego – 1025 zł, kredytu gotówkowego – 1060 zł, zaległego kredytu – około 1000 zł, pożyczki gotówkowej – około 400 zł, czynsz/czesne córki – 500 zł oraz należność do natychmiastowej zapłaty, w wysokości 5000 zł, wynikającą z nakazu zapłaty. W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego (o uzupełnienie danych poprzez m.in. udokumentowanie wszystkich dochodów i wydatków gospodarstwa domowego oraz nadesłanie wyciągów z wszystkich rachunków bankowych za trzy ostatnie miesiące) wnioskodawca wyjaśnił, że: zeznanie podatkowe jego córki jest nieosiągalne, gdyż przebywa ona za granicą, skąd wróci dopiero w grudniu oraz że córka ta nie opłaca żadnego czynszu, lecz czesne. Dodał, że wydatki na leki żony wynoszą około 200 zł, a pozostałe wydatki życiowe około 1200 zł. Do pisma załączył dokumenty dotyczące zadłużenia i innych wydatków, np. kopię wspomnianego nakazu zapłaty, upomnienie informujące o zaleganiu z płatnością pięciu rat pożyczki gotówkowej w łącznej wysokości 396,04 zł, kopię decyzji przedłużającej córce skarżącego termin uiszczenia zaległości z tytułu czesnego w wysokości 2220 zł, kopię zeznania podatkowego za ubiegły rok (oprócz dochodów deklarowanych we wniosku skarżący wykazał w nim przychód z działalności wykonywanej osobiście w wysokości 1921 zł, a jego żona ze stosunku pracy w wysokości 4800 zł), kopię decyzji w sprawie emerytury i kartę płac skarżącego. Kolejno skarżący złożył - w formie wydruku uzyskanego na stronie internetowej banku – wyciąg z rachunku bankowego, obejmujący operacje dokonane w okresie od dnia 24 sierpnia do dnia 23 września 2014 r. Odnotowuje on wpływy na rachunek w postaci wynagrodzenia (2605,41 zł – skarżący podkreślił, że kwota ta obejmuje należność za pracę w nadgodzinach oraz w niedzielę i w święta), emerytury (1616,29 zł) oraz kwoty w wysokości 500 zł, wpłacanej tytułem "uzupełnienia konta", która - jak oświadczył skarżący - dotyczy jego córek. Pośród wydatków istotną część stanowią raty kredytów i pożyczek, wynoszące łącznie 3.225,06 zł; 57,64 zł za usługi telekomunikacyjne świadczone na rzecz osoby o nazwisku skarżącego, innej niż jego córka wspomniana we wniosku, oraz kwotę 431,18 zł stanowiącą sumę składek na ubezpieczenie społeczne. Suma uznań na rachunku wynosi 4.721,71 zł, suma obciążeń – 5.882,73 zł, a saldo ujemne – 319,20 zł. Postanowieniem z dnia 21 października 2014 r. referendarz sądowy odmówił stronie przyznania prawa pomocy. Uzasadniając swoje stanowisko podkreślił, że skarżący przedłożył wyciąg z rachunku bankowego obejmujący operacje wyłącznie w okresie jednego miesiąca, chociaż w wezwaniu wyraźnie wskazano, iż ma on obrazować operacje z trzech miesięcy. Ponadto nadesłany wyciąg wzmocnił wątpliwości referendarza, zamiast je rozwiać, albowiem wynika z niego, iż skarżący znacząco obniżył wysokość dochodów deklarowanych we wniosku. Poza tym – w ocenie referendarza – materiał dowodowy pozostawia wątpliwości również co do tego z kim oprócz żony, wnioskodawca tworzy gospodarstwo domowe i jakie są dochody tych osób. Konkludując stwierdził, iż dowody sprawy wymagają uzupełnienia tak aby osiągnąć cel wezwania referendarza sprowadzający się do usunięcia wszystkich występujących w sprawie wątpliwości, co uczynić można dołączając odpowiednie dokumenty do ewentualnego sprzeciwu od wydanego postanowienia. W przewidzianym terminie skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia. W uzasadnieniu podał, że wyciąg z rachunku bankowego za okres trzech miesięcy to kilkadziesiąt stron i ponad 100 przeróżnych pozycji, zatem by osoba trzecia mogła dokonać oceny wyciągu, skarżący musiałby dołączyć do każdej z jego pozycji komentarz. Bez wspomnianego komentarza, nikt bowiem poza biegłym księgowym nie jest w stanie ocenić właściwej sytuacji materialnej skarżącego. Według wnioskodawcy, wystarczające dla sprawy byłoby oświadczenie o zarobkach lub zaświadczenie o ich wysokości wraz z udokumentowanymi wydatkami w określonym czasie. Postanowieniem z dnia 24 listopada 2014 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach odmówił przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu Sąd pierwszej instancji podniósł, że skarżący nie uczynił zadość wymogowi wskazania obiektywnie zaistniałych przesłanek stanu rzeczywistego, nie dokonał tego również po otrzymaniu uzasadnienia ww. postanowienia referendarza z dnia, pomimo faktu, iż został w jego treści poinformowany, że dowody sprawy wymagają uzupełnienia. Sąd skupił się na nieprzedstawieniu wyciągu z rachunku bankowego za okres trzech miesięcy, wskazując, że w sposób znaczący ogranicza ów brak możliwość zweryfikowania wydatków i dochodów gospodarstwa domowego skarżącego. Za nie do przyjęcia uznano stanowisko wnioskodawcy, zgodnie z którym zaniechanie ww. obowiązkowi wynika z faktu czasochłonnego skomentowania każdej pozycji wyciągu bankowego - wezwanie referendarza sądowego nie nakładało na wnioskodawcę tego rodzaju zobowiązania. Sąd stwierdził przy tym na łatwość uzyskania takiego wyciągu, nadmieniając przy tym, że ten przedłożony przez skarżącego, obejmujący okres jednego miesiąca, posiadał formę wydruku uzyskanego na stronie internetowej banku. Wskazano również na znaczące wątpliwości wynikające z przedstawionego dokumentu w zakresie uzyskiwanych przez skarżącego dochodów: z rachunku skarżącego uregulowano bowiem składki na ubezpieczenie społeczne, co nie wyklucza, iż w ramach prowadzonego przez niego gospodarstwa domowego uzyskiwane są inne jeszcze dochody, poza tymi deklarowanymi we wniosku, co wynika również z zeznania podatkowego za ubiegły rok, w którym to zarówno skarżący jak i jego małżonka wskazali dodatkowe źródła przychodu. Co więcej, zdaniem Sądu, materiał dowodowy pozostawia wątpliwości co do tego, z kim, poza żoną, wnioskodawca tworzy wspólne gospodarstwo domowe i jakie są dochody tych osób; nie wyjaśniono także jaki jest cel wizyty córki za granicą, ani tego, kto i z jakich środków ten pobyt finansuje; dodatkowo skarżący złożył oświadczenie, że kwota 500 zł, która wpłynęła na jego rachunek bankowy, dotyczy jego córek, podczas gdy we wniosku mowa jest tylko o jednej córce. Sąd wskazał także, że za pośrednictwem rachunku bankowego wnioskodawcy uregulowano także należność ciążącą na osobie o jego nazwisku, innej jednakże niż jego córka wymieniona we wniosku. Końcowo Sąd podniósł, że niezłożenie dodatkowych oświadczeń oraz niewykonanie wezwania do przedłożenia dokumentów źródłowych, uniemożliwia kontrolę twierdzeń wnioskodawcy oraz bezsprzeczną ocenę jego sytuacji finansowej, a co za tym idzie, nie pozwala na uwzględnienie jego wniosku. W zażaleniu na to postanowienie skarżący zarzucił niezgodność ze stanem faktycznym i prawnym, wnosząc o jego zmianę "na korzyść skarżącego". Skarżący wskazał na nieprecyzyjną konstrukcję wezwania referendarza, zaznaczył, że brak mu "umiejętności kojarzenia dziesiątków faktów jakie posiada prawnik", wyjaśnił, że posiada dwie dorosłe córki prowadzące własne gospodarstwa domowe a zapis dotyczący 500 zł "jest tylko grzecznościowym użyciem konta ojca". Końcowo zaznaczył, że kwota wpisu w niniejszej sprawie (100 zł) jest dla niego bardzo duża. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela argumentację Sądu pierwszej instancji przedstawioną w zaskarżonym postanowieniu. Stosownie do art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), powoływanej dalej jako: "p.p.s.a." przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym następuje, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazany przepis stanowi odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania sądowoadministracyjnego zawartej w art. 199 p.p.s.a. Strona ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy musi zatem uprawdopodobnić, że jej sytuacja materialna jest na tyle trudna, iż uzasadnia wyjątkowe traktowanie. W przypadku prawa pomocy mamy do czynienia z pomocą budżetu państwa osobom, które z uwagi na ich trudną sytuację materialną nie są w stanie ponieść kosztów postępowania (w przypadku prawa pomocy w zakresie całkowitym – jakichkolwiek kosztów postępowania; por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 grudnia 2014 r., sygn. akt II FZ 1756/14, dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych – orzeczenia.nsa.gov.pl – zwana dalej: CBOSA). Przesłanki przyznania prawa pomocy są przy tym określone ogólnie, a więc uznaniu sądu pozostawił ustawodawca ocenę okoliczności przemawiających za rozstrzygnięciem korzystnym dla strony. Udzielenie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Należy ponadto zauważyć, że opłaty sądowe, do których zalicza się także wpis, stanowią rodzaj danin publicznych. Zwolnienie od ponoszenia tego rodzaju danin stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, wynikającego z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też mogą być stosowane w sytuacjach wyjątkowych, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru dotyczącego danej osoby na współobywateli. (por.: M. Niezgódka – Medek [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek: Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Zakamycze 2005, s. 594). Ze wspomnianego art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. wynika, że ciężar udowodnienia niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. W związku z tym zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek ten powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że skarżący nie wywiązał się z obowiązku wykazania w sposób rzetelny i jednoznaczny wszelkich danych niezbędnych do dokonania oceny oraz udokumentowania tych okoliczności, które wskazuje. Skoro to skarżącego obciążał obowiązek wykazania zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., z którego to obowiązku w rzetelny sposób się on nie wywiązał, należy stwierdzić, że skarżący nie wykazał, by błędna była konkluzja Sądu pierwszej instancji co do niewykazania w okolicznościach sprawy spełniania przesłanek przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak kompletnego obrazu sytuacji majątkowej skarżącego nie pozwala przyjąć, że strona wykazała, iż nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Wskazać przy tym należy, że skarżący wykazuje daleko idącą niechęć wobec wymogu przedstawienia wyciągu z rachunku bankowego za okres trzech miesięcy. Słusznie wskazywał przy tym Sąd pierwszej instancji, w związku ze wskazywaniem przez skarżącego na związane z tym trudności, że przedmiotowy wyciąg łatwo uzyskać, dokonując wydruku ze strony internetowej - co jest o tyle istotne, że w takiej formie został złożony załączony wyciąg za okres jednego miesiąca. Twierdzenie skarżącego, zgodnie z którym "każda analiza danych z rachunku bankowego będzie nieprecyzyjna gdyż każda osoba trzecia będzie inaczej interpretować dane z rachunku" nie sposób traktować inaczej niż jako próbę uniknięcia uczynieniu zadość wezwaniu referendarza, a tym samym – próbę przedstawienia tych tylko elementów sytuacji majątkowej skarżącego, które są dla niego - w kontekście postępowania o przyznanie prawa pomocy - korzystne. Za Sądem pierwszej instancji wyjaśnić należy, że przedmiotowe wezwanie nie nakładało obowiązku czasochłonnego komentowania każdej pozycji wyciągu bankowego i ograniczało się do powinności przedstawienia przedmiotowego wyciągu. Trudno również zasadnie oczekiwać, że strona, która wnosi o skorzystanie z instytucji prawa pomocy, może uzyskać korzystny dla siebie rezultat nie przesyłając żądanych dokumentów i zasłaniając się skomplikowanym charakterem dokonywanych operacji. Na uwadze trzeba mieć również fakt, że wysokość przedmiotowego wpisu nie jest bardzo duża i wynosi 100 zł - ocena spełnienia przesłanki niemożności ponoszenia jakichkolwiek kosztów postępowania uwzględnia tę okoliczność i wymaga rozważenia czy opisywana we wniosku a także kolejnych pismach strony sytuacja jest na tyle wyjątkowa, że uzasadnia odstępstwo od generalnej zasady ponoszenia kosztów. W tym świetle pozostałe rozważania podjęte w przedmiotowej sprawie (m.in. sytuacja rodzinna skarżącego, ustalenie ile ma córek, ile - i czy którakolwiek - pozostaje na jego utrzymaniu, określenie charakteru kwoty 500 zł znajdującej się na rachunku bankowym skarżącego) mają drugorzędne znaczenie. Są to kwestie wtórne wobec braku ustalenia podstawowej w sprawach o przyznanie prawa pomocy okoliczności – kwestii dochodu oraz wydatków skarżącego. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.