II FZ 440/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala po rozpoznaniu w dniu 8 lipca 2015 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia A. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Po 305/14 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi A. R. na decyzje Dyrektora Izby Skarbowej w Poznaniu z dnia 24 stycznia 2014 r., nr [...], [...] w przedmiocie umorzenia zaległości podatkowych postanawia oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 8 kwietnia 2015 r., sygn. akt I SA/Po 305/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek skarżącego A. R. o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. W uzasadnieniu orzeczenia podano, że strona, składając skargę kasacyjną w niniejszej sprawie, domagała się jednocześnie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata. W treści wniosku skarżący wskazał, że w następstwie popełnionego przez pracownika urzędu skarbowego przestępstwa przeciwko dokumentom, jego firma utraciła zamówienia i kontakty gospodarcze, jej byt jest wyłącznie stanem formalnym i nie przynosi ona żadnych dochodów. Skarżący wyjaśnił, że obecnie utrzymuje się wyłącznie z wynagrodzenia za pracę w wysokości 1.260 zł netto. Skarżący oświadczył, że nie pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z innymi osobami, nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej, innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i przedmiotów o wartości pow. 3.000 euro. Odpowiadając na wezwanie referendarza sądowego z dnia 30 grudnia 2014 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy, skarżący oświadczył, że ponosi następujące stałe koszty miesięcznego utrzymania: 63,27 zł telefon; 31,25 ubezpieczenie OC samochodu (375 zł składka roczna); 321,45 zł ubezpieczenie na życie; 500 zł wyżywienie; 160 zł eksploatacja samochodu; 64,53 zł internet; 80 zł lekarstwa. Skarżący podał, że mieszka u córki i nie ponosi kosztów czynszu, ogrzewania, opłat za wodę, gaz i energię elektryczną. Zaakcentował również, że nie posiada żadnych udziałów w spółkach lub innych podmiotach, nie pełni żadnych funkcji zarządzających, a zwłaszcza nie jest członkiem zarządów ani prokurentem w takich podmiotach. Skarżący oświadczył, że uzyskane w okresie od 1 stycznia 2014 r. do 31 grudnia 2014 r. przychody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej wyniosły 0 zł, koszty uzyskania przychodów 0 zł i dochody z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej 0 zł. Skarżący podał, że jest współwłaścicielem samochodu osobowego marki Fiat Punto, rok prod. 1997 o wartości rynkowej do 1.000 zł. Ponadto wyjaśnił, że pozostaje w związku małżeńskim z E. R., która od 2005 r. zamieszkuje w innej miejscowości i tam prowadzi odrębne gospodarstwo domowe, utrzymując się z własnych przychodów uzyskiwanych z prowadzonego gospodarstwa rolnego, które nie jest objęte ustawową wspólnością małżeńską. Skarżący podał, że pozyskanie od żony informacji o jej stanie majątkowym, dochodach oraz wyciągów z kont bankowych, jeżeli takie posiada, nie jest możliwe. Skarżący stwierdził również, że brak formalnych rozstrzygnięć w kwestii intercyzy, separacji lub rozwodu jest wyłącznie skutkiem przekonań religijnych dotyczących zakazu rozwiązywania małżeństw i pozostaje bez związku z rzeczywistym stanem majątkowym każdego z nich. Skarżący wyjaśnił, że dom, w którym mieszka został przekazany w dniu 1 sierpnia 2011 r. – na mocy umowy darowizny - córce, która ustanowiła na rzecz ojca dożywotnią i bezpłatną służebność osobistą. Skarżący oświadczył, że ani w okresie ostatnich minionych 5 lat, ani też wcześniej nie posiadał innych nieruchomości lub innych walorów majątkowych i nie dokonywał ich darowizn. Do pisma załączył: zeznania roczne podatkowe za 2013 r. (z których wynika, że z tytułu wynagrodzenia za pracę uzyskał dochód w wysokości 9.600 zł, z tytułu prowadzenia działalności na własne nazwisko uzyskał przychody w wysokości 62.300 zł); wyciąg z rachunku bankowego; zaświadczenie z dnia 14 stycznia 2015 r. (z którego wynika, że skarżący jest zatrudniony w Zakładzie Murarskim prowadzonym przez A. R. od dnia 1 lipca 2013 r. na czas nieokreślony za wynagrodzeniem z ostatnich 3 miesięcy w wysokości 1.680 zł brutto, tj. 1.237,20 zł netto); ewidencję przychodów za 2014 r. (z której wynika, że przychody wnioskodawcy wyniosły 0 zł); deklaracje VAT-7 za miesiące od lipca 2014 r. do grudnia 2014 r. (z których wynika, że podstawa opodatkowania wynosi 0 zł); kserokopię dowodu rejestracyjnego (z którego wynika, że skarżący we współwłasności z A. R. posiada samochód osobowy marki Fiat Punto); kserokopię umowy darowizny z dnia 1 sierpnia 2011 r. (na podstawie której skarżący darował swojej córce A. E. R. własność nieruchomości gruntowej zabudowanej, a córka ustanowiła na tej nieruchomości na rzecz swoich rodziców dożywotnią i bezpłatną służebność osobistą polegającą na prawie korzystania z całego budynku mieszkalnego – wszystkich pomieszczeń – ogrzanego i oświetlonego). W odpowiedzi na wezwanie z dnia 21 stycznia 2015 r. do uzupełnienia wniosku o prawo pomocy skarżący oświadczył, że meritum skargi dotyczy wyłącznie jego stosunków prawnych z organami podatkowymi bez jakiegokolwiek związku z jego córką lub innymi członkami rodziny, z którymi pozostaje w odrębności majątkowej. Skarżący podał również, że córka prowadzi odrębne gospodarstwo domowe i wobec tego nie dysponuje wymienionymi w wezwaniu dokumentami i informacjami odnoszącymi się do jej sytuacji majątkowej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w motywach rozstrzygnięcia uznał, że treść oświadczeń skarżącego była niewystarczająca do oceny rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych wnioskującego. Wezwanie skarżącego przez referendarza do uzupełnienia wniosku zmierzało do umożliwienia skarżącemu należytego udokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy. Odmawiając przekazania informacji w żądanym zakresie, w szczególności danych dotyczących małżonki i córki, skarżący pozbawił Sąd możliwości oceny jego rzeczywistej sytuacji majątkowej w świetle przesłanek przewidzianych w art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.; zwanej dalej: "p.p.s.a."). W zażaleniu A. R. wniósł o zmianę powyższego postanowienia, argumentując, iż nie ma możliwości pozyskania informacji dotyczących żony i córki. Jednocześnie zwrócił uwagę, że brak jest jakiejkolwiek podstawy prawnej do obarczania innych członków rodziny obowiązkiem opłacenia kosztów postępowania sądowego. Podstawy takiej nie mogą bowiem w szczególności stanowić przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wskazane przez Sąd, tj. art. 27 i art. 87. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Podkreślenia wymaga, że instytucja prawa pomocy stanowi wyjątek od zasady przewidzianej w art. 199 p.p.s.a., zgodnie z którą strony samodzielnie ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie. Stosownie do art. 243 § 1 i 246 § 1 pkt 1 powołanej ustawy, prawo pomocy może zostać przyznane na wniosek strony, będącej osobą fizyczną, w zakresie całkowitym, jeżeli wykaże ona, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z brzmienia powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że ciężar dowodu w zakresie przesłanek warunkujących zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie pełnomocnika obciąża stronę, która powinna wykazać i należycie uzasadnić podstawę żądania. Zadaniem podmiotu wnioskującego o prawo pomocy jest zatem przedstawienie w sposób wiarygodny i przekonujący okoliczności usprawiedliwiających odstąpienie od obowiązku pokrycia kosztów związanych z prowadzeniem postępowania sądowego. Obowiązkiem Sądu jest natomiast dokonanie wnikliwej oceny twierdzeń i dowodów przedłożonych przez stronę zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, a w konsekwencji rozstrzygnięcie, czy sytuacja materialna i osobista strony daje podstawy do skorzystania ze zwolnienia przewidzianego w art. 245 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżone postanowienie odpowiada prawu. W przedmiotowej sprawie przede wszystkim zwrócić uwagę należy na brak możliwości dokonania oceny rzeczywistej kondycji finansowej skarżącego. Wobec braku wyczerpujących danych referendarz sądowy, działając w oparciu o art. 255 p.p.s.a., rozpoczął postępowanie wyjaśniające, występując dwukrotnie do strony o przekazanie dodatkowych informacji potrzebnych do oceny faktycznej sytuacji materialnej. Referendarz domagał się w szczególności wskazania informacji na temat małżonki skarżącego i jego córki - obdarowanej przez ojca, właścicielki nieruchomości zamieszkiwanej przez skarżącego, która ustanowiła na rzecz ojca służebność osobistą o treści sprecyzowanej w akcie notarialnym z dnia 1 sierpnia 2011 r. Skarżący, mimo iż przedstawił szereg danych dotyczących aktualnego stanu majątkowego i osobistego, to nie przedstawił żadnych informacji dotyczących najbliższych, powołując się na faktyczną separację z małżonką oraz brak podstaw prawnych do uzyskiwania danych dotyczących córki. W świetle powyższego należy więc zwrócić uwagę, że osoba ubiegająca się o przyznanie prawa pomocy, która nie przedstawia żądanych informacji musi liczyć się z negatywnymi konsekwencjami wynikającymi z jej postępowania. W tego typu sytuacjach sąd jest bowiem zmuszony do rozstrzygnięcia sprawy na podstawie niekompletnego materiału dowodowego dostarczonego przez stronę, który może – tak jak w niniejszej sprawie – okazać się niewystarczający dla wykazania istnienia przesłanek przyznania prawa pomocy. Na gruncie niniejszej sprawy trafnie Sąd pierwszej instancji wyjaśniał, że sam fakt prowadzenia przez żonę odrębnego gospodarstwa domowego, nie zwalnia małżonków z obowiązku wzajemnej pomocy, w tym finansowej, w świetle przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (zob. art. 27). W tym sensie stan majątkowy małżonki może wpływać na ocenę rzeczywistych możliwości pokrycia kosztów postępowania sądowego przez skarżącego. W odniesieniu do córki Naczelny Sąd Administracyjny podziela natomiast powołany w zaskarżonym postanowieniu pogląd, zgodnie z którym, w sytuacji, gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie (zob. przykładowo postanowienie NSA z dnia 28 listopada 2011 r., sygn. akt II FZ 682/11, treść orzeczenia dostępna na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W świetle przedstawionych uwag Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził podstaw do uchylenia kwestionowanego orzeczenia. Z tych względów, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.