II FZ 59/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Jan Rudowski, , , po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 836/13 w przedmiocie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi L. G. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 27 sierpnia 2013 r., nr [...] w przedmiocie zmiany sposobu zabezpieczenia wykonania zobowiązania podatkowego postanawia oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 20 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 836/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy odmówił przyznania L. G. (dalej jako: "skarżąca") prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w B. z dnia 27 sierpnia 2013 r. w przedmiocie zmiany sposobu zabezpieczenia zobowiązania pieniężnego. W uzasadnieniu postanowienia sąd pierwszej instancji wskazał, że skarżąca w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy stwierdziła, ze prowadzi działalność gospodarczą, która przynosi straty. Stwierdziła, że organ skarbowy zajął cały jej majątek wraz ze sprzętem firmowym, zablokował konta bankowe oraz zajął wszystkie dochody. Skarżąca podała, że od 2011 r. choruje na nowotwór jelita grubego, z powodu braku funduszy nie kupuje wszystkich leków. W oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach podała, że prowadzi wspólne gospodarstwo domowe wraz z mężem, którego miesięczny dochód uzyskiwany z gospodarstwa rolnego wynosi około 1 500 zł. Dochód skarżącej stanowi kwota około 1 000 zł z tytułu renty chorobowej, która jest zajmowana jest przez urząd skarbowy. Jako majątek nieruchomy wskazała dom o pow. 130 m² obciążony hipoteką w wysokości 460 000 zł. W odpowiedzi na wezwanie do nadesłania dokumentów obrazujących sytuację majątkową i finansową skarżąca przedłożyła: zeznania podatkowe za lata 2011-2012, w których wykazała dochód z tytułu prowadzonej działalności w kwotach 221 192,54 zł oraz 172 958,02 zł; wyciąg z rachunku bankowego na którym saldo wynosi -39 470,66 zł; deklaracje VAT-7 za okres od kwietnia do września 2013 r.; zestawienie przychodów i rozchodów firmy za okres od kwietnia do września 2013 r. Wydatki związane z utrzymaniem gospodarstwa domowego strona określiła na kwotę 1 831,48 zł miesięcznie. Wskazała również, że w gospodarstwie domowym posiada samochód osobowy marki J. rok prod. 1990 o wartości 2 000 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny powołanym we wstępie postanowieniem odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wskazano, że brak jest podstaw do przyjęcia, że strona skarżąca nie ma realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Stwierdzono, że skarżąca prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, o czym świadczą przedłożone zeznania oraz deklaracje podatkowe. Wynika z nich, że za ostatnie dwa lata podatkowe strona uzyskiwała przychody z działalności gospodarczej i kształtowały się one na stosunkowo wysokim poziomie. W tym kontekście, wykazywana obecnie przez skarżącą strata z działalności gospodarczej w ocenie sądu orzekającego w pierwszej instancji nie może świadczyć o braku jakichkolwiek środków finansowych. Na aprobatę, w ocenie sądu, nie zasługuje również argumentacja skarżącej odnosząca się do zajęcia ruchomości w postaci samochodów, maszyn oraz dźwigów wykorzystywanych w prowadzonej przez nią działalności gospodarczej. Wprawdzie rację przyznano stronie skarżącej, że ruchomości tych nie może sprzedać, jednak nie oznacza to, że nie może wykorzystywać ich w przedsiębiorstwie, a tym samym uzyskiwać z nich przychodu. Powyższa okoliczność nie przemawia zatem, zdaniem sądu, za uprzywilejowaniem strony przez zwolnienie jej z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych w niniejszej sprawie. W zakresie wniosku skarżącej o ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu z powodu choroby, która uniemożliwia jej osobiste uczestnictwo w rozprawie, sąd pierwszej instancji stwierdził, że reprezentować stronę przed sądem może nie tylko profesjonalny pełnomocnik, lecz także rodzice, małżonek, rodzeństwo, zstępni strony oraz osoby pozostające ze stroną w stosunku przysposobienia, co wynika z art. 35 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270, dalej jako: "p.p.s.a."). Odmawiając przyznania skarżącej prawa pomocy w tym zakresie, sąd stwierdził, że również miał na uwadze okoliczność, że skarżąca w niniejszym postępowaniu nie uprawdopodobniła w sposób wiarygodny i rzetelny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Nie zgadzając się z powyższym postanowieniem skarżąca wniosła zażalenie, w którym wniosła o jego uchylenie w całości, orzeczenie o zwolnieniu od kosztów sądowych w całości oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu podniesiono, że z powodu zablokowania środków na rachunku bankowym skarżąca ma problemy z bieżącymi płatnościami, wypłatą pensji pracownikom, natomiast obecnie prowadzona przez nią działalność gospodarcza chyli się ku upadkowi. Zauważono, że kredyt zaciągnięty został na spłatę poprzednich zobowiązań podatkowych. Strona podkreśliła, że zaangażowanie emocjonalne w sprawę pogarsza jej stan zdrowia oraz że uprawdopodobniła wystarczająco niemożność poniesienia kosztów zastępstwa adwokackiego. W ocenie skarżącej kwota 100 zł stanowiąca wpis od skargi oraz kwota za świadczenie usług prawnych jest dla niej nie do uzyskania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 245 § 1 p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym lub częściowym. Prawo pomocy w zakresie całkowitym obejmuje zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 2 p.p.s.a.). Natomiast prawo pomocy w zakresie częściowym obejmuje tylko zwolnienie od opłat sądowych w całości lub w części albo tylko od wydatków albo od opłat sądowych i wydatków lub obejmuje tylko ustanowienie adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego (art. 245 § 3 p.p.s.a.). Przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie częściowym następuje wówczas, gdy strona wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Należy przede wszystkim zaznaczyć, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu podmiotom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Przyznanie prawa pomocy w jakimkolwiek zakresie musi być jednak postrzegane jako wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania (por. art. 199 p.p.s.a.), co należy mieć na uwadze przy rozstrzyganiu o zastosowaniu tej instytucji. W związku z tym strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania oraz wyjątkowości zwolnienia z tego obowiązku, czego konsekwencją powinno być wykazanie w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a., w którym mowa o przyznaniu prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym, wynika w sposób jednoznaczny, że ciężar dowodu spoczywa na stronie, która ubiega się o przyznanie jej prawa pomocy. Z zawartego w tym przepisie określenia "gdy wykaże" wynika, że to strona ma przekonać sąd, że znajduje się w sytuacji, która została uznana przez ustawodawcę za usprawiedliwiającą przyznanie prawa pomocy. Skarżąca zaś nie wypełni obowiązków wynikających ze spoczywającego na nim ciężaru dowodowego, jeżeli nie przedstawi dokumentów na podstawie, których dałoby się ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się jego koszty utrzymania (por. J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi Komentarz, Warszawa 2010 s. 567 – 568). Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego dokonana przez sąd pierwszej instancji ocena wniosku skarżącej o przyznanie prawa pomocy była prawidłowa. Słusznie Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, że nie można zgodzić się ze stanowiskiem skarżącej, iż nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania, bowiem sytuacja majątkowa skarżącej nie wykazuje na istnienie przesłanek uzasadniających stwierdzenie, że wyłożenie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę sądu pierwszej instancji, że w okolicznościach niniejszej sprawy brak jest podstaw do przyjęcia, że strona skarżąca nie ma realnych możliwości poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania. Zasadnie zauważono, że na obecnym etapie postępowania koszty sądowe w niniejszej sprawie ograniczają się do kwoty wpisu od skargi w wysokości 100 zł. Skarżąca natomiast bezsprzecznie prowadzi działalność gospodarczą w znacznym rozmiarze, o czym świadczą przedłożone zeznania i deklaracje podatkowe. Zgodzić należy się z sądem pierwszej instancji, że o potencjale do gromadzenia środków finansowych osób prowadzących działalność gospodarczą, a tym samym o dostępności środków finansowych pozwalających na pokrycie kosztów sądowych, decydują przede wszystkim uzyskiwane przychody z tytułu świadczonych usług bądź sprzedawanych towarów, a nie dochody (bądź strata) będące wynikiem różnicy pomiędzy przychodami a kosztami działalności, która z kolei jest skutkiem decyzji gospodarczych podejmowanych przez prowadzącego działalność gospodarczą. Strata w zakresie prowadzonej działalności gospodarczej jest więc jedynie wynikiem bilansowym nadwyżek kosztów nad przychodami, nie oznacza natomiast braku środków finansowych (por. postanowienia NSA z dnia 19 grudnia 2012 r., sygn. akt I FZ 451/12; z dnia 5 grudnia 2011 r., sygn. akt I FZ 492/11; z dnia 9 listopada 2011 r., sygn. akt I FZ 343/11; z dnia 22 marca 2011 r., sygn. akt II GZ 112/11, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, www.orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: "CBOSA"). Nie może również ujść uwadze Naczelnego Sądu Administracyjnego fakt, że skarżąca nadal ponosi wysokie koszty inwestycyjne prowadzonej działalności gospodarczej, dokonuje na tę działalność nakładów inwestycyjnych w postaci zakupu towarów pomimo, że – jak twierdzi – prowadzona przez nią działalność gospodarcza przynosi straty. Naczelny Sąd Administracyjny pragnie zauważyć, że działalność gospodarcza skarżącej w latach 2011 – 2012 generowała znaczny przychód (odpowiednio 6 587 248,57 zł oraz 1 712 853,23 zł). Skarżąca zauważa, że jej działalność gospodarcza aktualnie przynosi znaczne straty (w październiku 2013 r. – 400 000 zł), natomiast jej samej grozi utrata pracowników i odbiorców. W zażaleniu skierowanym do Naczelnego Sądu Administracyjnego skarżąca stwierdziła, że aby utrzymać dobre relacje z dostawcami dokonała znacznych zakupów złomu, jednak odbiorcy nie byli zainteresowani współpracą. W kontekście powyższego stwierdzenia Sąd pragnie zauważyć, iż zakup towarów w dużym rozmiarze świadczy, wbrew twierdzeniu skarżącej, o posiadaniu przez nią znacznych środków finansowych i nie uprawdopodobnia tezy o niemożności poniesienia jakichkolwiek kosztów postępowania sądowego. Słusznie zauważył Wojewódzki Sąd Administracyjny, że do dyspozycji skarżącej nadal pozostają ruchomości w postaci maszyn, samochodów i dźwigów, które wprawdzie zostały zajęte (a co za tym idzie – niemożliwą jest ich sprzedaż), ale jednak mogą być wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej i generowania przychodu. Mając na względzie powyższe za niespójne uznać należy twierdzenie strony o nierozsądności inwestowania w użytkowanie sprzętu, który pochłania ogromne ilości paliwa – w sytuacji gdy strona dokonała wcześniej inwestycji w zakup towarów o znacznej wysokości. Ponadto argument dotyczący problemów z realizacją bieżących płatności i niemożności wypłaty pensji pracownikom nie znajduje oparcia w dowodach, a zatem nie może skutecznie doprowadzić do podważenia stanowiska wyrażonego przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w zaskarżonym postanowieniu. Dodatkowo zauważyć należy, że mimo powołania się na kredyt, skarżąca nie podniosła trudności w jego spłacaniu. Zwrócić należy uwagę, że kredyty zaciągnięte przez skarżącą nie mogą być traktowane priorytetowo w stosunku do obowiązku ponoszenia kosztów sądowych, albowiem nie można przyjąć, że prywatne zobowiązania finansowe mają pierwszeństwo przed zobowiązaniami publicznoprawnymi (por. postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2013 r., sygn. akt II OZ 670/13, z dnia 19 grudnia 2012 r., publ. w CBOSA). Sąd podziela również pogląd sądu pierwszej instancji, że niewiarygodnym jest twierdzenie strony że nie posiada ona żadnych oszczędności finansowych. Skarżąca wykazała, że comiesięcznie ponoszone przez nią koszty opiewają na kwotę ok. 1 831,48 zł, natomiast z wniosku o przyznanie prawa pomocy wynika, że nie posiada żadnych zasobów pieniężnych ani przedmiotów wartościowych. Słusznie skonkludował Wojewódzki Sąd Administracyjny, że nielogiczną jest sytuacja, w której wydatki skarżącej przewyższają wykazane przez nią dochody, przy czym strona nie posiada żadnych oszczędności, a nadto nie otrzymuje żadnej pomocy finansowej od członków rodziny, co wynika z oświadczenia złożonego przez stronę dnia 4 listopada 2013 r. Mając zatem na uwadze powyższe okoliczności Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że skarżąca będzie w stanie wygospodarować środki na poniesienie kosztów sądowych w niniejszej sprawie, w której toczy się postępowanie sądowe. Odnosząc się natomiast do wniosku skarżącej o ustanowienie dla niej pełnomocnika z urzędu z powodu choroby, która uniemożliwia jej osobiste uczestnictwo w rozprawie, co wynika z przedłożonego oświadczenia lekarskiego, Naczelny Sąd Administracyjny podziela ocenę wyrażoną w zaskarżonym postanowieniu, że skarżącą przed sądem reprezentować może nie tylko profesjonalny pełnomocnik, lecz także osoby wskazane w art. 35 § 1 p.p.s.a. Słusznie sąd zauważył, że tylko sporządzenie skargi kasacyjnej, stosownie do art. 175 p.p.s.a., objęte jest szczególnym wymogiem dokonania tej czynności przez profesjonalnie działającego prawnika, pozostałych zaś czynności procesowych strona może dokonywać samodzielnie. Prawidłowość oceny dokonanej przez Wojewódzki Sąd Administracyjny dodatkowo potwierdza okoliczność, że skarżąca w postępowaniu o udzielenie prawa pomocy nie uprawdopodobniła w sposób wiarygodny i rzetelny, iż nie jest w stanie ponieść kosztów ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Mając powyższe na względzie Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a. postanowił jak w sentencji.