II FZ 683/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Małgorzata Wolf-Kalamala, , , po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2011 r. sygn. akt I SA/Po 600/11 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi J. K. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 15 czerwca 2011 r. nr (...) w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 r. postanawia oddalić zażalenie. Przedmiotem zażalenia jest postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 września 2011 r., sygn. akt I SA/Po 600/11, mocą którego oddalono wniosek J. K. o zwolnienie od kosztów sądowych. W motywach orzeczenia Sąd podał, że z oświadczenia Strony i pism uzupełniających wynikało, że złożyła ona wniosek ze względu na sytuację rodzinną, długotrwałą i bardzo ciężką chorobę męża oraz wynikające z tego tytułu wydatki na leczenie i rehabilitację. Podała, że jej sytuacja w toczących się postępowaniach jest bardzo trudna, gdyż wszelka aktywność w zakresie spraw związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą zawsze spoczywała na mężu. Obecnie skarżąca i jej mąż działalności gospodarczej nie prowadzą. Mąż choruje, wymaga całodobowej opieki i ponosi wydatki na poprawę stanu zdrowia, kupuje drogie i specjalistyczne leki. Skarżąca oświadczyła, że Kancelaria, która pomaga im w sprawach podatkowych wynikających z zaskarżonych decyzji, usługi swoje świadczy bezpłatnie. Podała, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym z mężem. Nie posiada domu, mieszkania, nieruchomości rolnej i innych nieruchomości, oszczędności, papierów wartościowych i wartościowych przedmiotów. Mieszka w mieszkaniu, którego właścicielem jest syn. Dochód skarżącej z tytułu emerytury wynosi 1.057,95 zł brutto, dochód męża z tytułu renty inwalidzkiej wynosi 1.303,15 zł brutto, z tytułu dodatku pielęgnacyjnego 186,71 zł brutto. Na wezwanie z dnia 26 sierpnia 2011 r. do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy pełnomocnik skarżącej w odpowiedzi z dnia 2 września 2011 r. przedłożył kserokopię oświadczenia skarżącej z dnia 1 września 2011 r., z którego wynika, że prowadzi ona wspólne gospodarstwo domowe wyłącznie z mężem. Wskazał, że koszty ogrzewania, opłaty za energię elektryczną, wodę i gaz ponosi obdarowany przez skarżącą i jej męża mieszkaniem syn. Wnioskodawczyni i małżonek ponoszą koszty: leczenia i rehabilitacji w wysokości od 300 do 400 zł, opłat za telefon stacjonarny w wysokości 50,- zł, zakupu lekarstw w wysokości 350,- zł, środków czystości w wysokości 100 zł i wyżywienia w wysokości 800,- zł. Skarżąca i jej mąż nie mają i nie spłacają kredytów, nie posiadają samochodów osobowych, nie otrzymują dodatkowych dochodów i nie korzystają z pomocy opieki społecznej. Darowizna mieszkania nastąpiła w dniu 1 lutego 2008 r. Udziałowcem spółki K. Sp. z o.o. jest Przedsiębiorstwo Handlowo Usługowe K. i s-ka spółka jawna w likwidacji posiadająca 20.293 udziały o wartości nominalnej po 100 zł każdy. J. K. i T. K. są wspólnikami spółki jawnej i posiadają udział po 50% każdy. Do pisma załączył kserokopię oświadczenia skarżącej z dnia 1 września 2011 r., kopię uchwał, w tym Uchwały nr 4/2011 z dnia 27.06.2011 r. Zgromadzenia Wspólników "K." Sp. z o.o. z siedzibą w G. w sprawie podziału zysku netto Spółki za 2010 r., kserokopie zeznań rocznych podatkowych za 2009 i 2010 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu na wstępie wskazał na treść art. 246 § 1 pkt 2 i art. 199 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) - zwanej dalej P.p.s.a. - i podkreślił wyjątkowy charakter instytucji prawa pomocy. Wyjaśnił także, że to na wnioskującym spoczywa ciężar dowodu, iż znajduje się w sytuacji uprawniającej go do skorzystania z prawa pomocy. Badając całokształt okoliczności w sprawie Sąd stwierdził, że skarżąca nie wykazała, by jej sytuacja materialna uniemożliwiała poniesienie kosztów zainicjowanego postępowania sądowoadministracyjnego. Z oświadczenia skarżącej złożonego na urzędowym formularzu wynika, że uzyskuje miesięczne dochody z tytułu emerytury w wysokości 1.057,95 zł brutto, jej mąż natomiast z tytułu renty inwalidzkiej w wysokości 1.303,15 zł brutto i z tytułu dodatku pielęgnacyjnego w wysokości 186,71 zł brutto. Z załączonych do pisma z dnia 30 sierpnia 2011 r., t. j. do uzupełnienia wniosku o wstrzymanie wykonania decyzji, kserokopii decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w O. wynika, że wysokość świadczenia emerytalnego wypłacanego skarżącej wynosi miesięcznie 636,25 zł, natomiast małżonkowi skarżącej wypłacana jest kwota w wysokości 959,80 zł miesięcznie. Z załączonego przez skarżącą wyciągu z rachunku bankowego wynika, że na jej rachunek bankowy wpływa kwota w wysokości 959,80,- zł i w wysokości 636,25,- zł, przy czym kwoty te wypłacane są przez ZUS. Zatem łącznie na rachunek bankowy skarżącej wpływa kwota w wysokości 1.596,05,- zł. Sąd zauważył, że cała kwota otrzymywanych środków pieniężnych na rachunek bankowy została przelana na zajęcia egzekucyjne. Poza powyższymi przelewami z rachunku bankowego nie były wypłacane przez skarżącą żadne środki, nie są też realizowane transakcje bezgotówkowe. Ze złożonego przez skarżącą oświadczenia wynika, że ona i jej mąż, poza dochodami z tytułu świadczeń wypłacanych przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych, nie posiadają żadnych innych dodatkowych dochodów. Ponoszą koszty miesięcznego utrzymania w wysokości od 1600 do 1700,- zł miesięcznie. Analizując przedłożony przez skarżącą wyciąg z rachunku bankowego należy stwierdzić, że środki z tytułu świadczenia emerytalnego i rentowego nie są przeznaczane na miesięczne utrzymanie. Wnioskodawczyni, pomimo wezwania, nie wyjaśniła, z jakich środków ponosi koszty miesięcznego utrzymania. Co prawda w uzasadnieniu sprzeciwu wskazuje, iż otrzymane wsparcie finansowe rodziny pozostaje bez wpływu na wykazaną możliwość powstania uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, dlatego należy wnioskować, że pomoc finansową otrzymuje od rodziny, co ma w ocenie Sądu znaczenie przy rozpatrywaniu wniosku o pomoc prawną. Należy zauważyć, że z wyciągu z rachunku bankowego skarżącej wynika, iż saldo początkowe na rachunku bankowym na dzień 1 czerwca 2011 r. wynosiło 12.284,10 zł, saldo końcowe na dzień 31 sierpnia 2011 r. wynosiło 11.910,68 zł, co nie zostało przez skarżącą wyjaśnione. Ponadto z informacji skarżącej wynika, że razem z mężem posiadają służebność mieszkania, które w 2008 r. podarowali synowi. W orzecznictwie przyjmuje się pogląd, iż w sytuacji gdy strona nieodpłatnie przekazała składnik majątkowy członkowi rodziny, zasadny jest wniosek, iż obdarowany powinien pomóc darczyńcy w poniesieniu finansowego ciężaru związanego z prowadzeniem postępowania sądowego, jeżeli darczyńca nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych we własnym zakresie. Nie negując ponoszonych przez skarżącą wydatków służących zaspokajaniu podstawowych potrzeb życiowych oraz na leczenie współmałżonka, Sąd uznał, iż Skarżąca jest w stanie korzystając z pomocy syna lub też z pieniędzy ulokowanych na koncie, wygospodarować środki, które może przeznaczyć na pokrycie kosztów postępowania sądowego. W zażaleniu na powyższe postanowienie Strona reprezentowana przez pełnomocnika zarzuciła naruszenie art. 246 P.p.s.a. i wniosła o jego zmianę przez przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W uzasadnieniu Skarżąca stwierdziła, że uprawdopodobniła brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Ponownie powołała się na stan zdrowia męża, wskazując, że jest on "nie bez znaczenia", gdyż często powoduje konieczność ponoszenia nieprzewidywalnych wydatków. Wskazała też, że uiściła wpis w równoległej sprawie dotyczącej innego roku podatkowego. Podkreśliła, że nawet przy dodatnim stanie salda na koncie poniesienie wydatku w kwocie 3.204 zł przez małżonków nie może być dokonane bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla rodziny. Ponownie stwierdziła, że bez znaczenia dla tej sprawy jest możliwość uzyskania wsparcia od rodziny w zakresie ponoszenia niektórych wydatków bieżących. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Na wstępie podkreślenia wymaga, że wbrew twierdzeniu zażalenia w postępowaniu w przedmiocie przyznania prawa pomocy nie jest wystarczające uprawdopodobnienie zaistnienia przesłanek jego przyznania, lecz niezbędne jest ich udowodnienie. Wynika to wprost z treści art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., który stanowi, że prawo pomocy w zakresie częściowym (bo przecież o takie Strona wnosiła, błędem jest więc stwierdzenie profesjonalnego pełnomocnika, że Skarżąca uprawdopodobniła brak środków na poniesienie "jakichkolwiek kosztów postępowania" - takiej sytuacji dotyczy bowiem art. 246 § 1 pkt 1 P.p.s.a.) zostaje przyznane, gdy osoba fizyczna wykaże (podkr. NSA), że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak prawidłowo wyjaśnił w zaskarżonym orzeczeniu Sąd pierwszej instancji, instytucja prawa pomocy skierowana jest do tych osób, których sytuacja obiektywnie (podkr. NSA) uniemożliwia poniesienie kosztów postępowania sądowego bez pomocy państwa. Innymi słowy, aby sąd administracyjny taką obiektywną niemożność wygospodarowania środków finansowych stwierdził, musi dysponować wszystkimi istotnymi danymi, obrazującymi sytuację materialną wnioskodawcy. W niniejszym postępowaniu Sąd prawidłowo wskazał na dwie istotne wątpliwości co do tej sytuacji: na fakt, że Strona wraz z mężem nie wykorzystuje wcale kwoty wskazanej w oświadczeniu jako jedyny (podkr. NSA) dochód na jakiekolwiek koszty utrzymania, a ponadto posiada saldo dodatnie (kwota ponad 10.000 zł) na rachunku bankowym. W zażaleniu Strona zdawkowo odniosła się do tych okoliczności, próbując uzasadniać, że są one dla sprawy nieistotne. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela jednak tej oceny Skarżącej. Jeśli chodzi o pierwszą okoliczność, nie może być prawdziwe stwierdzenie, że Skarżąca wraz z mężem uzyskuje wsparcie rodziny w zakresie ponoszenia jedynie niektórych wydatków bieżących, skoro żadna kwota z ich przedstawionych w tym postępowaniu jako jedyne dochodów nie jest na te wydatki przeznaczana. Oczywisty jest więc wniosek, że Skarżąca wraz z mężem musi dysponować innymi środkami, które nie zostały w niniejszym postępowaniu ujawnione. Skarżąca mimo wezwania nie wyjaśniła, także w zażaleniu, z jakich środków ponosi koszty utrzymania. Nie można się również zgodzić z poglądem, że dodatnie saldo na rachunku bankowym z kwotą prawie trzykrotnie przewyższającą wysokość wpisu sądowego od skargi nie jest dla sprawy istotne. Skarżąca powołuje się tu na stan zdrowia męża i nieprzewidywalność wydatków związanych z jego leczeniem. Innymi słowy Skarżąca chce zachować oszczędności, które wraz z mężem posiada, na wypadek konieczności poniesienia dodatkowych wydatków na leczenie. Choć argumentacja Strony jest w tym zakresie zrozumiała z czysto ludzkiego punktu widzenia, nie zmienia to faktu, że sąd administracyjny nie jest uprawniony do zapewnienia pokrycia kosztów sądowych ze środków państwowych strony, która dysponuje środkami finansowymi, jednakże chce je przeznaczyć na inny - mogący się pojawić w przyszłości, nawet tak ważny wydatek. Prawo pomocy nie może być widziane jako forma zabezpieczenia innych wydatków, uznawanych przez stronę za priorytetowe, bowiem to koszty sądowe - jako danina publiczna, muszą być uiszczone w pierwszej kolejności. Naczelny Sąd Administracyjny podziela także argumentację Sądu pierwszej instancji odnoszącą się do możliwości uzyskania pomocy od obdarowanego przez skarżącą i jej męża mieszkaniem syna. Art. 897 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli po wykonaniu darowizny darczyńca popadnie w niedostatek, obdarowany ma obowiązek, w granicach istniejącego jeszcze wzbogacenia, dostarczać darczyńcy środków, których mu brak do utrzymania odpowiadającego jego usprawiedliwionym potrzebom. Argument ten wzmacniają także reguły wynikające z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczące obowiązku wzajemnego wspierania się dzieci i rodziców. Powyższe okoliczności powodują, że w niniejszej sprawie Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił, że nie wystąpiły przesłanki uzasadniające przyznanie skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. To oznacza, że zażalenie jako niezasadne należało w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. oddalić.