II GSK 106/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Rafał Batorowicz Sędziowie Jan Bała (spr.) NSA Kazimierz Brzeziński Protokolant Elżbieta Jabłońska po rozpoznaniu w dniu 13 października 2009 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 12 listopada 2008 r. sygn. akt V SA/Wa 1810/08 w sprawie ze skargi R. C. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 12 listopada 2008 r., sygn. akt V SA/Wa 1810/08, uchylił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2008 r., nr [...] w sprawie ze skargi R. C. w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Sąd przyjął następujący stan faktyczny sprawy. W dniu 11 stycznia 2008 r. R. C. wystąpił z wnioskiem o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne pracowników zatrudnionych w firmie odzieżowej "J.", którą wnioskodawca prowadził od 1991 do 1997 r. W uzasadnieniu pisma podał, że w trakcie spłacania zaległości składkowych zachorował na serce, a po przebytym zawale uzyskał od ZUS rentę z tytułu niezdolności do pracy. Składający wniosek podał również, że od września 2007 r. część świadczeń z tytułu renty zajął komornik sądowy. R. C. wskazał też, że otrzymywał miesięcznie świadczenia w wysokości 1.545,00 zł. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2008 r., wydaną na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3 oraz art. 28 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. z 2007 r. Nr 11, poz. 74 ze zm.), dalej: u.s.u.s., odmówił umorzenia należności z tytułu składek w łącznej kwocie 97.887,56 zł. Po ponownym rozpatrzeniu sprawy, decyzją z dnia [...] maja 2008 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z dnia [...] lutego 2008 r. Organ uznał, iż zadłużenie płatnika nie było całkowicie nieściągalne z uwagi na prowadzone postępowanie egzekucyjne z posiadanego świadczenia emerytalnego. Umorzenie w trybie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zostało zaś przez organ uznane za niemożliwe ze względu na brak podstaw do rozpatrzenia wniosku w trybie tego przepisu. Zadłużenie R. C. dotyczyło bowiem nieopłaconych składek za zatrudnionych pracowników. Organ rentowy uznał natomiast, iż rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), dalej: rozporządzenie z dnia 31 lipca 2003 r., określające zasady umorzenia, dotyczyło wyłącznie osób prowadzących działalność, które opłacają składki "sam za siebie". Wojewódzki Sąd Administracyjny po rozpoznaniu skargi R. C. stwierdził, że wydana przez organ odwoławczy decyzja narusza przepisy prawa materialnego, tj. art. 28 ust. 3a u.s.u.s. W ocenie Sądu przepis ten, przewidujący możliwość umorzenia należności pomimo braku ich całkowitej nieściągalności na zasadach określonych w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r., miał zastosowanie wobec wnioskodawcy jako osoby ubezpieczonej, będącej jednocześnie w okresie prowadzenia działalności gospodarczej płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne własne oraz zatrudnionych pracowników, gdyż art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie rozróżniał, iż chodzi tu wyłącznie o składki na ubezpieczenia własne. Powołując się na wyrok SN z dnia 12 lipca 2006 r., sygn. akt II UK 241/05, w którym wskazano, że okoliczności leżące po stronie płatnika mogą uzasadniać umorzenie składek wyłącznie w zakresie przez niego finansowanym, a nie w części potrącanej z wynagrodzenia pracownika, Wojewódzki Sąd Administracyjny podał, że brak jest podstaw by twierdzić, że są to wyłącznie przesłanki dotyczące przypadku ich całkowitej nieściągalności, skoro jak wynika z art. 28 ustawy, należności te mogą być umarzane z zastrzeżeniem ust. 3a. Sąd pierwszej instancji doszedł także do przekonania, że organ dla ustalenia zasadności wniosku nie przeprowadził wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, w szczególności pod kątem rozważenia przesłanek zawartych w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. Tym samym w sposób istotny zostały naruszone art. 7, 77, 80 i 107 k.p.a., w stopniu uzasadniającym uchylenie zaskarżonej decyzji. Podsumowując, Wojewódzki Sąd Administracyjny podał m.in., że rozpoznając ponownie sprawę organ winien uwzględnić całość zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego i rozpatrzeć wniosek skarżącego o umorzenie należności składkowych w oparciu o przepisy rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Od powyższego wyroku Zakład Ubezpieczeń Społecznych złożył skargę kasacyjną, zaskarżając orzeczenie w całości, wnosząc o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. do ponownego rozpoznania, ewentualnie o uchylenie wyroku i orzeczenie co do istoty sprawy przez zmianę orzeczenia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego i oddalenie skargi, bądź umorzenie postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość, a także o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Wyrokowi zarzucono: 1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, tj. na przesłance z art. 174 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a., a w szczególności: art. 16 ust.1 pkt 1, art. 28 ust. 3 pkt 1-6, art. 28 ust. 3a, art. 30 u.s.u.s., rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. poprzez: - niewłaściwe zastosowanie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. zarówno do zaległości składkowych własnych wnioskodawcy, jak i zatrudnionych przez niego pracowników, - błędne powołanie się na wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2006 r., sygn. akt II UK 241/05, który jednoznacznie wskazuje, że okoliczności leżące po stronie płatnika mogą uzasadniać umorzenie składek wyłącznie w zakresie przez niego finansowanym, a nie w części potrącanej z wynagrodzenia pracownika, 2) naruszeniu przepisów postępowania - art. 174 pkt 2 p.p.s.a., a w szczególności przepisów: art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), dalej: p.u.s.a.; art. 134 § 1, art. 135, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1a i c p.p.s.a., art. 161 § 1 pkt 3 w zw. z art. 7, art. 77, art. 80 i art. 105, art. 107 k.p.a., przez ustalenie, że organ rentowy naruszył przepisy postępowania i nie przeprowadził wyczerpującej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, nie odniósł się do wszystkich dowodów, nierozważenie możliwości umorzenia postępowania z uwagi na jego bezprzedmiotowość. Strona skarżąca nie zgodziła się ze stwierdzeniem Sądu I instancji, że przepis art. 28 ust. 3a u.s.u.s. znalazł zastosowanie wobec wnioskodawcy, będącego jednocześnie w okresie prowadzenia działalności gospodarczej płatnikiem składek na ubezpieczenie społeczne własne oraz zatrudnionych pracowników. Zdaniem organu, w sprawie nie miał zastosowania art. 28 ust. 3a u.s.u.s. wobec zapisu art. 30 ustawy, którego brzmienie jednoznacznie wyłączało w całości stosowanie art. 28: "Do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29". Wnoszący skargę kasacyjną podał, że również w przypadku braku całkowitej nieściągalności nie mogły być umarzane zaległości na ubezpieczenie społeczne pracowników zatrudnionych przez płatnika. Taka sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie. Z uwagi na wyłączenie ustawowe w sprawie nie powinna być rozważana kwestia umorzenia składek na ubezpieczenie społeczne pracowników. Postępowanie w tym zakresie powinno być umorzone na zasadzie art. 105 k.p.a. Brak było bowiem przedmiotu postępowania w tym znaczeniu, że nie istniały należności, do których mógłby mieć zastosowanie art. 28 ustawy. Organ podniósł także, że organ rentowy zebrał wyczerpujący materiał dowodowy, ustosunkował się do wszystkich okoliczności i zarzutów podniesionych przez wnioskodawcę, uwzględniając przy tym przesłanki zawarte w rozporządzeniu z dnia 31 lipca 2003 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Istota problemu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do tego, czy w przypadku ubezpieczonego będącego równocześnie płatnikiem składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane należności z tytułu składek na te ubezpieczenia tylko odnośnie składek płaconych przez dłużnika (ubezpieczonego) "za siebie", czy też także wówczas, gdy taki dłużnik płaci składki nie tylko "za siebie", lecz także jako pracodawca, z własnych funduszy za zatrudnionych przez siebie pracowników. Wbrew zarzutom zawartym w skardze kasacyjnej, Sąd I instancji trafnie przyjął, iż przepis art. 28 ust. 3a ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych dotyczy również ubezpieczonych, którzy finansują składki na ubezpieczenia pracowników z własnych środków na podstawie art. 16 ust. 1 pkt 1 omawianej ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Zgodnie z art. 28 ust. 3a tej ustawy, należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Już tylko z literalnej treści tego przepisu wynika, że chodzi tutaj o ubezpieczonych będących płatnikami składek na ubezpieczenia, a nie wyłącznie o ubezpieczonych opłacających składki z tytułu obowiązku własnego ubezpieczenia. Za takim rozumieniem tego przepisu przemawia również treść przepisu art. 30 omawianej ustawy, w świetle którego do składek finansowanych przez ubezpieczonych niebędących płatnikami składek nie stosuje się art. 28 i 29. Tak więc ubezpieczony niebędący płatnikiem składek nie może skorzystać m.in. z możliwości, o jakiej mowa w art. 28 ust. 3a ustawy. Skoro bowiem ubezpieczony był płatnikiem składek, to kwestia "ściągalności" składek nie ma żadnego znaczenia przy umarzaniu należności z tego tytułu. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, do odmiennych wniosków nie prowadzi również lektura uzasadnienia wyroku Sądu Najwyższego z dnia 12 lipca 2006 r., II UK 241/05 powołanego tak w uzasadnieniu kwestionowanego wyroku Sądu I instancji, jak i w skardze kasacyjnej, gdyż Sąd Najwyższy stwierdził m.in., iż "(...) okoliczności uzasadniające umorzenie długu, leżące po stronie płatnika, mogą uzasadniać jego umorzenie wyłącznie w zakresie finansowanym przez niego. Sytuacja finansowa płatnika w żadnym wypadku nie uwalnia go od obowiązku odprowadzenia na Fundusz Ubezpieczeń Społecznych części składki potrąconej z wynagrodzenia pracownika, zważywszy, że umorzenie składek nie stoi na przeszkodzie roszczeniom ubezpieczonych o przyznanie świadczeń z tego Funduszu". Z przytoczonych powodów Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w wyroku na mocy art. 184 p.p.s.a.