II GSK 2386/13

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Ludmiła Jajkiewicz (spr.) Sędziowie NSA Maria Myślińska Cezary Pryca Protokolant Marzena Bal po rozpoznaniu w dniu 19 lutego 2015 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej K. Z.-M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 10 września 2013 r. sygn. akt V SA/Wa 24/13 w sprawie ze skargi K. Z.-M. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenia zdrowotne oraz Fundusz Pracy oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. wyrokiem z dnia 10 września 2013 r., sygn. akt V SA/Wa 24/13 oddalił skargę K. Z. – M. na decyzję Z.U.S. Oddział w L. (dalej: ZUS) z dnia [...] r. nr [...] utrzymującą w mocy decyzję [...] r. nr [...] odmawiającą umorzenia należności z tytułu składek. Sąd I instancji rozpoznawał sprawę w następującym stanie faktycznym i prawnym: wnioskiem z dnia [...] r. skarżąca zwróciła się o umorzenie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne oraz Funduszu Pracy, wraz z dokumentami mającymi obrazować jej złą sytuację majątkową. Decyzją z dnia [...] r. nr [...] ZUS odmówił umorzenia wnioskowanych należności. Rozpoznając odwołanie od powyżej decyzji ZUS wskazał na prawidłowość ustaleń poczynionych przez organ I instancji, wobec czego utrzymał w mocy wydaną przez siebie decyzję. Wskazał, iż w niniejszej sprawie nie zostały spełnione przesłanki umorzenia należności, wynikające z przepisów art. 28 ust. 3 ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887, dalej: u.s.u.s.). Jak również w oparciu o przesłanki wynikające z rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365, dalej: rozporządzenie w sprawie zasad umarzenia). Organ podkreślił, iż należności z tytułu składek objęte są skutecznym postępowaniem egzekucyjnym prowadzonym przez Naczelnika Urzędu Skarbowego w P. Organ ten wyegzekwował część zobowiązań nie stwierdzając braku majątku, z którego można dochodzić należności. Wobec powyższego nie został spełniony warunek całkowitej nieściągalności należności. Dalej, podkreślił, iż skarżąca samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest zatrudniona na umowę zlecenia, a podstawa wymiaru składek z tego tytułu wynosiła we [...] r., średnio [...] zł – kwota jest przedmiotem postępowania egzekucyjnego. Organ wskazał również, iż skarżąca składając wniosek o umorzenie należności ograniczyła się jedynie do złożenia oświadczeń, co do okoliczności związanych z miesięcznymi wydatkami w wysokości [...] zł oraz zadłużenia w spłacie opłat za mieszkanie, energię itp., jednakże nie przedstawiała żadnych dowodów potwierdzających te okoliczności. Odnosząc się do problemów zdrowotnych skarżącej podał, iż z przedstawionych przez nią dokumentów nie wynika, ażeby jej stan zdrowia w sposób trwały nie pozwalał jej podjąć pracy, w szczególności, gdy obecnie pracuje na umowę zlecenia i osiąga dochody, które są przedmiotem egzekucji. Odnosząc się do argumentów skarżącej, iż prowadzona działalność gospodarcza nie przynosiła wystarczającego dochodu, a dodatkowo w [...] r. została ona poszkodowana w wyniku kradzieży artykułów handlowych organ stwierdził, że ustalenie przyczyny powstania zadłużenia nie wpływa na decyzję w kwestii umorzenia należności. Sąd I instancji przypomniał i omówił szczegółowo podstawy prawne dotyczące umarzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, zdrowotne, Funduszu Pracy. Odnosząc te rozważania do stanu faktycznego niniejszej sprawy uznał, iż ograny w sposób prawidłowy ustaliły, iż skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek, które uzasadniałyby pozytywne rozpatrzenie jej wniosku. W całości podzielając argumentację organów w tym zakresie. Ponadto wskazał, iż skarżąca pomimo wezwania organów (z dnia [...] r.) nie przedstawiła szczegółowych informacji (dokumentów) na temat stanu swojego majątku ani sytuacji życiowej. W szczególności związanych z wypowiedzeniem umów kredytowych, aktualnych zobowiązań. Jak również z kim obecnie mieszka oraz czyją własnością jest nieruchomości, w której obecnie mieszka. W ocenie Sądu I instancji takie zachowanie stanowi próbę uniknięcia odpowiedzi na określone pytanie. Konkludując, uznał, iż w sytuacji nie przedstawienia przez skarżącą w trakcie postępowania odwoławczego danych o wysokości faktycznie ponoszonych kosztów i opłat oraz wysokości posiadanego zadłużenia - dokonanie oceny jej sytuacji przez organ odwoławczy jedynie na podstawie dokumentów zgromadzonych we własnym zakresie należało uznać za działanie prawidłowe. Zdaniem Sądu podniesione przez organ w zaskarżonej decyzji fakty: skutecznego postępowania egzekucyjnego, nie udokumentowania obowiązku ponoszenia jakichkolwiek wydatków, posiadanego zadłużenia, wypowiedzenia umów kredytowych oraz posiadanie majątku ruchomego – samochodu, z którym wiąże się również obowiązek ponoszenia dodatkowych kosztów (ubezpieczenie, naprawy, utrzymanie), należało uznać za trafne. Za prawidłowe w ocenie Sądu I instancji należało również uznać ustalenia organu, co do okoliczności sytuacji życiowej skarżącej, który uznał, iż z przedstawionych przez nią dowodów nie wynika, iż problemy te pozbawiały ją możliwości uzyskania dochodu. Reasumując, uznał, iż skarżąca nie wykazała, że ze względu na stan majątkowy, sytuację rodzinną, bądź zdrowotną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Złożone częściowe wyjaśnienia i dokumenty nie pozwalały na jednoznaczną ocenę, że jej sytuacja umożliwia umorzenie należności składkowych. K. Z. – M. w skardze kasacyjnej zaskarżyła powyższe orzeczenie w części, tj. co do pkt. 1, zarzucając mu naruszenie prawa materialnego, polegające na błędnej wykładni art. 28 ust. 3 u.s.u.s oraz §3 ust. 1 pkt. 1 i pkt. 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i przyjęciu, iż w realiach niniejszej sprawy organ administracji nie przekroczył granic uznania administracyjnego stwierdzając brak przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Wobec powyższego wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w pkt. 1 sentencji i o przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do art. 183 § 1 zd. pierwsze p.p.s.a. zakres kontroli Naczelnego Sądu Administracyjnego w stosunku do zaskarżonego orzeczenia jest zdeterminowany, poza przypadkami nieważności postępowania, które w niniejszej sprawie nie występują, granicami środka zaskarżenia. Zgodnie z art. 174 p.p.s.a. skargę kasacyjną można oprzeć na naruszeniu prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (pkt 1) lub na naruszeniu przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy (pkt 2). Wprowadzone tym przepisem zróżnicowanie podstaw kasacyjnych implikuje brak możliwości kwestionowania naruszeń o charakterze procesowym w ramach zarzutu naruszenia prawa materialnego i na odwrót. Podniesiony w skardze kasacyjnej zarzut nie czyni zadość tym wymogom. Wnosząca skargę kasacyjną zarzuciła błędną wykładnię art. 28 ust. 3a u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia, co oznacza, że powinna była wykazać, na czym miałoby polegać błędne rozumowanie Sądu I instancji oraz jak prawidłowo należało zinterpretować te przepisy, co nie może polegać na podniesieniu argumentacji wskazującej na dążenie do podważenia dokonanych w sprawie ustaleń faktycznych, czy też celowości lub słuszności podejmowanych przez organ działań. Jak wcześniej wskazano, zarzut naruszenia prawa materialnego nie jest właściwą płaszczyzną do kwestionowania uchybień procedury, co w realiach sprawy oznacza, że podstawą rozpoznania skargi kasacyjnej mógł być jedynie stan faktyczny, jaki został przyjęty przez Sąd I instancji w zaskarżonym wyroku. W sytuacji bowiem braku podniesienia zarzutu naruszenia przepisów postępowania, przyjmuje się, że stan faktyczny sprawy nie jest kwestionowany. Zatem, chcąc skutecznie zarzucić Sądowi I instancji, że w sposób nieuprawniony zaakceptował on dokonaną przez organ (z naruszeniem granic uznania administracyjnego) ocenę przesłanek umorzeniowych, o jakich mowa w § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia (w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s.), wnosząca skargę kasacyjną powinna była wykazać okoliczności, które doprowadziły do takiego stanu rzeczy, co może nastąpić jedynie w ramach zarzutu naruszenia przepisów postępowania, czego w niniejszej skardze kasacyjnej zabrakło. Z powyższych względów należało uznać, że zaskarżony wyrok nie narusza prawa. Niezależnie od powyższego należy zauważyć, odnosząc się do argumentacji podniesionej w skardze kasacyjnej, że w stosunku do strony nie została stwierdzona całkowita nieściągalność należności składkowych i nie jest to przedmiotem sporu. Organ egzekucyjny prowadzi egzekucję, co przy braku wykazania przesłanek z § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia, może skutkować odmową umorzenia należności składkowych, albowiem występujące czasowo lub permanentnie utrudnienia w spłacie należności nie stanowią bowiem wystarczającej podstawy do uwolnienia zobowiązanego od zapłaty należności. Zgodnie z § 3 ust. 1 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia ZUS może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: (1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych lub (3) gdy przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawia zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Z przepisu tego wynika więc, że to na wnioskodawcy (a nie organie) ciąży obowiązek wykazania istnienia przesłanek umorzeniowych. Tymczasem, mimo dwukrotnego wezwania przez organ do przedłożenia dokumentacji potwierdzającej twierdzenia strony na okoliczność zaciągniętych kredytów i pożyczek prywatnych oraz wyjaśnienia, w jaki sposób są zaspakajane bieżące potrzeby bytowe, wnosząca skargę kasacyjną odniosła się do zawartych w wezwaniach żądań w sposób wybiórczy, który nie pozwalał na ocenę sytuacji majątkowo – rodzinnej i zdrowotnej strony. Nie wyjaśniając w ten sposób dość istotnych wątpliwości organu, a dotyczących źródeł finansowania wydatków związanych z bieżącym utrzymaniem, warunków mieszkaniowych oraz aktualnej sytuacji związanej z realizacją spłaty zobowiązań kredytowych, pożyczkowych. Ma to o tyle istotne znaczenie, że mimo trudnej sytuacji finansowej, jak podnosi strona, nie korzysta ona z jakiejkolwiek formy pomocy społecznej, a jednocześnie według oświadczyła – prowadzi ona samotnie gospodarstwo domowe. W tej sytuacji, jak najbardziej uzasadniona jest konstatacja Sąd I instancji, że może budzić wątpliwości fakt, iż we wniosku o umorzenie należności strona podała wydatki w kwocie przekraczającej uzyskiwany przez nią miesięczny dochód ([...]zł), bez wskazania źródła pokrycia powstałego w związku z tym niedoboru w środkach pieniężnych, co może wskazywać na posiadanie innych źródeł dochodu. Brak przedstawienia w sposób pełny sytuacji życiowej, w jakiej znajduje się zobowiązana, nie pozwalał z kolei organowi na odniesienie się do kwestii wystąpienia przesłanek umorzeniowych i rozważenia możliwości umorzenia zobowiązań składkowych. Z powyższych względów za prawidłowe należało uznać stanowisko Sądu I instancji, akceptujące podjęte przez organ rozstrzygnięcie, którym odmówiono umorzenia wnioskowanych należności. Przedmiotem kontroli Sądu była decyzja o charakterze uznaniowym, co oznacza, że kontrola nie obejmowała treści podjętego przez organ rozstrzygnięcia, a jedynie czy organ w sposób kompletny zgromadził materiał dowodowy, czy przestrzegał zasad postępowania oraz czy trafne wyciągnął wnioski. W ramach tzw. uznania administracyjnego organ ma swobodę w kształtowaniu treści rozstrzygnięcia, a więc może odmówić umorzenia zaległości nawet w sytuacji zaistnienia tzw. przesłanek umorzeniowych i nie jest to traktowane jako przekroczenie granic uznania administracyjnego. W realiach sprawy, jak przyjął Sąd I instancji, a co nie zostało skutecznie zakwestionowane przez autora skargi kasacyjnej, złożone przez stronę wyjaśnienia i dokumenty nie pozwalały na jednoznaczną ocenę jej sytuacji życiowej. Stąd też podniesioną przez wnoszącą skargę kasacyjną argumentację należało uznać jako przejaw niezadowolenia z podjętego orzeczenia, a zarazem chęć wykreowania innego, korzystnego dla siebie rozstrzygnięcia, co niewątpliwie nie uzasadnia postawienia zarzutu błędnej wykładni prawa materialnego. Jak wcześniej zostało wskazane ocena czy doszło do naruszenia prawa materialnego może być dokonywana jedynie na podstawie przejętego przez Sąd I instancji stanu faktycznego. Z tego też powodu Naczelny Sąd Administracyjny nie mógł odnieść się merytorycznie do kwestii braku zbadania przez Sąd I instancji celowości i zasadności wzywania strony o przedłożenie dodatkowych dokumentów, które miały w ocenie organu zobrazować sytuację materialno – rodzinną i zdrowotną strony. Natomiast, fakt prowadzenia skutecznej egzekucji wprawdzie z formalnego punktu widzenia nie przeszkadza w ubieganiu się, na podstawie § 3 ust. 1 pkt 1 czy 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia, o umorzenie należności składkowych (jak słusznie podnosi autor skargi kasacyjnej), niemniej jednak w takim wypadku strona powinna ze szczególną starannością wykazać okoliczności uzasadniające umorzenie tych należności, co w niniejszej sprawie nie nastąpiło. Z powyższych względów należało przyjąć, wbrew twierdzeniom wnoszącej skargę kasacyjną, że niezastosowanie § 3 ust. 1 pkt 1 i 3 rozporządzenia w sprawie zasad umarzenia w zw. z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. nie wynikało z błędnej wykładni tych przepisów, lecz z odmiennej od oczekiwań strony oceny stanu faktycznego sprawy. Podsumowując, skargę kasacyjną należało uznać za niezasadną. W związku z powyższym, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w wyroku o przyznaniu pełnomocnikowi skarżącemu kasacyjnie wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za udzieloną pomoc prawną, należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 p.p.s.a. Stosownie do § 20 rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokatów oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.) pełnomocnik skarżącemu kasacyjnie powinien złożyć Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w W. stosowne oświadczenie, o jakim mowa w tym przepisie.