II GZ 195/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Czesława Socha po rozpoznaniu w dniu 8 maja 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia E. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 7 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Bk 110/12 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi E. S. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie płatności rolnośrodowiskowej w pomniejszonej wysokości postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. odmówił E. S. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie adwokata. We wniosku z [...] stycznia 2014 r. skarżący podał, jest rolnikiem samotnie prowadzącym gospodarstwo rolne. Orzeczeniem komisji lekarskiej KRUS został uznany za czasowo niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym i z tego powodu zmuszony do ograniczenia produkcji rolnej do najmniej pracochłonnych czynności, co oznaczało spadek dochodów oraz skutkowało koniecznością najęcia pracowników. Źródłem utrzymania skarżącego jest renta w wysokości 465,14 zł miesięcznie. Dodatkowo otrzymuje on czynsz dzierżawny w wysokości 1.000 zł. Uzyskał też zwrot podatku akcyzowego – 1.100 zł, zwrot kosztów sądowych –124 zł oraz dopłaty unijne – 2.335 zł. Majątek skarżącego stanowi nieruchomość rolna o powierzchni 18 ha oraz drewniany dom o powierzchni 60 m² z 1908 r. (nienadający się do dalszego zamieszkania). Gospodarstwo rolne jest położone na bardzo słabych glebach, część gruntów jest odległa o 13 kilometrów od domu skarżącego. Posiadane maszyny rolnicze są przestarzałe, wymagają ciągłych napraw. Budynki gospodarcze są stare i niefunkcjonalne, co utrudnia rozwój hodowli zwierząt. Skarżący oświadczył, że nie posiada zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Przeciwko niemu toczy się sześć postępowań egzekucyjnych. Wskazał, że jego łączne zadłużenie wobec instytucji publicznych oraz osób fizycznych to kwota około 14.000 zł. W piśmie z [...] lutego 2014 r. skarżący oświadczył, że posiada 7 sztuk bydła, w tym 2 krowy oraz ciągnik rolniczy i inne maszyny niezbędne do prowadzenia produkcji rolnej. W styczniu utracił krowę o wartości około 4.000 zł. W okresie wrzesień – listopad 2013 r. nie sprzedawał płodów rolnych, nie otrzymał też dopłat do prowadzonej produkcji rolnej. Wydatki miesięczne wynoszą: żywność 600 zł, energia elektryczna 140-160 zł, woda 30 zł, telefon 150-200 zł. W październiku 2013 r. otrzymał zwrot podatku akcyzowego. Skarżący wskazał, że umowa dzierżawy nieruchomości, za którą otrzymuje czynsz dzierżawny, jest umową ustną. Sąd I instancji, odmawiając skarżącemu prawa pomocy w zakresie całkowitym, wskazał, że skarżący jest już reprezentowany przez radcę prawnego, zatem rozpoznaniu podlegał wyłącznie wniosek w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych, które na tym etapie wynoszą 100 zł (wpis od skargi kasacyjnej). Podkreślił, że jest to kolejny wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy. Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniami z 14 września 2012 r. (sygn. akt II GZ 311/12), 10 kwietnia 2013 r. (sygn. akt II GZ 164/13) i 20 listopada 2013 r. (sygn. akt II GZ 660/13), oddalił zażalenia skarżącego na postanowienia Sądu I instancji w tym zakresie. Powodem odmowy przyznania prawa pomocy było to, że w oparciu o złożone przez niego dokumenty, nie można było dokładnie ustalić jego sytuacji materialnej. Podkreślono, że eksponował on wysokie wydatki, a nie przedstawiał w sposób pełny swoich dochodów. Zdaniem Sądu I instancji, sytuacja majątkowa skarżącego nie ulegała istotnej zmianie od drugiej połowy 2013 r. W porównaniu z danymi przedstawionymi w poprzednim postępowaniu o przyznanie prawa pomocy, skarżący nie wykazał obecnie dochodów ze sprzedaży produktów rolnych. Jego oświadczenie w tym zakresie obejmuje jednak okres od października do grudnia 2013 r. Co do pozostałego okresu brak jest zaś danych. W inwentarzu żywym nastąpiła zamiana związana z utratą jednej krowy. Oceniając sytuację materialną skarżącego, uwzględniono stan jego zdrowia oraz prowadzenie licznych postępowań egzekucyjnych. Okoliczności te nie potwierdzają jednak rzetelności złożonych oświadczeń w zakresie posiadanego majątku i dochodów. Wykazane wydatki wnioskodawcy przekraczają osiągany przez niego dochód miesięczny, a wnioskodawca nie wskazał, skąd uzyskuje środki finansowe na ich pokrycie (brak również oszczędności). Skarżący wskazał co prawda na dochód uzyskany z tytułu zwrotu podatku akcyzowego, czy też z dopłat unijnych do gruntów, niemniej jednak nie są to dochody regularne. Sąd podniósł, że skarżący w złożonym oświadczeniu przedstawił jedynie okoliczności mogące świadczyć o złej sytuacji materialnej. Przemawiać to może zaś za tym, że dysponuje on nieujawnionymi środkami finansowymi, które mogą być przeznaczone na pokrycie kosztów postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie niniejszej. Podkreślenia przy tym wymaga, że pomimo zasadniczo identycznej sytuacji zdrowotnej i finansowej. Dodatkowo Sąd wskazał, że miał na uwadze również fakt ograniczenia w samodzielnym prowadzeniu gospodarstwa oraz stan zdrowia skarżącego, jednakże trudno jest ocenić jaki ma to konkretny, wymierny finansowo skutek, bowiem skarżący tego nie wykazuje. Oświadcza, że jest zmuszony najmować robotników, ale jednocześnie nie wskazuje, jakie ponosi z tego tytułu koszty (ile wynosi dniówka, ile płaci za godzinę). W tej sytuacji wniosek podlegał oddaleniu na podstawie art. 245 § 2 w związku z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.). E. S. złożył zażalenie na powyższe postanowienie, zarzucając stronniczą i dowolna ocenę przedstawionych dokumentów, całkowite pominięcie dowodu z dokumentu w postaci zaświadczeń lekarskich, które potwierdzają jego oświadczenia o złym stanie zdrowia, bezpodstawne stwierdzenie, że przedstawia tylko wybiórczo swoją sytuację majątkową, oraz pominięcie faktu, że w chwili obecnej jest osoba bezdomną. Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia poprzez przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym lub częściowym, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, osobie fizycznej prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady ponoszenia kosztów postępowania przez stronę i ma zastosowanie w szczególnie uzasadnionych przypadkach. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu, nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do uzyskania bezpłatnej pomocy prawnej, ani prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania, nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi, jest formą jej finansowania z budżetu państwa i przez to powinno sprowadzać się jedynie do przypadków, w których strona nie posiada rzeczywiście środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym i wykaże to w sposób przekonujący. Należy zauważyć, że aby udzielić stronie pomocy ze strony Państwa, konieczne jest przedstawienie sytuacji, w jakiej strona obecnie się znajduje w sposób pełny, tak by Sąd mógł dokonać rzetelnej oceny w tym zakresie. Tymczasem, w świetle przedstawionych w sprawie dokumentów i oświadczeń, uzasadnione były wątpliwości Sądu co do sytuacji majątkowej i osobistej skarżącego. W rezultacie Sąd I instancji prawidłowo stwierdził, że na podstawie dokumentów zgromadzonych w sprawie, nie jest możliwe uznanie, że wystąpiły podstawy do przyznania skarżącemu prawa pomocy w zakresie zwolnienia go od kosztów sądowych, które na obecnym etapie postępowania wynoszą 100 zł. W szczególności skarżący, składając wniosek w styczniu 2014 r., nie wykazał, aby jego sytuacja finansowa i życiowa, zmieniła się znacząco od 20 listopada 2013 r., a więc od czasu w jakim Naczelny Sąd Administracyjny postanowieniem o sygn. akt II GZ 660/13, orzekał o oddaleniu jego zażalenia na postanowienie w przedmiocie odmowy przyznania prawa pomocy. Ponadto, skarżący jest reprezentowany przez radcę prawnego, co – jak słusznie zauważył Sąd I instancji – czyni bezzasadnym jego wniosek o ustanowienie adwokata. Z powyższych przyczyn, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 w zw. z art.197 § 2 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji postanowienia.