II GZ 203/07

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Kazimierz Brzeziński po rozpoznaniu w dniu 9 stycznia 2008 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. Ż. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia 29 października 2007 r., sygn. akt II SA/Ol 343/04 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. Ż. na decyzję Wojewody W.-M. z dnia [...] marca 2004 r., Nr [...] w przedmiocie opłat eksploatacyjnych za wydobywanie kopalin bez koncesji postanawia: oddalić zażalenie Z. Ż. we wniosku z dnia [...] sierpnia 2007 r. złożonym na urzędowym formularzu, wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi Z. Ż. na decyzję Wojewody W.-M. z dnia [...] marca 2004r., Nr [...] w przedmiocie opłaty eksploatacyjnej za wydobywanie kopalin bez koncesji. Postanowieniem z dnia [...] września 2007 r, sygn. akt II SA/Ol 343/04, referendarz sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w O. odmówił Z. Ż. przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu wywiódł, że ocena czy wniosek w przedmiocie prawa pomocy jest zasadny, dokonywana jest w oparciu o jego uzasadnienie oraz złożone przez stronę w formularzu wniosku oświadczenie o jej stanie rodzinnym, majątku i dochodach. Jeżeli przedmiotowe oświadczenie okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to strona, zgodnie z art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), dalej: p.p.s.a. ma obowiązek złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenia i dokumenty źródłowe. Sąd stwierdził, że oświadczenie skarżącego zawarte we wniosku, zgodnie z którym nie posiada on jakichkolwiek oszczędności pieniężnych oraz bieżącego dochodu budzi wątpliwości, bowiem nie jest możliwe zaspokajanie najbardziej podstawowych potrzeb bez uzyskiwania dochodów oraz bez pomocy innych osób, nie mając przy tym żadnych oszczędności. W celu wyjaśnienia wątpliwości dotyczących aktualnej sytuacji rodzinnej i majątkowej referendarz sądowy wezwał skarżącego pismem z dnia [...] sierpnia 2007 r. do przedstawienia dodatkowych oświadczeń oraz dokumentów źródłowych wymienionych w tym wezwaniu z pouczeniem, że ich nieprzedłożenie w wyznaczonym terminie może stanowić podstawę odmowy przyznania prawa pomocy (art. 246 § 1 p.p.s.a.). W odpowiedzi na to wezwanie skarżący złożył do akt sprawy pismo z dnia [...] września 2007 r., w którym zakwestionował legalność żądania od niego określonych w wezwaniu źródłowych dokumentów i dodatkowych oświadczeń i nie przedłożył żadnych dokumentów dotyczących jego stanu majątkowego. W sprzeciwie od postanowienia referendarza sądowego odmawiającego przyznania prawa pomocy, skarżący podniósł, że wezwanie do przedstawienia dodatkowych dokumentów i oświadczeń zostało do niego skierowane bez podstawy prawnej. Zarzucił, ze zgodnie z art. 255 p.p.s.a. sąd może żądać oświadczeń lub dokumentów, a nie oświadczeń i dokumentów. Zdaniem skarżącego spełnia on warunki formalne do udzielenia prawa pomocy w zakresie całkowitym w związku z czym odmowa przyznania mu tego prawa rażąco narusza prawo. Po rozpoznaniu sprzeciwu skarżącego, postanowieniem z dnia [...] października 2007 r. sygn. akt II SA/Ol 343/04 Wojewódzki Sąd Administracyjny w O. odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy. W uzasadnieniu postanowienia Sąd podał, że skarżący nie wykonał wezwania, do nadesłania dokumentów i oświadczeń, które pozwalałoby rzetelnie ocenić jego sytuację majątkową i rozpatrzyć wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Sąd podkreślił, że to na osobie ubiegającej się o przyznanie prawa pomocy spoczywa obowiązek udowodnienia, że nie jest ona w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Odnosząc się do zarzutu błędnej interpretacji art. 255 p.p.s.a., Sąd wskazał, że aby uzyskać pełną wiedzę o stanie majątkowym wnioskodawcy Sąd może zażądać każdego dokumentu dotyczącego sytuacji majątkowej skarżącego, jak też oświadczeń skarżącego lub członków jego rodziny, dlatego zdaniem Sądu nie można traktować żądania złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowego oświadczenia alternatywnie, gdyż celem tego postępowania jest uzyskanie jak najpełniejszej informacji o stanie majątkowym skarżącego. Z. Ż. zaskarżył postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia [...] października 2007 r. sygn. akt II SA/Ol 343/04 podnosząc w uzasadnieniu, że organy państwa powinny działać na podstawie przepisów prawa i w jego granicach, w szczególności jeśli chodzi o nakładanie obowiązków na obywateli pod groźbą sankcji procesowych, dlatego też zdaniem skarżącego Sąd I instancji naruszył art. 255 p.p.s.a. poprzez przyjęcie spójnika rozłącznego "lub" jako spójnika łącznego "i" i uznanie, że Sąd mógł żądać dokumentów źródłowych lub oświadczeń zgodnie z literalnym brzmieniem tego przepisu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne. Prawo pomocy jest szczególną instytucją postępowania przed sądami administracyjnymi, która ma na celu zagwarantowanie konstytucyjnego prawa do sądu osobom, które nie są w stanie samodzielnie ponieść kosztów postępowania sądowego. Prawo pomocy jest instytucją stanowiącą wyjątek od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. Z tego względu przesłanki zastosowania tej instytucji winny być interpretowane w sposób ścisły. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania strony postępowania z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu jest rzeczywiście, obiektywnie niemożliwe. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Użycie przez ustawodawcę sformułowania "następuje" oznacza, że udzielenie przez sąd prawa pomocy powstaje w sytuacji, w której skarżący udowodni brak środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Z przytoczonych sformułowań ustawowych wynika także, że sytuacja materialna wnioskodawcy oceniana w odniesieniu do konkretnego postępowania sądowoadministracyjnego stanowi jedyną podstawę w orzekaniu o udzielenie prawa pomocy. Rozstrzygnięcie więc przez Sąd o przyznaniu prawa pomocy z przyczyn innych niż sytuacja materialna wnioskodawcy byłoby rozstrzygnięciem dokonanym z podstaw niedopuszczalnych i nie znajduje uzasadnienia w ustawie (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 r., sygn. akt II OZ 118/05, niepubl.). Nie jest uzasadniony podniesiony w zażaleniu zarzut, iż wezwanie do uzupełniania oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie prawa pomocy nie znajduje oparcia w expressis verbis sformułowanej normie prawnej. Normę taką stanowi niewątpliwie art. 255 p.p.s.a. Przepis ten, jak słusznie wskazał Sąd I instancji, nie może być interpretowany w taki sposób, że użyty w nim spójnik "lub" oznacza alternatywę i uprawnia sąd do żądania od strony tylko jednego rodzaju wymienionych w tym przepisie dokumentów, a więc złożenie "dodatkowego oświadczenia" lub przedłożenia "dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego", ponieważ taka interpretacja tego przepisu byłaby niezgodna z celem uregulowanego w nim uzupełniającego postępowania wyjaśniającego. Postępowanie to ma na celu ustalenie rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych strony. Podlega ono przeprowadzeniu w każdym przypadku, gdy okoliczności przedstawione przez stronę we wniosku o przyznanie prawa pomocy budzą jakiekolwiek wątpliwości. W omawianym przepisie nie wskazano rodzaju dokumentów, do przedłożenia których sąd może wezwać stronę dla wykazania rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Rodzaje dokumentów źródłowych, o których mowa w omawianym przepisie określone zostały w wydanym na podstawie delegacji zawartej w art. 256 pkt 2 p.p.s.a. rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003 r. w sprawie określenia wzoru i sposobu udostępnienia urzędowego formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy w postępowaniu przed sądami administracyjnymi oraz sposobu dokumentowania stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego wnioskodawcy (Dz. U. Nr 227,poz. 2245). W § 4 tego rozporządzenia wymienione zostały dokumenty źródłowe, które mogą potwierdzać przedstawione przez wnioskodawcę dane o jego majątku, dochodach i stanie rodzinnym. Wyliczenie rodzaju tych dokumentów ma charakter przykładowy na co wskazuje użyty w omawianym przepisie zwrot "w szczególności". Oznacza to, że w świetle tego przepisu na wezwanie sądu strona jest obowiązana złożyć, w zakreślonym terminie także inne dokumenty źródłowe potwierdzające przedstawione we wniosku dane o jej majątku i dochodach. Skierowane do skarżącego wezwanie do wykazania rzeczywistego stanu majątkowego zgodne jest z treścią powołanych wyżej przepisów, co czyni chybionym podniesiony w zażaleniu zarzut, iż nie ma ono "mocy prawnej" tylko dlatego, że przepisów tych Sąd nie powołał w wezwaniu. O treści tych przepisów, wynikających z nich obowiązkach strony w zakresie dokumentowania wniosku o przyznanie prawa pomocy, a także o wynikającym z tych przepisów uprawnieniu Sądu do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego, skarżący został w sposób szczegółowy poinformowany w piśmie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w O. z dnia [...] września 2007 r. Skarżący mimo uprzedzenia o negatywnych skutkach niewykonania wezwania nie uzupełnił wniosku żądanymi dokumentami. W konsekwencji Sąd I instancji miał podstawę do przyjęcia, iż skarżący nie wykazał, że jego rzeczywisty stan majątkowy i możliwości płatnicze nie uzasadniają przyznania mu prawa pomocy w żądanym zakresie. Z powyższych powodów Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.