II GZ 33/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Cezary Pryca (spr.) Sędzia NSA Barbara Stukan-Pytlowany Sędzia NSA Krystyna Anna Stec po rozpoznaniu w dniu 10 września 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej żądania sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa wyłączenia od orzekania w sprawie z zażalenia J. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 stycznia 2019 r. sygn. akt VI SA/Wa 2151/18 w przedmiocie umorzenia postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie ze skargi J. Z. na pismo Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z dnia [...] września 2018 r. w przedmiocie zawiadomienia o dacie przejścia w stan spoczynku sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego postanawia wyłączyć sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa od orzekania w sprawie o sygn. akt II GZ 33/19. W wyniku losowania przeprowadzonego w dniu [...] lipca 2019 r. sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa wyłoniono jako sprawozdawcę w sprawie o sygn. akt II GZ 33/19 z zażalenia J. Z. (dalej zwanego "Skarżącym") na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10 stycznia 2019 r. (sygn. akt VI SA/Wa 2151/18) o umorzeniu postępowania sądowoadministracyjnego w sprawie ze skargi Skarżącego na pismo Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej z [...] września 2018 r. w przedmiocie zawiadomienia o dacie przejścia w stan spoczynku sędziego Naczelnego Sądu Administracyjnego. Pismem z [...] sierpnia 2019 r. sędzia NSA Andrzej Skoczylas na podstawie art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.; dalej zwanej "ppsa") wystąpił z żądaniem wyłączenia jego od orzekania w sprawie o sygn. akt II GZ 33/19. Sędzia wskazał, że relacja prywatna łącząca go ze Skarżącym stanowi okoliczność wywołującą uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności. Podniósł, że: Skarżącego zna od ponad 19 lat, w którym to czasie pracował na różnych stanowiskach w sądownictwie administracyjnym oraz od lat orzeka wspólnie z Panem Sędzią w Izbie Gospodarczej Naczelnego Sądu Administracyjnego. Nadto znajomość ze skarżącym Sędzią oparta jest nie tylko na relacjach służbowych, ale również towarzyskich, które mają charakter silnie emocjonalny, albowiem darzy sędziego J. Z. ogromną sympatią i głębokim szacunkiem. Tym samym wskazane relacje nie pozwalają na pozbawioną emocjonalnego nastawienia, bezstronną i w pełni obiektywną ocenę i rozstrzygnięcie w wymienionej sprawie. W ocenie sędziego Andrzeja Skoczylasa, powyższe okoliczności powodują uzasadnione wątpliwości co go jego bezstronności. Sędzia wskazał również, iż istotne znaczenie dla oceny kwestii jego obiektywizmu w niniejszej sprawie ma także zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności, który powinien pozwalać na budowanie zaufania społecznego do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. W pierwszej kolejności należy przypomnieć, iż postanowieniem z 9 kwietnia 2019 r. (sygn. akt II GZ 33/19) Naczelny Sąd Administracyjny na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej odmówił wyłączenia sędziów orzekających w Izbie Gospodarczej Naczelnego Sądu Administracyjnego, w tym sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa, od rozpoznania sprawy z zażalenia Skarżącego na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 10 stycznia 2019 r. (sygn. akt VI SA/Wa 2151/18). W uzasadnieniu tego postanowienia, oceniając wnioski złożone przez sędziów Izby Gospodarczej, NSA podkreślił m.in. że "nie wskazano żadnych konkretnych okoliczności, które zdaniem sądu rozpoznającego wniosek o wyłączenie, pozwalały by poznać motywy jakim kierowali się, a co za tym idzie ocenić je w postępowaniu odwoławczym". Wprawdzie z art. 22 § 4 ppsa wynika, że ponowny wniosek o wyłączenie sędziego niezawierający podstaw wyłączenia albo oparty na tych samych okolicznościach polega odrzuceniu, jednak przepis ten nie dotyczy sytuacji, w której z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia, albowiem dotyczy wyłącznie przypadku, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że dopuszczalne jest rozstrzygnięcie kolejnego żądania sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa wyłączenia jego od rozpoznania niniejszej sprawy, zwłaszcza że żądanie to zawiera znacznie bardziej rozbudowaną argumentację niż to, które było przedmiotem oceny w postanowieniu NSA z 9 kwietnia 2019 r. Ponadto, poprzednie żądanie wyłączenia sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa było złożone przed jej wyznaczeniem do rozpoznania sprawy, a Naczelny Sąd Administracyjny w niniejszym składzie podziela wskazywany w nauce prawa pogląd, że wyłączenie sędziego oraz uzasadniająca je przyczyna dotyczą konkretnej sprawy, a zatem aktualizują się – w znaczeniu procesowym – dopiero z chwilą wyznaczenia sędziego do składu orzekającego w określonej sprawie. Powoduje to, że "nie można wyłączyć sędziego in abstracto" (J. Gudowski, komentarz do art. 51 [w:] T. Ereciński (red.), Kodeks postępowania cywilnego. Komentarz. Tom I. Postępowanie rozpoznawcze, wyd. V, WK 2016). Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 ppsa) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 ppsa) oraz wyłączenie przez sąd - na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 ppsa). Na mocy art. 193 ppsa przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na żądanie sędziego bądź na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy (postanowienie NSA z 5 października 2018 r., sygn. akt I OZ 1022/18 - treść tego, jak i dalej powoływanych orzeczeń NSA jest dostępna w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl). W przypadku wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy, art. 18 ppsa podaje wyczerpująco przyczyny tego wyłączenia i czyni to w sposób niepozostawiający wątpliwości, o jakie stany faktyczne chodzi. Tego rodzaju ujęcie przyczyny wskazuje wyraźnie sytuacje regulowane wymienionym przepisem. Natomiast gdy chodzi o wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, art. 19 ppsa stanowi, że może to nastąpić wtedy, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Przytoczona treść przepisu zawiera więc wyrażenia nieostre, wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. W związku z tym w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 ppsa, rola sądu jest trudniejsza, gdyż do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Wyłączenie oparte na podstawie art. 19 ppsa poddane jest jednak innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Różnicę tę sygnalizuje przede wszystkim art. 19 ppsa, który przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona - "wniosek". Poza tym w myśl art. 20 ppsa wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 ppsa po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego. Jest to następstwem uznania autorytetu moralnego sędziego i przyjęcia jego wiarygodności przez ustawodawcę (zob. postanowienie NSA z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II GZ 33/19). Dalsza różnica w sytuacji strony zgłaszającej wniosek o wyłączenie sędziego i sędziego zgłaszającego takie żądanie wynika z art. 22 § 2 ppsa. Przepis ten przewiduje, że gdy wniosek o wyłączenie pochodzi od strony, sąd wydaje postanowienie "po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy", natomiast gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia, przepisy nie przewidują takiego warunku, nakładając na sędziego jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej podstawie wyłączenia (art. 21 ppsa). Przedstawione uwagi nie oznaczają, że rola sądu rozstrzygającego żądanie sędziego w przedmiocie jego wyłączenia jest bierna i ogranicza się tylko do wydania postanowienia (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Skoro bowiem art. 19 ppsa stwarza podstawę do wyłączenia sędziego wówczas, gdy zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, to obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy owa okoliczność rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, przy uwzględnieniu tego, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Przechodząc do przedmiotowej sprawy trzeba podnieść, że sędzia NSA Andrzej Skoczylas jest znajomym Skarżącego nie tylko na polu zawodowym, ale i towarzyskim. Skarżącego, będącego sędzią NSA, zna z długoletniego (ponad dziewiętnastoletniego) stażu pracy na różnych stanowiskach w sądownictwie administracyjnym, jak również od lat orzeka ze Skarżącym w Izbie Gospodarczej NSA. W tym kontekście należy podkreślić, iż doświadczenie życiowe uczy, że niejednokrotnie na bazie kontaktów służbowych powstaje bliższa znajomość mająca charakter emocjonalny, wyrażający się w uczuciach życzliwości, sympatii czy nawet przyjaźni, którą należy właśnie zakwalifikować jako "okoliczność tego rodzaju", która nie tylko mogłaby wywołać wątpliwości co do bezstronności sędziego, ale i jego samego postawić w niezręcznej sytuacji. Mając na uwadze, że relacje sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa ze Skarżącym są według jego oświadczenia emocjonalne, obdarzone sympatią, szacunkiem i wykraczające poza ściśle zawodową płaszczyznę, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż wystąpiła okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie niniejszej, w rozumieniu art. 19 ppsa. Wyłączenie sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa od orzekania w sprawie niniejszej przyczyni się do usunięcia choćby potencjalnych wątpliwości co do bezstronności sędziego w zaistniałych okolicznościach stanu faktycznego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niezwykle istotne znaczenie dla oceny kwestii obiektywizmu sędziego w niniejszej sprawie ma zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności. W tym ujęciu instytucja wyłączenia sędziego ma zapewniać także budowanie zaufania społecznego do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Postępowanie musi być zatem prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego wrażenia lekceważenia standardów zachowania bezstronności, będącej przecież uzewnętrznieniem niezawisłości sędziowskiej (zob. wyroki NSA: z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08; z 27 lipca 2010 r., sygn. akt I GSK 1020/09). W świetle powyższego zasadne jest wyłącznie sędziego NSA Andrzeja Skoczylasa od orzekania w sprawie o sygn. akt II GZ 33/19. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 ppsa oraz art. 193 ppsa, postanowił jak w sentencji.