II GZ 37/09

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Marzenna Zielińska po rozpoznaniu w dniu 21 maja 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia J .B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w B. z dnia 3 grudnia 2008 r. sygn. akt I SA/Bk 347/08 w zakresie oddalenia wniosku o zwrot wpisu w sprawie za skargi J. B. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] lipca 2008 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2007 postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w B. Postanowieniem z dnia 3 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Bk 347/08, Wojewódzki Sąd Administracyjny w B. po rozpoznaniu skargi J. B. na decyzję Dyrektora P. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w Ł. z dnia [...] lipca 2008 r., Nr [...] w przedmiocie przyznania pomocy finansowej z tytułu wspierania gospodarowania na obszarach górskich i innych obszarach o niekorzystnych warunkach gospodarowania na rok 2007 r. umorzył postępowanie sądowe oraz oddalił wniosek skarżącego o zwrot wpisu. Odpis postanowienia z dnia 3 grudnia 2008 r. został doręczony J. B. w dniu 18 grudnia 2008 r., który następnie – z zachowaniem terminu – wniósł zażalenie, którym zaskarżył punkt 2 postanowienia i wniósł o jego zmianę poprzez zarządzenie zwrotu wpisu od skargi w całości lub co najmniej w połowie, lub ewentualnie uchylenie zaskarżonego punktu w całości i zwrócenie sprawy do ponownego rozpoznania; wniósł także o dopuszczenie dowodu z protokołu rozprawy z dnia 3 grudnia 2008 r., sygn. akt I SA/Bk 332/08 na okoliczność, że skarżący nie wyrażał zgody na rozprawę w niniejszej sprawie oraz o zwolnienie skarżącego od wpisu od zażalenia. W przedmiotowej sprawie oryginał sentencji kwestionowanego postanowienia został dotknięty wadą polegającą na braku podpisu jednego sędziego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W niniejszej sprawie wystąpiła sytuacja, w której w aktach sprawy o sygn. I SA/Bk 347/08 znajduje się oryginał sentencji postanowienia zawierający rozstrzygnięcie oraz podpisy dwóch członków składu orzekającego. Z treści uzasadnienia zażalenia wynika, że skarżący nie zgadza się z argumentami Sądu zawartymi w uzasadnieniu postanowienia. Przepisy regulujące postępowanie sądowoadministracyjne rozróżniają postanowienia, na które przysługuje środek zaskarżenia oraz postanowienia niepodlegające zaskarżeniu (art. 163 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej: p.p.s.a.), jak też postanowienia wydane na rozprawie i wydane na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z ustawą, postanowienia wydane na posiedzeniach jawnych, od których nie przysługuje zażalenie, wpisuje się do protokołu bez spisywania odrębnej sentencji (art. 162 p.p.s.a.). Postanowienia ogłoszone na rozprawie Sąd uzasadnia z urzędu i doręcza stronom, gdy podlegają zaskarżeniu. Także postanowienia wydane na posiedzeniu niejawnym, od których przysługuje zażalenie, Sąd doręcza stronom wraz z uzasadnieniem (art. 163 § 2 p.p.s.a.). Ustawodawca przewidział zatem trzy różne momenty związania sądu wydanym przez siebie postanowieniem, a mianowicie: ogłoszenie postanowienia na rozprawie, podpisanie sentencji postanowienia, które nie wymaga uzasadnienia i podpisanie postanowienia wraz z uzasadnieniem. Sentencja każdego postanowienia, również postanowienia nierozstrzygającego sprawy co do istoty, mającego charakter formalnoprawny, musi być podpisana przez sąd, który je wydał, niezależnie od tego, czy sporządzone zostało uzasadnienie takiego postanowienia. W wypadku sporządzenia uzasadnienia, również dokument je zawierający podlega podpisaniu. Gdy brak zaś podpisania sentencji, postanowienie takie w sensie prawnoprocesowym nie istnieje, niezależnie od tego, czy podpisane zostało uzasadnienie (uchwała SN z dnia 26 września 2000 r., sygn. akt III CZP 29/00, OSNC 2001/2/25). Opisana sytuacja skutkuje nieważnością postępowania (art. 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądowym nie wypracowano jednolitego stanowiska co do oceny wad ustrojowo-konstrukcyjnych orzeczeń i tym samym co do sposobu usuwania skutków takich wad. Przykładowo, w wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 24 kwietnia 2008 r., sygn. akt II GSK 264/08 i z dnia 21 sierpnia 2008 r., sygn. akt I GSK 1046/07 brak w podpisanej przez skład orzekający Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego sentencji wyroku rozstrzygnięcia został oceniony jako uwzględniana z urzędu przy rozpoznawaniu skargi kasacyjnej przesłanka nieważności postępowania określona w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a., pozbawiająca stronę możliwości obrony swoich praw. Natomiast w postanowieniu NSA z dnia 12 marca 2009 r., sygn. akt II GZ 49/09 Sąd stwierdził, że brak podpisu pod uzasadnieniem postanowienia powoduje, że należy uznać je za nieistniejące w sensie prawnoprocesowym, co skutkuje odrzuceniem złożonego na nie zażalenia. Wskazać należy, że każda z wymienionych wyżej okoliczności wydania przez sąd orzeczenia zawierającego tego rodzaju braki i wprowadzenia go do obrotu prawnego, zawsze obciąża sąd, który takie orzeczenie wydał. Okoliczność ta jest wynikiem błędu w działaniach samego organu wymiaru sprawiedliwości. Konstytucyjna zasada sprawiedliwości społecznej oraz zasada uczciwości procesowej nakazują więc poszukiwać takich rozwiązań naprawczych, które doprowadzą do wyeliminowania powstałego błędu i które dadzą się przede wszystkim wyprowadzić z przewidzianych przez prawo instytucji procesowych. Podkreślić należy, że niedopuszczalne jest uzupełnienie brakujących podpisów (czy to jednego czy wszystkich) członków składu orzekającego po ogłoszeniu orzeczenia. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego za odpowiedzią na pytanie o wybór właściwego środka prawnego powinny w takiej sytuacji przemawiać indywidualne okoliczności sprawy, a wśród nich przede wszystkim etap, na którym sprawa się znajduje, a także dostępność i skuteczność środków prawnych możliwych do ewentualnego zastosowania. Skutek wyboru danego środka powinien najlepiej odpowiadać realizacji prawa do sądu. Na tle przedstawionego przypadku mamy dwie możliwości rozstrzygnięcia omawianej kwestii procesowej. Pierwsza to uznanie, że wydane w sprawie orzeczenie nie istnieje w sensie prawnym, a tym samym nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Możliwość druga to przyjęcie, że w sprawie mamy do czynienia z orzeczeniem istniejącym, ale zawierającym istotne (rażące) wady prawne, podważające sens jego bytu prawnego. Stwierdzić należy, że zgodnie z art. 16 § 1 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka w składzie 3 sędziów, z zastrzeżeniem § 2 i 3 tego artykułu, chyba że ustawa stanowi inaczej. Wydane w tej sprawie przez sąd I instancji postanowienie nie dotyczyło wskazanego powyżej wyjątku, a zatem winno zostać wydane w trzyosobowym składzie. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak podpisania sentencji orzeczenia przez jednego z sędziów, który znajdował się w składzie orzekającym w sprawie uniemożliwia stwierdzenie, że istotnie brał on udział w wydaniu rozstrzygnięcia. Mając powyższe na uwadze, wobec stwierdzenia istnienia w sprawie przyczyny nieważności postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżone postanowienie na podstawie art. 185 p.p.s.a. w związku ze 183 § 2 pkt 4 p.p.s.a., art. 186 p.p.s.a. oraz art. 197 p.p.s.a.