II GZ 416/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Wojciech Kręcisz po rozpoznaniu w dniu 11 maja 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia B. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 26 lutego 2016 r., sygn. akt VIII SA/Wa 41/15 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi B. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 19 [...] 2014 r., nr [...] w przedmiocie zakazu wykonywania działalności gospodarczej w zakresie odbierania odpadów komunalnych postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 lutego 2016 r. odmówił przyznania prawa pomocy B. J. w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia adwokata w sprawie ze skargi B. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w R. z dnia 19 [...] 2014 r. nr [...] w przedmiocie zakazu wykonywania działalności gospodarczej w zakresie odbierania odpadów komunalnych. Pismem z dnia 16 [...] 2015 r. B. J. (dalej: "skarżąca") ponownie zwróciła się do Sądu o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym z powodu bardzo trudnej sytuacji finansowej. We wniosku zawartym w urzędowym formularzu podała m.in., że wspólnie z mężem i trójką małoletnich dzieci utrzymuje się z wynagrodzenia za pracę w wysokości [...] zł netto, mąż (prowadzący działalność gospodarczą) nie osiąga dochodu. W części wniosku obejmującej majątek wymieniła dom o powierzchni [...] m² oraz nieruchomość rolną – ok. [...] ha oraz dwa samochody specjalistyczne DAF (śmieciarki) wykorzystywane do prowadzenia działalności gospodarczej – zajęte komorniczo. Oświadczyła, że posiada zobowiązania kredytowe w wysokości [...] zł (umowa kredytu hipotecznego wypowiedziana ze względu na brak spłaty), zaległości wobec ZUS ok. [...] zł oraz liczne zajęcia komornicze na kwotę ok. [...] zł. W odpowiedzi z dnia 15 [...] 2015 r. na wezwanie do uzupełnienia wniosku skarżąca oświadczyła, że wnosi o przedłużenie terminu do złożenia wyciągów z rachunków bankowych. Nadesłała zeznanie podatkowe własne i męża za 2014 r., z którego wynika, że z tytułu zatrudnienia i działalności gospodarczej osiągnęła przychód w wysokości [...] zł przy kosztach uzyskania przychodu [...] zł. Natomiast mąż skarżącej wykazał stratę z tytułu własnej działalności gospodarczej. Postanowieniem z dnia 18 grudnia 2015 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił skarżącej przyznania prawa pomocy. Pismem z dnia 13 [...] 2016 r. skarżąca wniosła sprzeciw na powyższe postanowienie referendarza sądowego. Uzasadniając wskazała m.in., że "rzekomy" przychód jest przychodem księgowym, nie do wyegzekwowania na dzień obecny od wierzycieli. Odnosząc się do posiadanych pojazdów ciężarowych skarżąca wyjaśniła, że brak jest możliwości ich zbycia, gdyż podlegają zajęciu komorniczemu. Nadto podniosła, że ich ilość jest wymogiem ustawowym do prowadzenia usług w tym zakresie. Skarżąca wskazała, iż nie reguluje bieżących zobowiązań, stąd liczne zajęcia komornicze, w tym również wynagrodzenie za pracę. Podniosła także, iż nie złożyła wyciągów z rachunków bankowych męża, ani z prowadzonej działalności, gdyż ich do uzupełnienia nie żądano, a wymagane wyciągi były uzupełniane. Konkludując skarżąca wskazała, iż utrzymując z jednej pensji pięcioosobową rodzinę z trójką dzieci w wieku szkolnym nie ma żadnej możliwości partycypowania w kosztach sądowych, celem odzyskania należnych praw do działalności gospodarczej. Zarządzeniem z dnia 22 [...] 2016 r. skarżąca została wezwana do uzupełnienia wniosku w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy poprzez udzielenie informacji, czy aktualnie prowadzi ona działalność gospodarczą (jeżeli nie prowadzi, to Sąd zobowiązał do nadesłania stosowny dokument potwierdzający powyższą okoliczność), czy w jakikolwiek sposób w celach zarobkowych wykorzystuje posiadane samochody ciężarowe. Nadto Sąd wezwał do nadesłania wyciągów z rachunków bankowych skarżącej oraz jej męża związanych z prowadzoną działalnością gospodarczą za ostatnie 6 miesięcy, złożenie bilansu i rachunku zysków i strat za 2015 r. (w przypadku jego posiadania) oraz wskazania wszystkich okoliczności uniemożliwiających poniesienie kosztów sądowych. Zarządzenie zostało doręczone skarżącej w dniu 26 [...] 2016 r. Termin do jego wykonania upływał zatem w dniu 2 [...] 2016 r. Mimo upływu wyznaczonego terminu wezwanie nie zostało wykonane. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmawiając przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie podniósł, że wobec uznania przekazanych przez skarżącą informacji za niewystarczające i budzące wątpliwości, stosownym pismem z dnia 22 [...] 2016 r. Sąd wezwał skarżącą do złożenia – w terminie 7 dni od dnia doręczenia wezwania, pod rygorem odmowy przyznania prawa pomocy – dodatkowych dokumentów pozwalających na pełną ocenę jej sytuacji materialnej, a tym samym ustalenie istnienia przesłanek do ewentualnego pozytywnego załatwienia złożonego wniosku o przyznanie prawa pomocy. Mimo upływu wyznaczonego terminu skarżąca nie wykonała wezwania, co uniemożliwiło dokonanie rzeczywistej i pełnej oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych. Dodatkowo Sąd I instancji uznał, że skarżąca w głównej mierze wskazała te same okoliczności dotyczące jej sytuacji materialnej, jak w poprzednio składanym wniosku z dnia 20 [...] 2015 r., który również nie został uwzględniony z powodu niejasności dotyczących przychodów skarżącej i jej aktualnych źródeł utrzymania Z tych względów WSA odmówił uwzględnienia wniosku. Pismem z dnia 19 [...] 2016 r. B. J. złożyła zażalenie na powyższe postanowienie wnosząc o "oddalenie w całości postanowienia z przyczyn pogorszenia się sytuacji materialnej z winy strony Pozwanej". W uzasadnieniu zażalenia Skarżąca wskazała, że wydłużający się spór doprowadził do upadku podmiotu gospodarczego. Ponadto w zakładzie, w którym Skarżąca pracowała przebywa na długotrwałym zwolnieniu lekarskim ze względu na zły stan jej zdrowia. Wskazała, że dane na podstawie których WSA dokonał oceny jej sytuacji są już nieaktualne bowiem w budżecie "zamiast dochodu rośnie zadłużenie". Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie ma usprawiedliwionych podstaw, a zatem należało je oddalić. Z ogólnej zasady wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. wynika, że każdy wnoszący sprawę do Sądu powinien liczyć się z koniecznością ponoszenia kosztów postępowania. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Przyznanie prawa pomocy, jako odstępstwo od tej zasady, stanowiące przerzucenie kosztów na ogół społeczeństwa, może być zastosowane jedynie w przypadkach wyjątkowych, kiedy strona wykaże w sposób jednoznaczny spełnienie przesłanek określonych w art. 246 p.p.s.a. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego wielokrotnie podkreślano, że udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie środków na koszty sądowe jest rzeczywiście niemożliwe. Opłaty sądowe należy zaliczyć do danin publicznych, a zatem zwolnienie z tego rodzaju opłat stanowi odstępstwo od konstytucyjnego obowiązku ich powszechnego i równego ponoszenia, co wynika z art. 84 Konstytucji RP. Dlatego też zastosowanie tego wyjątku odnosi się do szczególnych sytuacji, gdy istnieją uzasadnione powody do przerzucenia ciężaru tych wydatków na współobywateli. Z tych bowiem środków pochodzą dochody z budżetu państwa, z których pokrywa się koszty postępowania sądowego w razie zwolnienia skarżącego z obowiązku ich ponoszenia. Strona występująca na drogę postępowania sądowego winna mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku (por. postanowienie NSA z dnia 16 października 2012 roku I FZ 291/12). Art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. stanowi, że osoba fizyczna może domagać się przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Natomiast stosownie do § 1 pkt 2 powyższego artykułu przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym następuje, gdy osoba fizyczna wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z kolei w myśl art. 255 p.p.s.a., jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązania złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Jak podkreśla się w orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego (por. postanowienie z 31 marca 2005 r., I FZ 63/05, CBOSA) ciężar wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie skarżącej. Ocena przytoczonych przez nią okoliczności należy zaś do Sądu (postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 14 lutego 2005 r., FZ 760/04). Jeżeli natomiast strona postępowania nie dopełniła w całości lub w części obowiązku złożenia dodatkowego oświadczenia lub przedłożenia dokumentów źródłowych dotyczących jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego, to fakt ten uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 31 marca 2005 roku, II FZ 126/05 CBOSA). Oznacza to, że jeżeli wnioskodawca nie usunie opisanych powyżej wątpliwości Sądu, to uzasadnione jest oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Sytuacja taka miała miejsce w rozpoznawanej sprawie. Należy podkreślić, że przedmiotowy wniosek o prawo pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych oraz ustanowienia adwokata jest drugim wnioskiem złożonym przez Skarżącą w niniejszej sprawie. Pierwszy nie został uwzględniony przez WSA postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2015 r. Zażalenie na to postanowienie NSA oddalił postanowieniem z dnia 24 czerwca 2015 r. uznając, że Skarżąca nie przedstawiła swojej finansowej i materialnej sytuacji w rzetelny sposób. Przy ponownym składaniu wniosku o prawo pomocy w zakresie całkowitym Skarżąca, nie przedkładając dokumentów o które jest wzywana, w celu uzupełnienia i usunięcia wątpliwości Sądu oraz uprawdopodobnienia pogorszenia się jej sytuacji, nie może oczekiwać od Sądu odmiennego od zapadłego już rozstrzygnięcia. Przy braku przedłożenia wskazanej dokumentacji Sąd nie ma podstaw by orzec odmiennie niż wcześniej i uwzględnić wniosek Skarżącej, tylko na podstawie jej twierdzeń zawartych w pismach kierowanych do Sądu, przy braku wywiązywania się z kierowanych do niej wezwań. Strona, która nie wykonuje kierowanych do niej wezwań winna się bowiem liczyć z negatywną oceną jej wniosku. W zażaleniu na postanowienie WSA z dnia 26 [...] 2016 r. Skarżąca zawarła ponownie szereg twierdzeń, których nie poparła żadnymi dokumentami. Załącznikami do zażalenia były bowiem kopie – doręczenia z dnia 3 [...] 2016 r. do sygn.akt VIII SA/Wa 41/15 oraz postanowienia z dnia 26 lutego 2016 r. do sygn.akt VIII SA/Wa 41/15. Są to, co należy podkreślić, dość ogólne twierdzenia o pogorszeniu się sytuacji Skarżącej, nie wskazujące żadnych konkretnych okoliczności. Skoro Skarżąca podnosi, że dowody na których WSA oparł swe rozstrzygnięcie są nieaktualne, bowiem w "budżecie zamiast dochodu rośnie zadłużenie", to powinna była uprawdopodobnić tą okoliczność. Z powyższych względów, Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia, którym Sąd I instancji dokonał prawidłowej oceny wniosku Skarżącej. Na marginesie należy podnieść, że postanowienie w sprawie prawa pomocy, jako postanowienie niekończące postępowania może być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, zgodnie z treścią art. 165 p.p.s.a. Strona skarżąca może zatem złożyć ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy, wskazując w nim nowe okoliczności mogące uzasadniać wzruszenie prawomocnego postanowienia. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 2 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji postanowienia.