II GZ 494/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Czesława Socha po rozpoznaniu w dniu 9 listopada 2011 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia B. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Sz. z dnia 11 października 2011 r., sygn. akt I SA/Sz 729/11 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi B. K. na postanowienie Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie uznania zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym za niezasadne postanawia: 1. uchylić zaskarżone postanowienie; 2. przyznać B. K. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od wpisu od skargi powyżej kwoty 50 (pięćdziesiąt) złotych. Postanowieniem z dnia 11 października 2011 r., sygn. akt I SA/Sz 729/11 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Sz. odmówił B. K. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na postanowienie Wojewody Zachodniopomorskiego z dnia 15 lipca 2011 r. w przedmiocie stanowiska wierzyciela w sprawie zarzutów w postępowaniu egzekucyjnym. Sąd pierwszej instancji rozpoznając wniosek skarżącego B. K. uznał, iż skarżący nie wykazał aby znajdował się w sytuacji uzasadniającej przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia do kosztów sądowych – wpisu od skargi. W ocenie Sądu informacje dotyczące stanu majątkowego oraz możliwości płatniczych wnioskodawcy oraz jego rodziny nie były wystarczające do oceny rzeczywistych możliwości poniesienia kosztów sądowych. Skarżący pomimo wezwania do przedłożenia dodatkowych oświadczeń i dokumentów z nałożonego obowiązku wywiązał się jedynie częściowo przesyłając zaświadczenie, iż jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Nie przedstawił żadnych dokumentów obrazujących stan majątkowy, dochody i wydatki rodziców, z którymi jak wynikało z oświadczenia, mieszka nie prowadząc wspólnego gospodarstwa domowego. Uchylając się od obowiązku przedstawienia informacji odnośnie sytuacji rodziców, skarżący tłumaczył ten fakt okolicznością bycia pełnoletnim, uzyskiwaniem niewielkiego dochodu z prac dorywczych wynoszącego około 300 – 400 złotych miesięcznie oraz samodzielnego prowadzenia gospodarstwa domowego mimo zamieszkiwania z rodzicami. Sąd w tym zakresie powołał się na przepis art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U Nr 9. poz. 59 ze zm.) stanowiący o obowiązku alimentacyjnym oraz na orzecznictwo sądów administracyjnych i Sądu Najwyższego, stwierdzając, że określone prawem stosunki między rodzicami a dziećmi w przedstawionej przez skarżącego sytuacji rodzinnej nie niweczą obowiązku badania sytuacji majątkowej rodziny. Stwierdził również, że fakt podjęcia przez stronę prób usamodzielnienia się nie wyłącza obowiązku alimentacyjnego jego rodziców. Reasumując Sąd pierwszej instancji, wobec niemożności jednoznacznego stwierdzenia czy skarżący samodzielnie lub przy pomocy rodziców nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego utrzymania siebie i rodziny odmówił w oparciu o art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Zażaleniem B. K. zaskarżył w całości powyższe postanowienie wnosząc o jego zmianę i przyznanie mu prawa pomocy. W uzasadnieniu podniesiono, że stanowisko Sądu jest błędne, bowiem rodzice skarżącego nie zostali zobowiązani do płacenia na jego rzecz alimentów. Skarżący podniósł, że jest osobą pełnoletnią. Prowadzącą samodzielnie gospodarstwo domowe i uzyskującą skromny dorywczy dochód. Za bezcelową uznał sugestię zawartą w postanowieniu o pozwaniu rodziców o alimenty, które miałby przeznaczyć na jednorazową opłatę sądową. W ocenie skarżącego sąd rodzinny nie uwzględniłby takiego pozwu gdyż nie jest on osobą nieporadną czy niesamodzielną życiowo a jedynie znajduje się obecnie w trudnej sytuacji materialnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie podlega uwzględnieniu. Zgodnie z treścią art. 252 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątku i dochodach oraz o stanie rodzinnym. Wymóg ten podyktowany jest koniecznością dokonania jak najpełniejszej oceny zdolności strony do poniesienia kosztów sądowych pod kątem zaistnienia przesłanek z art. 246 § 1 ustawy, warunkujących możliwość przyznania prawa pomocy. Z tego powodu strona poza własną sytuacją majątkową zobowiązana jest do wykazania sytuacji majątkowej członków rodziny, z którymi pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym. Istotnym jest na tle niniejszej sprawy podkreślenie, że zamieszkiwanie z innymi osobami lub krewnymi nie powoduje automatycznie powstania domniemania prowadzenia przez te osoby wspólnego gospodarstwa domowego (por. post. NSA z dnia 15 lipca 2008 r., sygn. akt II FZ 263/08). W przedmiotowej sprawie skarżący we wniosku o przyznanie prawa pomocy oświadczył, że mieszka u rodziców i z tego tytułu dokłada się do utrzymania mieszkania po 100 złotych miesięcznie. Gospodarstwo domowe prowadzi jednak samodzielnie, a z pomocy rodziców oferowanej w formie niematerialnej korzysta okazjonalnie. Podkreślić należy, że oświadczenie o samodzielnym, czyli jednoosobowym w tym przypadku, prowadzeniu gospodarstwa domowego skarżący konsekwentnie podtrzymywał w kolejnych pismach procesowych kierowanych do Sądu. Sąd pierwszej instancji natomiast, pomimo wskazania treści art. 252 ustawy z wyszczególnieniem konieczności wykazania sytuacji materialnej członków rodziny pozostających we wspólnym gospodarstwie domowym, zdaje się nie dostrzegać oświadczenia skarżącego B. K., iż prowadzi on samodzielnie gospodarstwo domowe. Okoliczność ta, jak sam Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, ma doniosłe znaczenie dla oceny zdolności ponoszenia kosztów sądowych przez skarżącego. Biorąc zaś pod uwagę, że przyczyną odmowy przyznania prawa pomocy B. K. było właśnie niewskazanie przez niego, mimo wezwania w tym zakresie, sytuacji majątkowej i wydatków ponoszonych przez jego rodziców, postanowienie uznać należało za błędne. Niezasadnie bowiem Sąd pierwszej instancji wywodził z samej tylko okoliczności zamieszkiwania skarżącego wraz z rodzicami, iż prowadzą oni wspólne gospodarstwo domowe. W konsekwencji doprowadziło to do nieuprawnionego nałożenia na skarżącego obowiązku wykazania sytuacji majątkowej jego rodziców. Stanowisko Sądu pierwszej instancji odnośnie obowiązku alimentacyjnego jako okoliczności wpływającej na ocenę zdolności strony do ponoszenia kosztów sądowych, zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia również uznać należy za nietrafne. Co do zasady obowiązek alimentacyjny mieć będzie wpływ na możliwości finansowe i płatnicze strony do ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc jednak pod uwagę zakres unormowania obowiązku alimentacyjnego uregulowanego w ustawie - Kodeks rodzinny i opiekuńczy koniecznym jest każdorazowe zbadanie czy pomiędzy wnioskodawcą a krewnymi obowiązek alimentacyjny istnieje. Sąd pierwszej instancji obowiązek alimentacyjny pomiędzy skarżącym a jego rodzicami wywodzi z art. 128 powołanej ustawy. Przepis ten stanowiąc o obowiązku dostarczania środków na utrzymanie obciążającego krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, stanowi ogólną zasadę obowiązku alimentacyjnego, jego definicję. Rozwinięciem tego przepisu w stosunkach pomiędzy rodzicami a dziećmi jest art. 133. Stanowi on, że rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania (§ 1). Poza powyższym wypadkiem uprawniony do świadczeń alimentacyjnych jest tylko ten, kto znajduje się w niedostatku (§2). Wreszcie rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem lub jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się (§3). Sąd wskazując na obowiązek alimentacyjny nie odniósł się do treści powołanego przepisu uwzględniając okoliczności powołanej przez skarżącego, w szczególności faktu prowadzenia samodzielnie gospodarstwa domowego oraz osiągania miesięcznych dochodów. Oznacza to, że wskazując na obowiązek alimentacyjny rodziców skarżącego jako jednego z czynników wpływających na ocenę wniosku o przyznanie prawa pomocy, Sąd pierwszej instancji nie wziął pod rozwagę, czy rzeczywiście na rodzicach skarżącego nadal obowiązek ten spoczywa. Powołane w tym zakresie orzecznictwo Sądu Najwyższego i Naczelnego Sądu Administracyjnego odnoszące się do kwestii obowiązku alimentacyjnego i jego wpływ na obowiązki procesowe uprawnionego do tego świadczenia, poza wskazaniem, że ma ono wpływ na konieczność ponoszenia kosztów sądowych przez taki podmiot odnosi się również do kwestii indywidualnych wynikających z podstawy bądź charakteru kształtującego obowiązek alimentacyjny. Wojewódzki Sąd Administracyjny zdaje się nie dostrzegać poza ogólną zasadą zawartą w orzecznictwie, konieczności indywidualnego zbadania przesłanek na jakich oparty jest obowiązek określony w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, takich jak wiek dziecka (uprawnionego), stopień jego samodzielności, okoliczność kontynuowania nauki czy wreszcie możliwości alimentacyjne rodziców (zobowiązanych) – wynikających z kolejnych przepisów prawa. Mając na uwadze przedstawioną przez Skarżącego sytuację materialną oraz wysokość osiąganych dochodów Naczelny Sąd Administracyjny uznał, iż jest on w stanie częściowo uiścić wpis od wniesionej skargi. Zasadą jest ponoszenie przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie – art. 199 ustawy. Odstępstwo od tej zasady, jakim jest możliwość przyznania prawa pomocy, może być stosowana w odniesieniu do stron, które z uwagi na swoją obiektywna sytuacje majątkową nie są w stanie ponieść w pełnych lub częściowych kosztów postępowania sądowego. Skarżący jako osoba osiągająca dochód oraz korzystająca z pomocy rodziców nie może zostać zaklasyfikowana do kategorii osób, które mogą skorzystać z całkowitego zwolnienia do kosztów, o którym mowa w art. 245 § 1 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Wysokość osiąganego miesięcznie dochodu, w kwocie 300 – 400 złotych, ponoszone wydatki, przede wszystkim związany z utrzymaniem mieszkania oraz charakter pomocy jaką uzyskuje do rodziców, a mająca charakter niefinansowy, pozwala na stwierdzenie, iż trudnym dla skarżącego może być uiszczenie pełnego wpisu od skargi. Uzasadnia to, stosowanie do treści art. 246 § 1 pkt 2 ustawy, przyznanie mu prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od konieczności uiszczania wpisu od skargi ponad kwotę 50 złotych. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 188 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji postanowienia.