II GZ 523/16

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Magdalena Bosakirska po rozpoznaniu w dniu 2 czerwca 2016 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 16 marca 2016 r. sygn. akt V SA/Wa 2859/15 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Dyrektora [...] Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] kwietnia 2015 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego postanawia: oddalić zażalenie Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. postanowieniem z dnia 16 marca 2016 r. odmówił R. P. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie pełnomocnika z urzędu w sprawie z jej skargi na decyzję Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa w W. z dnia [...] kwietnia 2015 r., nr [...], w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego. I R. P. wniosła o przyznanie mu prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. Z oświadczenia o stanie rodzinnym, majątku i dochodach wynika, że skarżąca prowadzi samodzielne gospodarstwo domowe, a jej podstawowym źródłem utrzymania jest renta rodzinna w wysokości 1.131,85 zł. Skarżąca nie wykazała na formularzu PPF żadnego majątku, w tym nieruchomości, przedmiotów wartościowych ani oszczędności pieniężnych. Do wydatków zaliczyła opłaty za media – 340 zł, koszty leczenia – 180 zł, opał – 380 zł oraz spłatę "linii kredytowej" – 80 zł. Uzasadniając wniosek wskazała, że nie posiada oszczędności i nie jest w stanie ich poczynić z uwagi na niskie dochody, a z uwagi na trudną sytuację finansową pożycza pieniądze od znajomych oraz zawarła z bankiem umowę limitu debetowego w rachunku bankowym. Wskazała również na problemy ze zdrowiem oraz wyjaśniła, że nie jest w stanie samodzielnie prowadzić sprawy zawisłej przed sądem. W odpowiedzi na wezwanie do złożenia dodatkowych dokumentów oraz przedstawienia dodatkowych informacji skarżąca przedstawiła dowody wypłaty świadczenia rentowego w listopadzie 2015 r. i grudniu 2015 r., zeznania podatkowe PIT za lata 2013 – 2014, potwierdzenie zawarcia umowy o limit w saldzie debetowym wraz z odcinkiem dokonania spłaty, rachunki za zakup leków, fakturę za energię elektryczną. Skarżąca wyjaśniła również, że prowadzi jednoosobowe gospodarstwo domowe, mieszka w domu, którego jest współwłaścicielką i ponosi koszty utrzymania domu (energia elektryczna, opał), nie korzysta z pomocy społecznej i nie posiada majątku. Do innych kosztów utrzymania zaliczyła koszty leczenia – 100 zł, wyżywienie – 240 zł, spłatę zadłużenia na rachunku bankowym – 100 zł. Postanowieniem z 29 grudnia 2015 r. referendarz sądowy odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, w uzasadnieniu podnosząc, że wobec niejasności w oświadczeniu dotyczącym posiadanego majątku oraz z powodu nieprzedstawienia wyciągu z rachunku bankowego, niemożliwym jest dokonanie rzetelnej oceny jej sytuacji majątkowej. Od powyższego postanowienia skarżąca złożyła sprzeciw, ponownie wnosząc o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Do sprzeciwu załączyła wyciąg z rachunku bankowego obejmujący okres od 1 października 2015 r. do 25 stycznia 2016 r., wyjaśniając jednocześnie, że rachunek ten został założony jedynie w celu podpisania umowy o limit debetowy. Wyjaśniła także, że jest jedynie współwłaścicielką zabudowanej nieruchomości położonej w R. wobec czego nie ma prawa do samodzielnego dysponowania nią i nie jest również w stanie podać jej wartości. Odnośnie nieruchomości rolnej strona stwierdziła, że stanowi ona przedmiot dzierżawy i generuje jedynie koszty. Odmawiając przyznania prawa pomocy Sąd I instancji podniósł, że z przedstawionych przez skarżącą materiałów, uzupełnionych przy wniesionym sprzeciwie, wynika, iż posiada ona stały przychód z tytułu renty w kwocie 1160,61 zł. Koszty niezbędnego utrzymania strony oscylują wokół kwoty 1000 zł. Przedstawiony wyciąg z rachunku bankowego w istocie potwierdza, że służy jedynie umożliwieniu skorzystania z limitu debetowego – 500 zł. W tym zakresie została wyjaśniona zatem część wątpliwości leżących u podstaw odmowy przyznania prawa pomocy przez referendarza sądowego. Sąd uznał jednak, iż wyjaśnienia dotyczące gruntu rolnego nie są dla niego przekonujące. Sąd stwierdził, że na obecnym etapie sprawy koszty sądowe, jakie musi ponieść skarżąca, zamykają się w kwocie 100 zł z tytułu wpisu od zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi. Poniesienie takiego wydatku może spowodować uszczerbek utrzymania koniecznego wyłącznie w przypadku osób znajdujących się w skrajnym ubóstwie. W ocenie WSA, w sprawie niniejszej nie jest to kwota, której uiszczenie stanowiłoby nadmierny uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.; powoływanej dalej jako: p.p.s.a.). Sąd wskazał ponadto, że ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika na obecnym etapie postępowania nie jest konieczne. Brak reprezentacji wnioskodawczyni przez adwokata albo radcę prawnego w żaden sposób nie wpływa na obecnym etapie sprawy na dostęp do sądu administracyjnego. Strona może, co zresztą uczyniła w niniejszym przypadku, samodzielnie sporządzić zażalenie, za wyjątkiem zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej: w tym wypadku ma zastosowanie reguła dotycząca skargi kasacyjnej. Skarżąca została pouczona o przysługującym środku odwoławczym od postanowienia o odrzuceniu skargi i złożyła go zgodnie z pouczeniem, zatem jej prawo do sądu nie zostało w żaden sposób ograniczone Co więcej, nawet brak profesjonalnie sformułowanych zarzutów przez stronę skarżącą nie zwalnia sądu administracyjnego z obowiązku objęcia kontrolą całokształtu rozpatrywanej sprawy. II Zażalenie na powyższe postanowienie wniosła R. P. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzuciła naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez jego niezastosowanie, w sytuacji gdy właściwie ustalony przez Sąd stan faktyczny w zakresie stanu majątkowego skarżącej, uzasadnia przyznanie jej prawa pomocy w zakresie całkowitym, ewentualnie częściowym. Skarżąca wniosła o zmianę zaskarżonego postanowienia i orzeczenie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych, ewentualnie zwolnienia częściowego. W uzasadnieniu zażalenia skarżąca podniosła, że jej przychód z tytułu rent w całości jest wydatkowany na niezbędne utrzymanie, w związku czym jej sytuacja materialna jest bardzo zbliżona do sytuacji osób charakteryzujących się ubóstwem. W związku powyższym strona stwierdziła, że koszty w wysokości 100 zł należnego wpisu od zażalenia na postanowienie o odrzuceniu skargi są dla niej relatywnie wysokie, aby ich poniesienie w aktualnej sytuacji materialnej skarżącej mogło się odbyć bez nadmiernego uszczerbku dla koniecznego utrzymania. Strona wnosząca zażalenie wskazała również, że rzeczywiste koszty, które zobowiązania jest ponieśc w związku z zawisłymi przed sądem sprawami wynoszą 200 zł, ponieważ jej skargę na decyzje Dyrektora M. Oddziału Regionalnego Agencji Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa rozdzielono na dwie odrębne sprawy. Tym samym zobowiązana jest ona do zapłaty po 100 zł od każdego z dwóch wpisów sądowych. Odnośnie kwestii ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika skarżąca stwierdziła, że jest osoba nieporadną i nie radzi sobie z udziałem w toczącym się postępowaniu. Wskazała, że niedawno przeszła udar, ma problemy z pamięcią i koncentracją, ciężko jej skupić się na codziennych bieżących czynnościach. W jej ocenie sprawa w przedmiocie odmowy przyznania płatności w ramach systemów wsparcia bezpośredniego dotyczy przepisów unijnych i jest skomplikowana zarówno pod względem prawnym, jak i faktycznym. Zachodzi zatem przesłanka uzasadniająca udział pełnomocnika w postępowaniu. III Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie jest zasadne, zatem nie zasługuje na uwzględnienie. Rozpoznając wniosek skarżącej o przyznanie prawa pomocy Sąd I instancji dokonał trafnej jego oceny. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. strony ponoszą koszty postępowania związane ze swym udziałem w sprawie, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej. Instytucja prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony. W związku z tym, że w przypadku przyznania prawa pomocy koszty postępowania sądowego pokrywane są z budżetu państwa, korzystanie z tej instytucji powinno mieć miejsce jedynie w wypadkach uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca rzeczywiście nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania, a przez to nie może zrealizować przysługującego mu prawa do sądu. W myśl art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym następuje gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z treści tego przepisu wynika wprost, że ciężar dowodu co do wykazania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na stronie składającej wniosek o przyznanie tego prawa. Powyższy wniosek znajduje dodatkowe potwierdzenie w treści przepisu art. 252 § 1 p.p.s.a., zgodnie z którym wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach. Właściwe przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy we wnioskowanym zakresie oraz dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi rozpoznającemu wniosek dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Strona ma w tym zakresie inicjatywę dowodową, a sąd na podstawie przedstawionych przez nią dowodów dokonuje oceny, czy wystąpiły ustawowe przesłanki przemawiające za uwzględnieniem złożonego wniosku. Obowiązek ten sprowadza się nie tylko do przywołania poprzez złożenie odpowiednich oświadczeń o swojej sytuacji, ale również do przedstawienia dowodów potwierdzających podniesione we wniosku okoliczności mające przemawiać za jego zasadnością. Wymaga podkreślenia, że zgodnie z art. 243 p.p.s.a. sąd administracyjny orzeka o przyznaniu prawa pomocy jedynie na wniosek strony. Zatem to w jej interesie jest przedstawienie i uwiarygodnienie okoliczności uzasadniających ten wniosek. Wnioskujący ma zatem przekonać sąd o tym, że jego sytuacja materialna nie pozwala na pokrycie kosztów toczącego się postępowania. Ponadto zauważyć należy, że podmiot występujący na drogę postępowania sądowego winien mieć świadomość obowiązku ponoszenia kosztów tego postępowania i wnosząc o zwolnienie z tego obowiązku uprawdopodobnić w sposób wiarygodny i rzetelny, że zachodzą przesłanki do uwzględnienia wniosku. Jedynym kryterium oceny wniosku o przyznanie prawa pomocy jest bowiem kryterium finansowe. Podkreślenia nadto wymaga, że stosownie do treści art. 255 p.p.s.a. w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku okaże się niewystarczające do oceny jej stanu majątkowego i możliwości płatniczych lub budzi wątpliwości, strona zobowiązana jest na wezwanie złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego i dochodów. W rozpoznawanej sprawie skarżąca została wezwana do przedłożenia dokumentów oraz dodatkowych informacji obrazujących jej sytuację majątkową, jednak nie wykonała tego żądania we wskazanym zakresie. Wobec nieprzedstawienia, pomimo wezwania Sądu I instancji, pełnych danych obrazujących jej rzeczywistą zdolność płatniczą oraz dokumentów i informacji usuwających dostrzeżone w sprawie niejasności, ocena realnego stanu majątkowego skarżącej była niemożliwa, a w konsekwencji prawo pomocy we wnioskowanym zakresie, nie zostało stronie przyznane. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że zaskarżone postanowienie Sądu I instancji jest prawidłowe. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, w świetle przedstawionych okoliczności należy podzielić stanowisko Sądu I instancji, że skarżąca nie wykazała w sposób przekonujący, iż znajduje się w sytuacji uzasadniającej przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Z uzasadnienia zaskarżonego postanowienia wynika, że Sąd usiłował, na podstawie nadesłanych przez stronę oświadczeń i informacji, dokonać analizy jej sytuacji materialnej, jednakże wobec niejasności dotyczących nieruchomości, nieścisłości uwidocznionych wskutek porównania wniosku PPF, a następnie złożonych przez stronę wyjaśnień oraz niejasnej dla sądu sytuacji rodzinnej, WSA nie miał możliwości ustalenia, jakie są realne możliwości finansowe poniesienia kosztów związanych z toczącą się sprawą. W zakresie rzeczywistej sytuacji finansowej skarżącego WSA uznał, że zawarte we wniosku oświadczenia są niewystarczające i, działając zgodnie z powołanym powyżej przepisem art. 255 p.p.s.a., wezwał stronę do dodatkowych informacji i dokumentów. Brak dbałości o własne interesy poprzez niewypełnienie wezwania Sądu I instancji w sposób kompletny i precyzyjny, podważa wiarygodność przedstawionych informacji, wobec czego złożony wniosek może budzić uzasadnione wątpliwości, co do wiarygodności zawartych w nim oświadczeń. Jak wskazał Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z dnia 17 maja 2006 r., sygn. akt II OZ 522/08, Sąd odmawia przyznania prawa pomocy, jeżeli podane we wniosku o przyznanie tego prawa fakty nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z przedstawionymi informacjami dotyczącymi majątku i dochodów. Wykazane w rozpoznawanej sprawie braki uniemożliwiają zatem uznanie, że wnioskująca o przyznanie prawa pomocy rzeczywiście nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów związanych z prowadzoną sprawą. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, Sąd I instancji zasadnie uznał, iż faktyczna sytuacja materialna skarżącej nie została wykazana, a niemożność pokrycia kosztów toczącego się postępowania nie została wiarygodnie udokumentowana. Oświadczenia przedłożone przez wnioskodawczynię, ich ogólnikowość i niewyjaśnienie niejasności we wskazanych zakresach, zdaniem NSA, nie pozwalają na ocenę jej pełnej sytuacji finansowej i realnych zdolności płatniczych. Należy również zwrócić uwagę na fakt, iż z treści złożonych przez skarżącą oświadczeń wynika, że ponosi ona wydatki na pokrycie prywatnych zobowiązań w postaci spłaty linii kredytowej, zadłużenia na rachunku bankowym. Występując na drogę postępowania sądowoadministracyjnego, skarżąca powinna liczyć się z koniecznością przeznaczenia środków finansowych na koszty postępowania w zainicjowanej przez siebie sprawie i traktować je na równi z innymi należnościami wynikającymi z zaciągniętych zobowiązań prywatnoprawnych. Oświadczenia i dokumenty, do nadesłania których Sąd I instancji wezwał stronę miały na celu przedstawienie w sposób szczegółowy możliwości pokrycia przez nią kosztów postępowania sądowego. Z uwagi na brak pełnych informacji, w oparciu o które możliwa byłaby ocena zasadności złożonego wniosku, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd I instancji prawidłowo uznał, iż okoliczności niniejszej sprawy nie pozwalały na jego pozytywne rozpoznanie. W oparciu o niepełne i nieuzupełnione w sposób wystarczający - na wezwanie Sądu - informacje, WSA zgodnie z prawem uznał złożony wniosek za niezasadny i odmówił przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. W świetle przedstawionych okoliczności sprawy pozytywna ocena wniosku skarżącej nie mogła mieć miejsca, wobec ogólnikowości złożonych oświadczeń. W przedstawionych okolicznościach sprawy Naczelny Sąd Administracyjny zwraca jedynie uwagę, że zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Strona może zatem złożyć wniosek o zmianę postanowienia w przedmiotowym zakresie, wykazując przy tym, że doszło do zmiany okoliczności związanych z kwestią przyznania jej prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, w oparciu o art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.