II GZ 66/06

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący : sędzia NSA Jan Grabowski po rozpoznaniu w dniu 27 czerwca 2006 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia Z. K. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 3 kwietnia 2006 r. sygn. akt III SA/Wa 2948/05 w zakresie odmowy przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Z. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 19 września 2005 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne i Fundusz Pracy postanawia: oddalić zażalenie Wnioskiem z dnia 7 grudnia 2005 r. Z. K. (dalej: skarżący) wniósł o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Jako podstawę przyznania prawa pomocy skarżący wskazał skomplikowany charakter sprawy wymagający dokładnej znajomości przepisów prawnych oraz jego sytuację finansową, która nie pozwala mu na wynajęcie adwokata. Z wniosku wynikało, że skarżący nie posiada żadnego majątku w postaci ruchomości lub nieruchomości, nie posiada również żadnych oszczędności. Prowadzi gospodarstwo domowe z żoną, która nie pracuje, on sam z tytułu umowy o pracę osiąga dochód w wysokości 967,58 zł. Po wezwaniu Sądu skarżący nadesłał dodatkowe dokumenty dotyczące jego sytuacji finansowej oraz stanu majątkowego. Złożył kopie wspólnego zeznania małżonków o wysokości osiągniętego dochodu za 2003 i 2004 r., zaświadczenie o wysokości wynagrodzenia, zaświadczenie o zatrudnieniu jego żony D. K. w okresie od 1 do 31 grudnia 2005 r., rachunki dotyczące bieżących wydatków oraz umowę nieodpłatnego użyczenia nieruchomości w Niemodlinie z 12 maja 1998 r. zawartą z Towarzystwem Biblijnym i Traktatowym "Strażnica" – zarejestrowany Związek Świadków Jehowy w Polsce. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 26 stycznia 2006 r., sygn. akt III SA/Wa 2948/05 odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata. Od powyższego postanowienia skarżący złożył sprzeciw, w którym podkreślił ponownie skomplikowany charakter sprawy oraz swoją trudną sytuację finansową. Wskazał, że poniesienie wydatków związanych z wynajęciem adwokata nie jest możliwe bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Postanowieniem z dnia 3 kwietnia 2005 r., sygn. akt III SA/Wa 2948/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym - ustanowienia adwokata. W uzasadnieniu Sąd powołując się na przesłanki wynikające z art. 246 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) dalej p.p.s.a., podniósł, że skarżący nie wykazał, by poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika miało nastąpić z uszczerbkiem w koniecznych kosztach utrzymania jego i jego rodziny. Sąd wskazał również, że skarżący w przedmiotowej sprawie zwolniony jest z wpisu sądowego na mocy art. 239 pkt 1 lit. e) p.p.s.a. Oznacza to, że wymóg zgromadzenia środków finansowych należy odnieść jedynie do kosztów wynagrodzenia profesjonalnego pełnomocnika. Zdaniem Sądu nie ma również potrzeby ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika ze względu na gwarancje procesowe wynikające z p.p.s.a. Skarżący ma zapewnione prawo do informacji, którego wyrazem jest, sformułowana w przepisie art. 6 p.p.s.a. zasada udzielania pomocy prawnej stronom. Zgodnie z tym przepisem stronę działającą bez profesjonalnego pełnomocnika poucza się o skutkach prawnych czynności i skutkach prawnych zaniedbań. Kolejną gwarancją procesową dla strony jest uregulowanie wynikające z art. 134 § 1 p.p.s.a. Sąd wskazał, iż zgodnie z tym przepisem rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. W zażaleniu na powyższe postanowienie złożonym do Naczelnego Sadu Administracyjnego skarżący podniósł po raz kolejny, że sprawa ma zawiły i skomplikowany charakter, w której zastosowanie znalazły przepisy prawa podatkowego oraz o systemie ubezpieczeń społecznych, co do których skarżący nie posiada dostatecznej wiedzy. Skarżący podkreślił, że drugą stroną postępowania jest profesjonalista – Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co powoduje oczywisty brak równorzędności stron niniejszego postępowania. Skarżący stwierdził, że przegranie rozpoznawanej sprawy będzie rodzić dla niego poważne i nieodwracalne konsekwencje, które w perspektywie spowodują poważne zagrożenie dla egzystencji jego oraz jego rodziny. Ponadto skarżący wskazał, że z przepisów prawnych wynika, iż jedyną przesłanką przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym jest wykazanie, iż poniesienie pełnych kosztów postępowania nie byłoby możliwe bez uszczerbku koniecznego dla utrzymania siebie i rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Z treści omawianego przepisu wynika, że ciężar udowodnienia braku możliwości pokrycia kosztów postępowania spoczywa na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy. Podkreślenia wymaga fakt, że udzielenie stronie prawa pomocy w postępowaniu przed sądem administracyjnym jest formą jej dofinansowania z budżetu państwa i przez to powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Prawo pomocy ma zastosowanie w przypadku osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia, bądź środki te są bardzo ograniczone i te właśnie osoby mogą liczyć na pomoc ze strony państwa w tym zakresie. Należy zatem zauważyć, że przyznanie skarżącemu pomocy prawnej poprzez ustanowienie profesjonalnego pełnomocnika następuje w sytuacji, gdy wnioskujący wykaże, że nie jest w stanie ponieść takich kosztów. Jak wyżej wyjaśniono pomoc powinna być udzielana najuboższym, czego wyrazem jest orzecznictwo sądów w tym zakresie. Z akt sprawy wynika, iż skarżący uzyskuje stały dochód z tytułu umowy o pracę w wysokości 967,58 zł netto. Żona skarżącego pozostająca z nim w jednym gospodarstwie domowym uzyskała w grudniu 2005 r. dochód z tytułu umowy zlecenia w wysokości 849,00 zł brutto. Skarżący w dodatkowych dokumentach – rachunkach za telefon, gaz, oraz energię i wodę – wykazał, że miesięcznie wydatki na powyższe media wynoszą około 280 zł. Przedstawił również umowę bezpłatnego użyczenia lokalu w którym mieszka, nie ponosi więc wydatków związanych z czynszem za wynajęcie lokalu. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sad Administracyjny podziela stanowisko Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wyrażone w zaskarżonym postanowieniu, iż skarżący pomimo niełatwej sytuacji finansowej nie wykazał, by poniesienie kosztów związanych z ustanowieniem profesjonalnego pełnomocnika miało nastąpić z uszczerbkiem utrzymania jego i jego rodziny. Nie można zaliczyć skarżącego do osób, które są pozbawione środków do życia i mają ograniczone możliwości ich uzyskania. Należy ponadto wskazać gwarancje procesowe, dzięki którym strona występująca bez profesjonalnego pełnomocnika ma możliwość obrony swoich praw. Zgodnie z art. 6 p.p.s.a. sąd udziela stronom występującym bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz poucza ich o skutkach prawnych tych czynności i skutkach zaniedbań (art. 6 p.p.s.a.). W doktrynie postępowania sądowadministracyjnego wskazuje się na tzw. "zasadę kierownictwa sędziowskiego", która wyraża się w założeniu, że tok postępowania poddany jest kierownictwu sędziego lub sądu, gdyż do nich należy podejmowanie z urzędu czynności przewidzianych w prawie procesowym (M.Romańska w: T.Woś, H. Knysiak-Molczyk, M.Romańska, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Warszawa 2005, s. 105). Skarżący ma więc ustawowo zapewnione prawo do informacji i pouczeń na etapie całego postępowania przed sądem. Ponadto istotną dla skarżącego zasadą, gwarantującą wszechstronną ocenę jego sprawy jest treść przepisu art. 134 p.p.s.a. Sąd administracyjny rozstrzyga bowiem w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Granice rozpoznania przez Sąd wyznaczone są bowiem przez granice sprawy administracyjnej. Tak więc Sąd administracyjny może i powinien, zgodnie z postanowieniami art. 134 § 1 p.p.s.a. wyjść poza granice skargi wyznaczone przez zawarte w skardze podstawy zaskarżenia, czyli zarzuty skarżącego w stosunku do zaskarżonego rozstrzygnięcia. Mając na uwadze sytuację finansową i byt materialny skarżącego Naczelny Sąd Administracyjny doszedł do przekonania, że wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia adwokata nie jest zasadny. Zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie uznał więc za pozbawione uzasadnionych podstaw. Z tych względów na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji.