II OSK 250/12

Dnia 24 maja 2013 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz /spr./ sędzia NSA Andrzej Gliniecki sędzia del. NSA Janusz Furmanek Protokolant sekretarz sądowy Tomasz Bogdan Godlewski po rozpoznaniu w dniu 24 maja 2013 roku na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. N. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie z dnia 3 listopada 2011 r. sygn. akt II SA/Sz 529/11 w sprawie ze skargi R. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie wyrokiem z dnia 3 listopada 2011 r., sygn. akt II SA/Sz 529/11 oddalił skargę R. N. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w W. z dnia [...] marca 2011 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej. Wyrok został wydany w następujących okolicznościach sprawy: Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w/w decyzją z dnia [...] marca 2011 r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 w zw. z art.127 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., dalej "k.p.a.") oraz art. 2 pkt 2 lit. a, art. 3 ust. 1 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz. U. Nr 87, poz. 395 ze. zm., dalej "ustawa o świadczeniu pieniężnym"), po rozpoznaniu wniosku R. N. o ponowne rozpatrzenie sprawy, utrzymał w mocy decyzję własną z dnia [...] grudnia 2010 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącej uprawnienia do świadczenia pieniężnego przewidzianego w ustawie o świadczeniu pieniężnym. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, że badając uprawnienie R. N. do uzyskania uprawnienia do świadczenia pieniężnego ocenił charakter deportacji strony nie w oparciu o kryterium terytorialne (geograficzne), lecz - uwzględniając treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. (sygn. akt K 49/07) - w oparciu o kryterium szczególnej dolegliwości represji. Wykonywanie pracy przymusowej w miejscowości W., położonej w niewielkiej odległości od miejsca zamieszkania strony (L.), nie miało w ocenie organu charakteru szczególnie dotkliwego. Praca bowiem była wykonywana w znanej okolicy, w niewielkiej odległości od otoczenia rodziny i znajomych. Natomiast strona została wprawdzie zmuszona do opuszczenia rodzinnej miejscowości, jednak skierowano ją do pracy w pobliskiej miejscowości. Ponadto strony nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji: zmiana warunków klimatycznych czy społecznych, bariera językowa. Organ wskazał, że z zaświadczenia Archiwum Państwowego w Ł. Oddział w S. z dnia [...].11.2010 r. wynika, iż wysiedlenie strony z miejsca zamieszkania miało związek z budową poligonu. Część mieszkańców L. została deportowana do pracy przymusowej do Niemiec, a część przesiedlono do innych powiatów woj. [...]. Organ zwrócił uwagę, iż w czasie okupacji często zdarzały się wysiedlenia całych miejscowości bądź gmin w związku z zajęciem terenu przez III Rzeszę. W ocenie organu, powyższe okoliczności potwierdza także zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Wynika z niego, iż R. N. w październiku 1941 r. została wysiedlona wraz z całą rodziną z m. L. Rodzina zamieszkała w 1 pokoju w m. W. Po 6 miesiącach, ojciec oraz dwóch starszych braci, deportowanych zostało do pracy na terytorium III Rzeszy. R. N. pozostała wraz z matką w W. Matka pracowała w gospodarstwie Niemca oddalonym o kilka kilometrów od miejsca zamieszkania. Podnoszona przez stronę okoliczność, jaką była utrata gospodarstwa w m. L. była niewątpliwie formą represji. Jednakże należy podkreślić, iż uprawnienie do świadczenia pieniężnego nie przysługuje z tytułu wysiedlenia (a co się z tym wiąże utratą domu czy gospodarstwa i brakiem możliwości korzystania z rzeczy codziennego użytku, sprzętu, mebli, ubrań zgromadzonych w domu), lecz z tytułu deportacji do pracy przymusowej. Zdaniem organu, badanie przesłanki szczególnej dolegliwości represji powinno być oparte na kryteriach w jakimś stopniu zobiektywizowanych, a nie wyłącznie na subiektywnych odczuciach wnioskodawcy (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 17.08.2010 r. sygn. akt II SA/Bd 581/10). Skoro więc strona wykonywała pracę w pobliżu swojego miejsca zamieszkania, należało odmówić jej przyznania wnioskowanego świadczenia z uwagi na brak zerwania więzi z dotychczasowym środowiskiem. Na marginesie organ podkreślił, że przepisy ustawy nie przewidują świadczeń z ustawy dla wszystkich poszkodowanych przez pracę niewolniczą na rzecz III Rzeszy, lecz zawężają krąg podmiotów do tych spośród nich, wobec których okupant stosował represje pracy niewolniczej w zaostrzonej formie (deportacja) w stosunku do obowiązującego powszechnie obowiązku pracy. Powyższa decyzja została zaskarżona przez R. N. do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie uznał, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd wskazał, że z uwagi na to, iż okoliczność wykonywania pracy przez skarżącą oraz czas trwania przekraczający sześć miesięcy pozostawały poza sporem, to kluczowe było ustalenie okoliczności, czy skarżąca została deportowana (wywieziona) do tejże pracy przymusowej w rozumieniu ustawy o świadczeniu pieniężnym. Zdaniem sądu, organy prawidłowo wyjaśniły, ustaliły i oceniły okoliczności faktyczne sprawy niezbędne dla jej rozstrzygnięcia. Skarżąca wraz z najbliższą rodziną (w tym rodzicami) została wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości L. do położonej kilka wiosek dalej miejscowości W. (odległość ok. 15 km). Powodem wysiedlenia była budowa poligonu. Zarówno skarżąca, jak i jej bliscy wykonywali pracę przymusową w gospodarstwie rolnym na rzecz okupanta. Po pewnym czasie ojciec i bracia skarżącej zostali wywiezieni do pracy przymusowej na teren III Rzeszy Niemieckiej. Nie kwestionując okoliczności pogorszenia się sytuacji rodziny skarżącej na skutek wysiedlenia, co skarżąca akcentowała w toku postępowania, jak również jej ciężkiej sytuacji podczas wojny, to jednak praca ta, choć przymusowa, wykonywana była w otoczeniu rodziny, a w szczególności matki, co dla małoletniej wówczas skarżącej nie mogło być bez znaczenia. Miejsce wykonywania pracy znajdowało się również w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiąże się z tym, że praca ta wykonywana była w istocie w tym samym, zarówno kulturowo, jak i językowo środowisku. Sąd dostrzegł również i to, że skarżąca niewątpliwie doznała represji, lecz zdarzenia te nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia. Przechodząc do oceny zarzutu naruszenia przepisów przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, Sąd stwierdził, że za jego pomocą skarżąca starała się wykazać, iż obowiązek przymusowej pracy połączony z wysiedleniem i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska dotyczy również miejsca zamieszkania w niewielkim oddaleniu, co jak wynika z ustalonego w sprawie stanu faktycznego, miało miejsce w przypadku skarżącej. Tak przedstawionych twierdzeń nie sposób jednak podzielić, szczególnie ze względu na szeroko przedstawione przez organ uzasadnienie do wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07, a także poglądy wyrażane we wcześniejszym orzecznictwie sądowoadministracyjnym. Jak stwierdził w powyższym wyroku Trybunał Konstytucyjny: "szczególnie dotkliwie poszkodowane były osoby, które pracę tę świadczyły w warunkach przesiedlenia poza dotychczasowe miejsce zamieszkania. (...) Znajdowały się one w znaczenie trudniejszej sytuacji niż osoby wykonujące nawet tego samego typu pracę, ale w dotychczasowym miejscu zamieszkania lub w niewielkim od niego oddaleniu (np. sąsiednie miejscowości), w znanej okolicy i w otoczeniu rodziny i znajomych. (...) Poddane dodatkowemu stresowi związanemu z rozłąką z najbliższymi i koniecznością samodzielnej organizacji od podstaw życia codziennego w nowym, z reguły nieprzyjaznym miejscu pobytu". Jak zwracał również uwagę w swym wcześniejszym orzecznictwie Naczelny Sąd Administracyjny, a co w dalszym ciągu zachowało aktualność i na co też zwracał uwagę Trybunał w przedstawionym wyżej wyroku, przepisy ustawy będącej materialnoprawną podstawą orzekania w sprawie, nie przewidują świadczeń dla wszystkich poszkodowanych, lecz tylko dla tych, względem których okupant stosował represję pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzenie w obozie pracy bądź deportację. Jest to istotne ze względu na realizowany w praktyce powszechny obowiązek pracy, obejmujący wszystkich mieszkańców Generalnej Guberni bez względu na wiek i stan zdrowia (por. uchwała Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 12 października 1998 r. sygn. akt OPS 5/98, ONSA 1999, nr 1, poz. 1). W świetle powyższych rozważań Sąd uznał, że w obowiązującym na czas wydania zaskarżonej decyzji stanie prawnym, za deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu w/w przepisu nie można było uznać wywiezienia z jednej miejscowości do miejscowości sąsiedniej, gdy nie było to połączone z dodatkowymi, szczególnie dotkliwymi elementami, które spotykały osoby świadczące pracę poza dotychczasowym miejscem zamieszkania, o których mowa powyżej. Takie okoliczności prawidłowo eksponował również organ w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, wskazując na nieprzerwanie związków rodzinnych, kulturowych czy językowych w związku ze zmianą miejsca wykonywania przymusowej pracy w niewielkiej odległości. Z tych też przyczyn nie można było zaskarżonej decyzji skutecznie poczynić zarzutu naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym. W tym stanie rzeczy, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz.1270 ze zm.), dalej p.p.s.a., skargę oddalił. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożyła R. N., zaskarżając wyrok w całości, zarzucając: I. Naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., poprzez nieprawidłowe przyjęcie przez Sąd I instancji, iż organy prawidłowo wyjaśniły i ustaliły okoliczności faktyczne sprawy niezbędne dla rozstrzygnięcia sprawy, podczas gdy organy podeszły do sytuacji skarżącej zbyt ogólnikowo, nie uwzględniając indywidualnej sytuacji skarżącej w sposób dostateczny, tym samym przekraczając zasadę swobodnej oceny dowodów; II. Naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, poprzez niewłaściwe przyjęcie, iż nie został spełniony warunek do przyznania świadczenia pieniężnego R. N. Wskazując na powyższe podstawy skargi kasacyjnej, skarżąca kasacyjnie wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Szczecinie oraz przyznanie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej według norm przepisanych, wskazując, iż koszty zastępstwa procesowego nie zostały zapłacone w całości ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania. Wobec tego, że w rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a., a nadto nie zachodzi również żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku Sądu I instancji, Naczelny Sąd Administracyjny dokonał kontroli zaskarżonego wyroku w zakresie wyznaczonym podstawami skargi kasacyjnej. Zgodnie z art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym, w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, represją jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Przepis ten określa więc przesłanki, po spełnieniu których organ może orzec o przyznaniu wnioskodawcy świadczenia pieniężnego, o którym mowa w przepisach ustawy o świadczeniu pieniężnym. Uwzględniając wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 r. sygn. akt K 49/07 wskazać trzeba, że za pracę przymusową, o której mowa w cytowanym przepisie uznaje się pracę, która przybrała szczególnie dotkliwą formę, tzn. była połączona z wysiedleniem (przymusową zmianą miejsca pobytu) i "wyrwaniem" z dotychczasowego środowiska. W obowiązującym na czas wydania zaskarżonej decyzji stanie prawnym za deportację (wywiezienie) do pracy przymusowej w rozumieniu omawianego przepisu nie można było uznać wywiezienia z jednej miejscowości do miejscowości sąsiedniej, gdy nie było to połączone z dodatkowymi, szczególnie dotkliwymi elementami, które spotykały osoby świadczące pracę poza dotychczasowym miejscem zamieszkania, z daleka od najbliższych, poddane represji pracy niewolniczej w zaostrzonej formie, osadzone w obozach pracy, nieraz setki kilometrów od miejsca zamieszkania. Skarżąca wraz z najbliższą rodziną (w tym rodzicami) została wysiedlona z dotychczasowego miejsca zamieszkania w miejscowości L. do położonej kilka wiosek dalej miejscowości W. (odległość ok. 15 km). Wskazać należy, że wysiedlenie to nie wiązało się ze skierowaniem do pracy przymusowej. Powodem wysiedlenia było bowiem utworzenie przez okupanta poligonu wojskowego. Skarżąca wraz z matką pracowała w gospodarstwie rolnym u rodziny niemieckiej. Praca ta wykonywana była w otoczeniu rodziny, a w szczególności matki, co dla małoletniej wówczas skarżącej nie mogło być bez znaczenia, szczególnie wobec tych wysiedlonych, również małoletnich, którzy takiego kontaktu z bliskimi byli pozbawieni. Miejsce wykonywania pracy znajdowało się zaś w niewielkiej odległości od dotychczasowego miejsca zamieszkania, co wiązało się z tym, że skarżącej nie dotknęły inne utrudnienia charakterystyczne dla deportacji, takie jak zmiana warunków klimatycznych, społecznych, czy bariera językowa. Stwierdzić zatem należy, że prawidłowo Sąd I instancji uznał, że okoliczności, w których znalazła się skarżąca nie spełniają przesłanek represji szczególnie dotkliwej, która warunkuje otrzymanie świadczenia pieniężnego. Z powyższych przyczyn zarzut naruszenia art. 2 pkt 2 lit. a ustawy o świadczeniu pieniężnym należało uznać za niezasadny. Odnosząc się zaś do zarzutu naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., stwierdzić należy, że zarzut ten nie został skonstruowany poprawnie. Powyższy przepis nie może bowiem stanowić samodzielnej podstawy kasacyjnej. Treść art. 145 § 1 pkt 1 p.p.s.a. określa tylko sposoby rozstrzygnięcia sprawy, gdy sąd administracyjny stwierdza zaistnienie wskazanych tam przesłanek. Zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. można więc podnieść tylko w powiązaniu z odpowiednimi przepisami regulującymi postępowanie przed organami administracji. Autor skargi kasacyjnej nie wskazał przepisów procedury administracyjnej, których naruszenia w jego ocenie dopuściły się organy, wobec tego zarzut powyższy nie mógł zostać uwzględniony. Mając powyższe na względzie, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.) oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł w przedmiocie wynagrodzenia dla pełnomocnika z urzędu, gdyż przepisy art. 209 i art. 210 p.p.s.a. mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Wniosek o przyznanie wynagrodzenia z funduszu Skarbu Państwa dla pełnomocnika ustanowionego urzędu rozpoznany będzie przez wojewódzki sąd administracyjny wg zasad określonych w art. 258-262 p.p.s.a.