II OSK 2880/15

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zofia Flasińska Sędziowie Sędzia NSA Włodzimierz Ryms (spr.) Sędzia del. NSA Jerzy Stankowski Protokolant starszy asystent sędziego Beata Zborowska-Guziuk po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2017 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej [...] w R. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 czerwca 2015 r. sygn. akt I SA/Wa 478/15 w sprawie ze skargi [...] w R. P. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] czerwca 2012 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności decyzji oddala skargę kasacyjną. Po ponownym rozpoznaniu sprawy na skutek wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2015 r., II OSK 1492/13, którym został uchylony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2013 r., I SA/Wa 1519/12 i sprawa została przekazana do ponownego rozpoznania, zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 czerwca 2015 r., I SA/Wa 478/15 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę [...] w R. P. na decyzję Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia [...] czerwca 2012 r. umarzającą postępowanie administracyjne w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 2 września 2003 r. o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...] w R. P., wszczęte na wniosek [...] w RP. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zostały przytoczone następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy: Decyzją z dnia [...] września 2003 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji wpisał do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania związek wyznaniowy [...] w RP. O stwierdzenie nieważności tej decyzji z powodu rażącego naruszenia prawa (art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a.) wystąpił [...] RP, podnosząc, że [...] w RP nie może być zarejestrowana jako odrębny związek wyznaniowy, ponieważ do gmin wyznaniowych żydowskich stosuje się przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza, że wyłączone jest stosowanie ustawy z dnia 17 maj 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji decyzją z dnia [...] lipca 2010 r. umorzył postępowanie administracyjne w tej sprawie, ponieważ Związek nie ma interesu prawnego w sprawie dotyczącej innego związku wyznaniowego, który nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją Ministra Administracji i Cyfryzacji z dnia 25 czerwca 2012 r. skargę na decyzję Ministra wniósł [...] w RP podnosząc, z sprawa dotyczy interesu prawnego Związku, ponieważ do [...] w RP mają zastosowanie przepisy ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP, a to oznacza, że z mocy art. 18 ust. 1 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, przepisy rozdziału 2 działu II i działu III tej ustawy nie stosuje się do związków wyznaniowych, których sytuacja prawna i majątkowa jest uregulowana odrębnymi ustawami. Ponadto Związek powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2010 r., II OSK 498/09, którym stwierdzono, że Związek ma interes prawny w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji Ministra o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego z siedzibą w Gdańsku. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 lutego 2013 r., I SA/Wa 1519/12 uwzględnił skargę [...] w RP i uchylił decyzję Ministra z dnia 25 czerwca 2012 r. i z dnia 8 lipca 2010 r. Na skutek skargi kasacyjnej [...] w RP, Naczelny Sąd Administracyjny wyrokiem z dnia 21 stycznia 2015 r., II OSK 1492//13 uchylił wyrok WSA w Warszawie z dnia 5 lutego 2013 r. i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu tego wyroku zawarto ocenę, że sprawa o stwierdzenie nieważności decyzji o zarejestrowaniu [...] w RP mogłaby dotyczyć interesu prawnego [...] w RP, o ile zostałoby ustalone, że zarejestrowany związek wyznaniowy jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Sąd pierwszej instancji uznał a priori, że [...] w RP jest gminą wyznaniową żydowską, bez rozważenia okoliczności sprawy i odniesienia się do argumentacji w decyzji Ministra. Natomiast stanowisko wyrażone w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 marca 2010 r., II OSK 498/09 co do interesu prawnego Związku w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisaniu do Rejestru Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego z siedzibą w Gdańsku było uwarunkowane ściśle określonymi okolicznościami faktycznymi i nie może być odnoszone automatycznie do innych rodzajowo podobnych spraw. Powołując się na unormowania konstytucyjne (art. 25 i art. 53 Konstytucji RP) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że ustawa o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP nie wprowadza przymusu przynależności osób wyznania mojżeszowego do związku wyznaniowego podlegającego tej ustawie, co oznacza, że byt prawny pozostałych związków wyznaniowych żydowskich może być regulowany na podstawie ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Po ponownym rozpoznaniu sprawy, zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 czerwca 2015 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę [...] w RP. W ocenie Sądu pierwszej instancji należy uwzględnić ocenę prawną zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 stycznia 2015 r., II OSK 1492/13 co do tego, że ustawa o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich, nie wprowadza przymusu przynależności Żydów ani osób wyznania mojżeszowego do tego związku wyznaniowego, co oznacza, że do pozostałych żydowskich związków wyznaniowych może mieć zastosowanie ustawa o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Za takim stanowiskiem przemawiają gwarancje konstytucyjne (art. 25 i art. 53 Konstytucji RP). Sąd podzielił stanowisko Ministra oraz obszerną argumentację przedstawioną w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, że [...] w RP nie jest gminą wyznaniową żydowską w rozumieniu art. 2 ust. 1 ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich, co wynika z porównania statutu [...] z przepisami ustawy w zakresie różnic między tymi związkami wyznaniowymi. Skoro zaś [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z dnia 20 lutego 1997 r., to [...]w RP nie ma interesu prawnego w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisaniu do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...], na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Z tych względów umorzenie postępowania administracyjnego było zgodne z prawem. W skardze kasacyjnej [...] w RP podniósł zarzuty naruszenia art. 134 § 1, art. 153 i art. 190 P.p.s.a. w związku z art. 28 i art. 156 § 1 pkt 2 K.p.a. oraz art. 1 ust. 1, art. 2 ust. 1 i 2, art. 5, art. 6, art. 18, art. 24, art. 31, art. 32 ust. 2 pkt 1 i art. 33 ust. 3 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, a także art. 3, art. 4, art. 7 i art. 24 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunkach Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich oraz art. 2, art. 25 i art. 48 Konstytucji. Zarzuty te sprowadzają się w zasadzie do tego, że Sąd I instancji nie dokonał własnej oceny stanu faktycznego sprawy, lecz powielił oceny stanu faktycznego dokonane w uzasadnieniu wyroku NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13, które nie stanowią oceny prawnej i są nieprawidłowe. Sąd nie dysponował statutem [...] w RP, a więc nie mógł porównać postanowień tego statutu ze statutem [...] oraz nieprawidłowo wskazał różnice pomiędzy [...] i skarżącym Związkiem, a wobec tego wadliwe jest stanowisko, iż [...] nie jest wyznaniową gminą żydowską, do której nie odnosi się przepis art. 24 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Zdaniem skarżącego Związku pominięty został materiał dowodowy w postaci opinii biegłych i konieczne było uzupełnienie materiału dowodowego przez zasięgnięcie opinii niezależnego biegłego z zakresu religioznawstwa, co uzasadniało uchylenie zaskarżonej decyzji jako wydanej z naruszeniem art. 75 § 1 i art. 84 K.p.a. Ponadto podniesiony został zarzut naruszenia art. 6 ust. 1 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności oraz art. 2 i art. 32 Konstytucji RP przez to, że w podobnych sprawach, w podobnym stanie faktycznym i prawnym, zostały wydane wyroki NSA z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 498/09 i WSA w Warszawie z dnia 8 maja 2012 r., sygn. akt I SA/Wa 85/12, w których wyrażono odmienne stanowisko niż w wyroku NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13, co narusza prawo do rzetelnego procesu sądowego oraz zasadę równości przez odmienne traktowanie skarżącego Związku w podobnych sprawach. Zdaniem skarżącego Związku rozbieżności w wymienionych orzeczeniach wskazują na konieczność przedstawienia zagadnienia prawnego dotyczącego interesu prawnego [...] w RP do rozstrzygnięcia przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego, w trybie art. 187 § 1 P.p.s.a. Wskazując takie podstawy kasacyjne skarżący Związek wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Uczestnik postępowania [...], w odpowiedzi na skargę kasacyjną wniósł o oddalenie skargi kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu. Przytoczone w podstawach kasacyjnych zarzuty naruszenia przez Sąd I instancji wskazanych przepisów kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich RP, ustawy z dnia17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, a także Konstytucji RP w związku z art. 153 i art. 190 P.p.s.a. dotyczą przede wszystkim tego jakie znaczenie prawne w rozpoznawanej sprawie ma wydany w tej sprawie prawomocny wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13. Wyrokiem tym NSA uchylił wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1519/12 i przekazał sprawę temu Sądowi do ponownego rozpoznania. Odnośnie tej kwestii, która ma zasadnicze znaczenie z uwagi na zarzuty przytoczone w skardze kasacyjnej, [...] w RP prezentuje stanowisko, że w wyroku tym NSA przedstawił ocenę okoliczności faktycznych sprawy, która jest nieprawidłowa i niepełna, a Sąd I instancji ponownie rozpoznając sprawę powielił jedynie tę ocenę i nie dokonał własnej oceny stanu faktycznego. Dotyczy to zarówno stwierdzenia, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20 lutego 1997 r., jak i tego jakie są różnice między gminą wyznaniową żydowską a [...]. Stanowisko [...] nie jest trafne. Z uzasadnienia wyroku NSA z dnia 21 stycznia 2015 r. wynika wprost, że wyrok ten zawiera ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania, a nie tylko odnosi się do oceny okoliczności faktycznych sprawy. Ocena prawna i wskazania co do dalszego postępowania zawsze są powiązane z określonymi istotnymi okolicznościami sprawy i nie ma podstaw do oddzielania oceny prawnej od okoliczności faktycznych sprawy, albowiem wykładnia prawa i stosowanie prawa są dokonywane w konkretnej sprawie, której dokonuje sąd, a przedmiot sprawy wyznaczają jej okoliczności faktyczne. Nie jest więc prawidłowe przedstawianie stanowiska NSA wyrażonego w wyroku z dnia 21 stycznia 2015 r. jedynie jako oceny okoliczności faktycznych, które nie zostały w pełni wyjaśnione albo zostały ustalone i ocenione nieprawidłowo. Problem prawny w tej sprawie nie ograniczał się do tego, czy ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP jest ustawa szczególną w stosunku do ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, ale dotyczył przede wszystkim tego, czy ustawa z 1997 r. wyłącza możliwość tworzenia w Polsce związków wyznaniowych przez osoby wyznania mojżeszowego, innych niż gminy wyznaniowe żydowskie, których status prawny reguluje ustawa z 1997 r., a zwłaszcza czy ustawa z 1997 r. wyłącza stosowanie ustawy z 1989 r. wobec osób wyznania mojżeszowego, których zamiarem jest utworzenie związku wyznaniowego innego niż gminy wyznaniowe żydowskie tworzące [...] w RP. Co do tego zagadnienia prawnego, które jest oceną prawną, NSA w wyroku z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13 zajął jednoznaczne stanowisko, uwzględniając także art. 25 ust. 1 i art. 53 Konstytucji RP, że osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć wspólnoty religijne, zakładane w celu wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadające własny ustrój, doktrynę, obrzędy religijne, na podstawie ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, inne niż gminy wyznaniowe żydowskie, których sytuacja prawna jest uregulowana ustawą z dnia 20 lipca 1997 r. o stosunkach Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP. Konsekwencją tego stanowiska było stwierdzenie, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 5 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 1519/12 w sposób nieuprawniony zakwestionował stanowisko Ministra, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, do której mają zastosowanie przepisy ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku oraz zaskarżonej decyzji Ministra zostały wskazane w wystarczający sposób różnice potwierdzające, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, o której mowa w ustawie z 1997 r. Minister trafnie zwrócił uwagę, że zasadnicze znaczenie ma wola osób, które korzystając z wolności sumienia i wyznania, tworzą niezależną wspólnotę religijną. To, że w aktach sprawy nie ma statutu Związku [...] w RP, nie może mieć w tej sprawie istotnego znaczenia, ponieważ zasadnicze uregulowania dotyczące gmin wyznaniowych żydowskich wynikają z ustawy z dnia 20 lutego 1997 r. Oznacza to, że do oceny, że związek wyznaniowy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską, do której stosuje się ustawę z dnia 20 lutego 1997 r., wystarczające było porównanie statusu tego związku wyznaniowego z przepisami ustawy z 1997 r. Stanowiska, że [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską nie podważa w niczym ani to, że członkami tej Gminy mogą być osoby pochodzenia żydowskiego, ani to, że niezależny związek wyznaniowy przyjmuje ustrój organizacyjny w formie gminy żydowskiej. W tym stanie rzeczy nie jest trafny zarzut, że kwestia, czy [...] nie jest gminą wyznaniową żydowską nie została wystarczająco wyjaśniona. Nie było w szczególności konieczne dalsze wyjaśnianie tej kwestii z udziałem biegłego z zakresu religioznawstwa, skoro w materiale zgromadzonym w tej sprawie są już takie opinie, na które powołuje się skarga kasacyjna. W skardze kasacyjnej pomija się jednak, że z tych opinii wynika także, że osoby wyznania mojżeszowego mogą tworzyć związki wyznaniowe inne niż gminy wyznaniowe żydowskie, których dotyczy ustawa z dnia 20 lutego 1997 r. Przedmiotem postępowania jest rozstrzygnięcie o umorzeniu postępowania o stwierdzenie nieważności decyzji z dnia [...] września 2003 r. o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych [...], z tego powodu, że [...] w RP nie jest stroną w tej sprawie, ponieważ sprawa nie dotyczy interesu prawnego tego Związku. Stosownie do przepisów ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania prawo tworzenia wspólnot religijnych i ich niezależność oznacza, że żaden związek wyznaniowy nie może ingerować w prawa innego związku wyznaniowego. W szczególności, co do zasady, jeden związek wyznaniowy nie może kwestionować tworzenia i działania innego związku wyznaniowego, a więc nie ma interesu prawnego w rozumieniu art. 28 K.p.a. w sprawie o zarejestrowanie innego związku wyznaniowego, czy w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru innego związku wyznaniowego, wydanej na podstawie art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. W skardze kasacyjnej powołano się na to, że w innej sprawie dotyczącej Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego z siedzibą w Gdańsku, Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 3 marca 2010 r., sygn. akt II OSK 498/09 stwierdził, że [...] w RP ma interes prawny w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku. Należy więc zwrócić uwagę, że w uzasadnieniu tego wyroku wskazano na szczególne okoliczności, które przemawiały za takim stanowiskiem, a mianowicie, że Niezależna Gmina Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku powstała w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej należącej do [...] w RP i zgłaszała roszczenia do majątku zlikwidowanej gminy wyznaniowej żydowskiej. Nie jest trafne stanowisko Związku, że wyrok NSA z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13 oraz wyrok NSA z dnia 3 marca 2010 r., sygn.. akt II OSK 498/09 zostały wydane w podobnych sprawach i są ze sobą sprzeczne, co narusza zasadę rzetelnego procesu sądowego. Po pierwsze, wyrok z dnia 3 marca 2010 r., II OSK 498/09 został wydany w sprawie, w której za uznaniem interesu prawnego [...] w RP w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku przemawiały szczególne okoliczności w postaci powstania Niezależnej Gminy Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku w miejsce rozwiązanej wcześniej gminy wyznaniowej żydowskiej oraz zgłaszania przez Niezależną Gminę Wyznania Mojżeszowego w Gdańsku roszczeń do majątku zlikwidowanej gminy. Po drugie, wyrok z dnia 21 stycznia 2015 r., sygn. akt II OSK 1492/13 został wydany w sprawie, w której nie ma szczególnych okoliczności, które przemawiałyby za odstąpieniem od zasady, że jeden związek wyznaniowy nie może ingerować w tworzenie i działanie innego związku wyznaniowego. Natomiast wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 18 grudnia 2013 r., sygn. akt I SA/Wa 827/13, który dotyczył Izraelickiej Niezależnej Gminy Wyznaniowej w Poznaniu nie został zaskarżony skargą kasacyjną, a wobec tego można jedynie stwierdzić, ze Naczelny Sąd Administracyjny w składzie rozpoznającym inną sprawę nie podziela ocen prawnych wyrażonych w uzasadnieniu tego wyroku. Z tych względów brak jest również podstaw do wystąpienia o rozstrzygnięcie zagadnienia prawnego przez skład siedmiu sędziów NSA na podstawie art. 187 § 1 P.p.s.a., ponieważ kwestia, czy związek wyznaniowy ma interes prawny w sprawie o stwierdzenie nieważności decyzji o wpisie do Rejestru innego związku wyznaniowego nie jest zagadnieniem, które budzi poważne wątpliwości. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. O kosztach postępowania kasacyjnego Sąd nie orzekł, ponieważ art. 204 P.p.s.a nie dotyczy kosztów poniesionych przez uczestników postępowania i ma do nich zastosowanie art. 199 P.p.s.a.