II OZ 1022/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Arkadiusz Despot - Mładanowicz po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2012 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia B. J. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 11 września 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 424/12 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie ze skargi B. J. na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2011r. [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia postanawia: oddalić zażalenie. Zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 września 2012 r., sygn. akt IV SA/Wa 424/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił B. J. przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym w sprawie z jej skargi na postanowienie Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z dnia [...] grudnia 2011 r. [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie stwierdzenia nieważności postanowienia. Sąd wskazał, że w złożonym na urzędowym formularzu oświadczeniu o stanie rodzinnym, majątku i dochodach skarżąca podała, że prowadzi gospodarstwo domowe wspólnie z niepełnosprawnym synem, który wymaga stałej rehabilitacji i leczenia. Jako źródła utrzymania dwuosobowej rodziny wskazała własne świadczenie emerytalne w wysokości 896,68 zł netto miesięcznie oraz świadczenia otrzymywane przez syna, mianowicie: zasiłek pielęgnacyjny, stypendium socjalne z uczelni i pomoc z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, których wysokości nie określiła. W oświadczeniu dotyczącym posiadanych nieruchomości skarżąca wskazała, że należące do niej zabytkowy dom w S. oraz zabytkowe parki z ziemią w K. i K. nieodpłatnie przekazała na rzecz fundacji. Oświadczyła też, że nie dysponuje zasobami pieniężnymi, ani wartościowymi przedmiotami. Pismem z dnia 8 maja 2012 r. Sąd wezwał skarżącą do: 1. nadesłania wyciągów z wszelkich posiadanych przez nią rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych oraz lokat terminowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, 2. nadesłania dokumentów potwierdzających fakt otrzymywania oraz wysokość świadczeń przyznanych synowi, tj. zasiłku pielęgnacyjnego, stypendium socjalnego z uczelni oraz pomocy z Państwowego Funduszu Rehabilitacji Osób Niepełnosprawnych, 3. nadesłania zaświadczenia o jej sytuacji rodzinnej wydanego przez właściwą do spraw zdrowia lub opieki społecznej jednostkę organizacyjną gminy, 4. nadesłania dokumentów potwierdzających przekazanie wskazanych we wniosku nieruchomości - ewentualnie innych jeszcze składników majątkowych - na rzecz fundacji oraz wskazujących, czy działalność fundacji finansowana jest ze środków przekazywanych przez skarżącą, 5. nadesłania oświadczenia, w którym wskaże powierzchnię domu oraz nieruchomości gruntowych wymienionych w rubryce nr 7.1 formularza wniosku o przyznanie prawa pomocy, 6. nadesłania dokumentów wskazujących wysokość stałych, niezbędnych wydatków w gospodarstwie domowym prowadzonym przez skarżącą wspólnie z synem za miesiące: styczeń, luty marzec i kwiecień 2012 r., ewentualnie - w razie braku możliwości udokumentowania wysokości wszystkich stałych, niezbędnych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym - do złożenia oświadczenia o wysokości nieudokumentowanych, stałych, niezbędnych wydatków ponoszonych w gospodarstwie domowym w okresie ostatnich czterech miesięcy. W dniu 5 czerwca 2012 r. B. J. złożyła do Sądu pismo oznaczone jako "sprzeciw", w którym zakwestionowała zasadność wezwań wystosowanych do niej w pięciu sprawach toczących się przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, których przedmiotem było wezwanie do nadesłania dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń, uzupełniających złożone przez skarżącą wnioski o przyznanie prawa pomocy. W piśmie tym strona zawarła wniosek o zawieszenie postępowania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie postanowieniem z dnia 10 lipca 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 424/12 odmówił zawieszenia postępowania. Razem z opisanym powyżej "sprzeciwem" skarżąca złożyła do Sądu oświadczenie mające stanowić uzupełnienie oświadczeń o stanie rodzinnym, majątku i dochodach, złożonych przez nią w wymienionych w piśmie sprawach, w tym w sprawie o sygn. akt IV SA/Wa 424/12. W oświadczeniu tym B. J. podała m.in., że: 1. nie posiada żadnych lokat ani oszczędności, ani w złotówkach, ani w dewizach, 2. nie przedstawia stanów bankowych, bo nie ma lokat, 3. dane o wpływach z emerytury na konto bankowe przekazała Sądowi, 4. dane o zasiłku pielęgnacyjnym syna i rencie socjalnej wypłacanej w związku z kontynuowaniem nauki zostały skierowane do urzędu skarbowego i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i skarżąca nie jest w posiadaniu tych dokumentów ale wg jej wiedzy świadczenia te wynoszą około 500 zł, 5. odnośnie do pomocy finansowej dla syna, wyjaśnia, iż w bieżącym semestrze PERON nie wypłacił jeszcze żadnemu z niepełnosprawnych studentów zasiłku, 6. stypendium socjalne z uczeni dla niepełnosprawnych studentów wynosi wg jej wiedzy 250 zł, jeśli uczelnia ma środki na ten cel, 7. wszystkie nieruchomości przekazała nieodpłatnie fundacji na cele statutowe - ochronę zabytków - umowami notarialnymi z 2009 r. i 2011 r., 8. posiada dwa samochody: [...] z 2000 r., nieużytkowany w stanie awarii i [...] z 1996 r., 9. cały własny dorobek twórczy, filmowy i majątek osobisty - do produkcji filmów przekazała w 2004 r. na cele publiczne, edukację, 10. jej działalność na rzecz Fundacji oraz działalność pozostałych członków zarządu odbywa się społecznie, bez wynagrodzenia. Postanowieniem z dnia 1 sierpnia 2012 r. referendarz sądowy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego. Dnia 28 sierpnia 2012 r. B. J. złożyła sprzeciw od w/w postanowienia referendarza sądowego, w którym wniosła o uchylenie postanowienia i przyznanie pomocy prawnej. W przysłanym piśmie skarżąca przesyła w załączeniu nowe zaświadczenia ZUS o wysokości wypłacanej emerytury od kwietnia do czerwca i wydruk ze stanu konta w Banku [...] z wysokością wpłaty na konto emerytury z ZUS w lipcu w kwocie 909,63 zł oraz zaświadczenie ZUS dotyczące renty syna. Skarżąca stwierdza, iż wszystkie oświadczenia jej były zgodne z prawdą i stanem faktycznym. Kwestionuje zarzut referendarza niedostarczenia "zaświadczenia właściwej jednostki gminy ds. opieki społecznej o sytuacji rodzinnej", nie znajduje podstawy prawnej a samo żądanie jest poniżające i ubliżające skarżącej. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że przesłane zaświadczenia nie stanowią podstawy do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym. Skarżąca nie nadesłała kopii wyciągów z rachunków bankowych, a także nie udokumentowała w pełni wysokości świadczeń otrzymywanych przez syna. Żądanie nadesłania wyciągów z rachunków bankowych, a także udokumentowania wysokości świadczeń otrzymywanych przez syna służyło weryfikacji oświadczenia skarżącej w powyższym zakresie i ustaleniu rzeczywistej wielkości wpływów w jej budżecie domowym. Sąd zwrócił także uwagę na fakt, jaki wynika z uzasadnienia postanowienia Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 2 marca 2012 r. sygn. akt I OZ 115/12, w postępowaniu dotyczącym przyznania prawa pomocy Fundacji [...] w S., gdzie ustalono, że wnioskodawczyni jest założycielem i prezesem tej Fundacji. Majątek Fundacji stanowi fundusz założycielski w kwocie 10.000 zł, zaś składniki majątkowe, to dokumentalne archiwum autorskich zbiorów filmowych na nośnikach telewizyjnych, obejmujące 820 pozycji o przybliżonej wartości 1.200.000 zł oraz sprzęt telewizyjny o wartości 10.000 zł. Bieżąca działalność Fundacji jest natomiast realizowana ze środków prywatnych (darowizn) jej prezesa, który z tego samego źródła finansuje wszelkie koszty działania Fundacji. Uwzględniając powyższe okoliczności Sąd stwierdził, że złożenie przez skarżącą do akt sprawy żądanych w wezwaniu z dnia 8 maja 2012 r. wyciągów z rachunków bankowych oraz dokumentów potwierdzających wysokość świadczeń socjalnych otrzymywanych przez syna, a ponadto zaświadczenia o sytuacji rodzinnej, było nieodzowne dla ustalenia, jakimi środkami finansowymi faktycznie dysponuje skarżąca. Na wezwanie referendarza sądowego skarżąca nie nadesłała kopii umów spłacanych kredytów, dlatego nie było możliwości ocenienia, czy ich koszt stanowi wydatek niezbędny. Sąd wskazał, że art. 246 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r., poz. 270), dalej p.p.s.a., stanowi, że to na wnioskującym o przyznanie prawa pomocy spoczywa ciężar wykazania okoliczności uzasadniających uwzględnienie jego zadania. Tymczasem, B. J. najpierw przedstawia niepełne i budzące wątpliwości dane o stanie majątkowym, dochodach oraz wysokości miesięcznych obciążeń budżetu domowego, a następnie kwestionuje zasadność skierowanego do niej wezwania do nadesłania dokumentów i dodatkowych oświadczeń, które umożliwiłyby dokonanie oceny jej rzeczywistych możliwości płatniczych. Analizując przedstawiony stan faktyczny, w ocenie Sądu, pozytywne rozstrzygnięcie w przedmiocie przyznania prawa pomocy jest niemożliwe. Mając na uwadze powyższe, na podstawie art. 246 § 1 w zw. z art. 260 p.p.s.a., Sąd postanowił jak w sentencji. Zażalenie na powyższe postanowienie złożyła B. J. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym – gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z konstrukcji tego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy. W tym stanie rzeczy należy przyjąć, że rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Przepis ten stanowi odstępstwo od zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania, określonej w art. 199 p.p.s.a. Celem instytucji prawa pomocy w postępowaniu sądowoadministracyjnym jest zagwarantowanie stronie konstytucyjnego prawa do sądu ustanowionego w art. 45 ust.1 Konstytucji RP. Udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 maja 2011 r. sygn. akt I FZ 136/11). Wnioskodawca powinien zatem wykazać poprzez złożenie stosownych dokumentów w postaci rachunków, wyciągów bankowych, zaświadczeń itp., że jego sytuacja materialna uniemożliwia lub utrudnia w istotny sposób dostęp do sądu. Inicjatywa dowodowa w tym zakresie spoczywa więc na wnioskodawcy. Wynika to z treści art. 252 § 1 p.p.s.a., który stanowi, że wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o jej stanie majątkowym i dochodach. Rzetelne przedstawienie przez stronę przyczyn uzasadniających przyznanie prawa pomocy i dowodów na ich poparcie umożliwia sądowi dokonanie prawidłowej oceny sytuacji majątkowej wnioskodawcy. Należy podnieść przy tym, iż jeżeli w ocenie Sądu oświadczenie strony zawarte we wniosku okazałoby się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budziłoby wątpliwości, to zgodnie z art. 255 p.p.s.a. strona na wezwanie Sądu jest obowiązana złożyć, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. W niniejszej sprawie Sąd z tego uprawnienia skorzystał, pismem z dnia 8 maja 2012 r. wzywając skarżącą do uzupełnienia powyższego wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie stosownych dokumentów źródłowych poświadczających jej majątek i dochody. Pomimo powyższego wezwania skarżąca przedstawiła swoją sytuację finansową w sposób niekompletny, kwestionując zasadność skierowanego do niej wezwania do nadesłania dokumentów i dodatkowych oświadczeń, co powoduje, że jej oświadczenie jest niewystarczające do wydania pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. W takiej sytuacji należy przyznać rację Sądowi I instancji, że skarżąca nie wykazała istnienia przesłanek uzasadniających przyznanie jej prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Brak przedstawienia dokumentów mających na celu wykazanie wysokości dochodu uniemożliwia rzeczywistą oceną możliwości płatniczych skarżącej i w konsekwencji musi skutkować odmową przyznania prawa pomocy. W takiej sytuacji należało uznać, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zasadnie zaskarżonym postanowieniem z dnia 11 września 2012 r. odmówił przyznania skarżącej prawa pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a. postanowił zażalenie oddalić.