II OZ 1219/17

Dnia 18 października 2017 r. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Zdzisław Kostka po rozpoznaniu w dniu 18 października 2017 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia "[...]" z siedzibą w R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 8 sierpnia 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 511/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia "[...]" z siedzibą w R. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z dnia [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu w sprawie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia postanawia: oddalić zażalenie. Stowarzyszenie "[...]" z siedzibą w R., w sprawie ze skargi tego Stowarzyszenia na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w P. z [...] maja 2015 r., nr [...] w przedmiocie odmowy dopuszczenia do udziału w postępowaniu w sprawie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia, złożyło wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym. Wskazano, iż stowarzyszenie nie ma żadnych środków finansowych, ani majątku, nie ma też konta bankowego, a swą działalność opiera na zasadzie społecznej "non profit". Referendarz sądowy postanowieniem z 19 kwietnia 2016 r. odmówił przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy. Skarżące Stowarzyszenie od postanowienia referendarza sądowego wniosło sprzeciw i Sąd pierwszej instancji rozpoznając ten sprzeciw postanowieniem z 17 maja 2016 r. utrzymał postanowienie referendarza sądowego z 19 kwietnia 2016 r. w mocy. Skarżące Stowarzyszenie na postanowienie WSA w Poznaniu z 17 maja 2016 r. wniosło zażalenie. WSA w Poznaniu postanowieniem z 21 czerwca 2016 r. odrzucił zażalenie. Również to postanowienie zostało zaskarżone. WSA w Poznaniu postanowieniem z 18 kwietnia 2017 r. umorzył postępowanie zażaleniowe. Skarżące Stowarzyszenie wniosło na to postanowienie zażalenie. NSA postanowieniem z 9 czerwca 2017 r., sygn. akt II OZ 618/17 uchylił zaskarżone postanowienie z 18 kwietnia 2017 r. WSA w Poznaniu postanowieniem z 8 sierpnia 2017 r., stosując art. 195 § 2 p.p.s.a., uchylił postanowienie z 21 czerwca 2016 r. o odrzuceniu zażalenia Stowarzyszenia na postanowienie WSA w Poznaniu z 17 maja 2016 r., którym utrzymano w mocy postanowienie referendarza sądowego z 19 kwietnia 2016 r. o odmowie przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitym, a także – po rozpoznaniu tego zażalenia na postanowienie z 17 maja 2016 r., uchylił także to postanowienie i odmówił przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy. Uzasadniając odmowę przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym Sąd pierwszej instancji stwierdził, że skarżące Stowarzyszenie, wybierając formę stowarzyszenia zwykłego przyjęło w statucie, że stowarzyszenie uzyskuje środki na swoją działalność ze składek członkowskich, które przy takiej formie działania są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. W sytuacji zatem braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczania składek członkowskich, przyznanie prawa pomocy prowadziłoby do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. Zdaniem Sądu, już samo zaniechanie egzekwowania obowiązku opłacania składek członkowskich, lub też przyjęcie składek członkowskich w minimalnej wysokości wystarczającej tylko na opłacenie korespondencji, a tym samym przyjęcie jako obowiązującej zasady, iż działalność oparta jest na pracy społecznej członków stowarzyszenia, nie uzasadnia przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Nawet jeśli Stowarzyszenie jest organizacją typu non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia środków na prowadzenie działalności statutowej. Nic nie stoi na przeszkodzie, aby przy uwzględnieniu treści statutu, wysokość składek gwarantowała możliwość zapewnienia stowarzyszeniu środków na opłacenie udziału w postępowaniu sądowym. Stowarzyszenie "[...]" z siedzibą w R. na to postanowienie wniosło zażalenie podnosząc, że sytuacja finansowa Stowarzyszenia uległa pogorszeniu ze względu na zmniejszenie liczby członków oraz że członkowie nie zrezygnowali ze składek członkowskich, jak wskazał Sąd pierwszej instancji, tylko są one dobrowolne. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznając zażalenie zważył, co następuje. Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, brak było podstaw do przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie całkowitym. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym ugruntowane jest stanowisko, że warunkiem przyznania prawa pomocy osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, zgodnie z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., jest wykazanie nie tylko, że nie posiadają one żadnych środków finansowych, ale również, że podjęły wszelkie konieczne kroki, aby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków związanych z postępowaniem przed sądem administracyjnym. Zwolnienie z obowiązku ponoszenia kosztów sądowych związanych z udziałem strony w postępowaniu sądowym może nastąpić bowiem tylko w sytuacjach wyjątkowych, kiedy to strona nie z własnej winy pozbawiona jest środków niezbędnych na pokrycie tych kosztów. Rację ma zatem Sąd pierwszej instancji, że skarżące Stowarzyszenie nie wykazało, że podjęło czynności zmierzające do zabezpieczenia środków finansowych na pokrycie kosztów postępowania sądowego. Wskazując na zakreślony przedmiot działalności Stowarzyszenia, należy zauważyć, iż z akt sprawy nie wynika, aby podjęło ono aktywne działania w celu zgromadzenia nawet składek członkowskich, gdyż jak wskazało, pobierane są one dobrowolnie, co w praktyce oznacza brak ich egzekwowania, mimo przyjętego w statucie obowiązku uzyskiwania środków na swoją działalność ze składek członkowskich, które przy takiej formie działania są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. Tymczasem, jeżeli Stowarzyszenie chce realizować swoje cele poprzez udział w postępowaniach administracyjnych i procesach sądowych, to działalność taka wiąże się z obowiązkiem uiszczenia kosztów postępowania sądowego. Stowarzyszenie musi zatem mieć świadomość, iż przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m.in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, jego członkowie powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Okoliczności tej sprawy wskazują, że przy dobrowolnym i niesystematycznym opłacaniu składek członkowskich działalność organizacji byłaby finansowana w znacznej mierze ze środków publicznych, podczas gdy Stowarzyszenie winno działać w oparciu o własne środki finansowe. Ponadto wskazać należy, że celem wprowadzenia do porządku prawnego prawa pomocy jest zagwarantowanie pomocy finansowej Państwa tym podmiotom, które z powodów od siebie niezależnych, nie mogą zgromadzić środków koniecznych do prowadzenia postępowania sądowego, a nie podmiotom, które dobrowolnie zaniechały pozyskiwania tych środków, które należało przewidzieć rozpoczynając statutową działalność. Już tylko z tych względów zasadna była odmowa przyznania skarżącemu Stowarzyszeniu prawa pomocy. W związku z powyższym Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm.), postanowił jak w sentencji.