II OZ 303/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak po rozpoznaniu w dniu 21 marca 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Stowarzyszenia A. z siedzibą w T. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 25 lipca 2017 r., sygn. akt IV SA/Po 291/15 w przedmiocie prawa pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia B. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z [...] lutego 2015 r. nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z 25 lipca 2017 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu odmówił Stowarzyszeniu B. (dalej jako "Stowarzyszenie") przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym w sprawie ze skargi Stowarzyszenia B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Poznaniu z [...] lutego 2015 r. w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań realizacji przedsięwzięcia i umorzenia postępowania. W uzasadnieniu Sąd I instancji wskazał, że Stowarzyszenie prowadzi działalność o charakterze społecznym i nie posiada żadnego majątku, nie prowadzi działalności gospodarczej, a środki finansowe na bieżącą działalność pochodzą z dobrowolnych składek członkowskich. Jak wynika z oświadczeń Stowarzyszenia, jest ono organizacją non profit i nie pobiera żadnej formy dotacji od Skarbu Państwa lub organów samorządu. Sąd I instancji wskazał, że rozpoznawany obecnie wniosek jest kolejnym wnioskiem Stowarzyszenia o przyznanie prawa pomocy złożonym w tej sprawie. Pierwszy wniosek o przyznanie prawa pomocy złożony przez Stowarzyszenie w zakresie częściowego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego został rozpoznany negatywnie przez referendarza sądowego postanowieniem z 9 lutego 2016 r., utrzymanym w mocy prawomocnym postanowieniem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 22 marca 2016 r. (zażalenie na to postanowienie zostało odrzucone postanowieniem Sądu I instancji z 26 kwietnia 2016 r.). Sąd I instancji wskazał, że na członków Stowarzyszenia nałożono obowiązek uiszczania składek członkowskich, które przy takiej formie działania są podstawowym źródłem finansowania działalności stowarzyszenia. W sytuacji braku egzekwowania od członków stowarzyszenia obowiązku uiszczana składek członkowskich, przyznanie wnioskowanego prawa pomocy prowadziłoby więc do sytuacji, w której działalność Stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych, a to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasady, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. W ocenie Sądu I instancji, Stowarzyszenie musi mieć świadomość, że przystępując do aktywnej realizacji zamierzonych celów i z powołaniem się na nie, m. in. w postępowaniu sądowoadministracyjnym, członkowie stowarzyszenia powinni liczyć się z obowiązkiem ponoszenia kosztów sądowych i przeznaczyć odpowiednie środki na ich pokrycie. Zdaniem Sądu I instancji, Stowarzyszenie nie wykazało, że na obecnym etapie postępowania nie jest w stanie uiścić kosztów sądowych i opłacić pełnomocnika z wyboru. Stowarzyszenie nie powołało się w kolejnym wniosku na żadne nowe okoliczności, które uzasadniłyby odmienną od dokonanej wcześniej ocenę sytuacji finansowej Stowarzyszenia. Stowarzyszenie złożyło zażalenie na powyższe postanowienie. Stowarzyszenie wniosło o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości, uchylenie postanowienia referendarza z 9 maja 2017 r., sprostowanie oraz uzupełnienie "części orzekającej" oraz przyznanie prawa pomocy w całości. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od generalnej zasady wyrażonej w art. 214 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2017 r., poz. 1369 - zwanej dalej "p.p.s.a."), zgodnie z którą do uiszczenia kosztów sądowych obowiązany jest ten, kto wnosi do sądu pismo podlegające opłacie lub powodujące wydatki. Stosownie do treści art. 246 § 2 pkt 2 p.p.s.a. prawo pomocy w zakresie częściowym może być przyznane osobie prawnej, a także innej jednostce organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej, gdy wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania. Osoba prawna oraz inna organizacja nieposiadająca osobowości prawnej powinna jednak wykazać nie tylko, że nie ma środków na poniesienie tych kosztów, ale także, że nie ma ich, pomimo iż podjęła wszelkie niezbędne działania żeby zdobyć fundusze na pokrycie wydatków (J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2010, s. 568). Zasadnicze znaczenie dla niniejszego rozstrzygnięcia ma stwierdzenie, że Stowarzyszenie w ramach planowania wydatków, przewidując realizację swoich praw przed sądem, powinno uwzględnić konieczność posiadania środków finansowych na prowadzenie spraw sądowych. Oznacza to, że chociaż Stowarzyszenie jest organizacją non profit, to jednak nie zwalnia to "automatycznie" danego stowarzyszenia od obowiązku zapewnienia środków na swoją działalność - chociażby w drodze obowiązkowych składek. Odstąpienie od pozyskiwania środków na swoją działalność oznaczałoby w istocie niedopuszczalne przerzucenie finansowania działalności stowarzyszenia na Skarb Państwa. Stowarzyszenie powinno więc wziąć pod uwagę swój udział w postępowaniach sądowych i zgromadzić na ten cel odpowiednie środki (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 czerwca 2006 r., sygn. akt II OZ 317/06 oraz z 31 marca 2008 r., sygn. akt II OZ 263/08). Przerzucanie ciężaru funkcjonowania stowarzyszenia na Skarb Państwa przez uzyskanie zwolnienia od kosztów sądowych powoduje, że faktycznie działalność stowarzyszenia finansowana byłaby ze środków publicznych, a to prowadzi do zaprzeczenia zasady, że stowarzyszenie prowadzi działalność na bazie własnego majątku (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 czerwca 2011 r., sygn. akt II OZ 491/11). Z akt sprawy nie wynika, żeby Stowarzyszenie podjęło wszelkie niezbędne działania, w celu pozyskania środków na pokrycie kosztów sądowych w zainicjowanym postępowaniu. W niniejszej sprawie znaczenie ma również, że był to kolejny wniosek w przedmiocie prawa pomocy złożony przez Stowarzyszenie. Okoliczność, że Stowarzyszeniu odmówiono przyznania prawa pomocy nie wykluczała możliwości ponownego złożenia wniosku, ponieważ stosownie do treści art. 243 § 1 zdanie pierwsze ustawy p.p.s.a. prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w jego toku (na każdym jego etapie). Zgodnie jednak z art. 170 ustawy p.p.s.a., orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy i inne organy państwowe. Wspomniana moc wiążąca orzeczenia w odniesieniu do sądów oznacza, że muszą one przyjmować, że dana kwestia kształtuje się tak, jak stwierdzono w prawomocnym orzeczeniu (B. Dauter, Komentarz do art. 170, [w:] B. Dauter, B. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka-Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, Warszawa 2009, s. 452-453). Sąd I instancji rozpoznając kolejny wniosek o przyznanie prawa pomocy nie mógł więc odstąpić od oceny sytuacji materialnej Stowarzyszenia zawartej poprzednio wydanym w sprawie prawomocnym postanowieniu. Możliwość zmiany bądź uchylenia prawomocnego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy daje natomiast art. 165 p.p.s.a., jednak tylko przy spełnieniu wskazanego w nim warunku - zmiany okoliczności sprawy. Przez pojęcie "zmiany okoliczności sprawy" należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie. Muszą to być jednak takie zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W przypadku postanowienia odmawiającego przyznania prawa pomocy będzie to w szczególności pogorszenie sytuacji finansowej wnioskodawcy. Rozpoznając obecnie złożony wniosek Sąd I instancji zobowiązany był zatem zbadać, czy nastąpiła zmiana okoliczności sprawy, która uzasadniałaby przyznanie prawa pomocy w żądanym zakresie. Takiej analizy Sąd I instancji dokonał, a Naczelny Sąd Administracyjny podziela stanowisko zaprezentowane w zaskarżonym postanowieniu. Sytuacja materialna Stowarzyszenia nie uległa zmianie w sposób uzasadniający zmianę dotychczasowego postanowienia w przedmiocie prawa pomocy. Sąd I instancji trafnie przyjął, że brak było podstaw do zmiany prawomocnego postanowienia z 22 marca 2016 r. Z tych względów i na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 1 i 2 ustawy p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji postanowienia.