II OZ 78/26

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Grzegorz Czerwiński (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 12 lutego 2026 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia K. P. i R. P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 5 listopada 2025 r., sygn. akt VII SA/Wa 2672/24 o odrzuceniu zażalenia w sprawie ze skargi K. P. na decyzję Mazowieckiego Wojewódzkiego Inspektora Nadzoru Budowlanego z dnia 26 lipca 2024 r. nr 926/2024 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego postanawia: 1. oddalić zażalenie K. P. 2. odrzucić zażalenie R. P. Postanowieniem z 5 listopada 2025 r. sygn. akt VII SA/Wa 2672/24 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 178 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") odrzucił zażalenie K. P. (dalej jako "skarżąca") na postanowienie tego Sądu z 25 września 2025 r., sygn. akt VII SA/Wa 2672/24 odrzucające skargę kasacyjną od postanowienia o odrzuceniu skargi z powodu złożenia przez skarżącą zażalenia osobiście zamiast dochowania wymogu przymusu adwokacko-radcowskiego z art. 175 § 2 i § 3 P.p.s.a. K. P. i R. P. wnieśli zażalenie na powyższe postanowienie (k. 65 akt), podnosząc, naruszenie: • art. 194 § 4 P.p.s.a. w zw. z art. 175 § 1 – 3 P.p.s.a. przez przyjęcie, że brak profesjonalnego pełnomocnika przy sporządzaniu zażalenia stanowi "nieusuwalny brak" i automatycznie uzasadnia odrzucenie środka zaskarżenia, bez jakiejkolwiek próby zapewnienia skarżącej realnej pomocy prawnej w ramach prawa pomocy; • art. 178 w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. poprzez zastosowanie tych przepisów w sposób czysto formalny, prowadzący do odrzucenia zażalenia jako niedopuszczalnego, zamiast uwzględnienia sytuacji majątkowej skarżącej i ilości równoległych postępowań oraz rozważenia przyznania pełnomocnika z urzędu; • art. 45 ust. 1 oraz art. 77 ust. 2 Konstytucji RP przez przyjęcie takiej wykładni przepisów o przymusie adwokacko-radcowskim, która w sytuacji faktycznej skarżącej prowadzi do faktycznego zamknięcia drogi sądowej i uniemożliwia merytoryczną kontrolę decyzji w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego dotyczącego jej prawa własności; • art. 2 Konstytucji RP (zasada demokratycznego państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej) przez utrwalenie stanu, w którym władcza ingerencja organów nadzoru budowlanego w sferę prawa majątkowego skarżącej (umorzenie postępowania odwoławczego w sprawie nakazu rozbiórki) nie podlega realnej kontroli NSA z powodu skrajnego formalizmu procesowego; • art. 64 Konstytucji RP w zw. z art. 140 Kodeksu cywilnego przez przyjęcie wykładni przepisów procesowych, która pozbawi skarżącą efektywnej ochrony jej prawa własności i korzystania z nieruchomości, choć spór dotyczy decyzji nadzoru budowlanego bezpośrednio ingerującej w wykonywanie prawa własności. Wobec powyższego domagają się uchylenia w całości postanowienia WSA w Warszawie z 5 listopada 2025 r. sygn. akt VII SA/Wa 2674/24, uchylenia postanowienia tego Sadu z 10 września 2025 r. o odrzuceniu skargi kasacyjnej i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zastosowania prokonstytucyjnej wykładni art. 175 § 1 -3 oraz art. 194 § 4 P.p.s.a. z uwzględnieniem prawa do sądu (art. 45 ust. 1 Konstytucji RP), zakazu zamykania drogi sądowej (art. 77 ust. 2 Konstytucji RP) oraz zasady demokratycznego państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). W uzasadnieniu wskazali, że przymus adwokacko-radcowski ma służyć zapewnieniu odpowiedniego poziomu merytorycznego skargi kasacyjnej i zażalenia, a nie ma być narzędziem do eliminacji z obrotu spraw, w których strona nie ma realnych możliwości finansowych ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Sąd całkowicie pominął trudną sytuację majątkową skarżącej oraz fakt, że toczy się przeciwko niej bardzo duża liczba postępowań administracyjnych i sądowoadministracyjnych związanych z błędami organów nadzoru budowlanego, co czyni obiektywnie niemożliwym opłacenie adwokata w każdej sprawie. Mając na uwadze konstytucyjne prawo do sądu i zakaz zamykania drogi sądowej wskazuje, że wynika z nich aby sądy stosowały przepisy o przymusie adwokacko-radcowskim w sposób proporcjonalny, zapewniający realny a nie iluzoryczny dostęp do NSA. Mechaniczne zastosowanie art. 194 § 4 w zw. z art. 178 i art. 197 § 2 P.p.s.a. doprowadziło do sytuacji, w której decyzja nadzoru budowlanego w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego – utrzymuje rozstrzygnięcie ingerujące w jej prawo własności – pozostaje poza jakąkolwiek kontrolą NSA. Przymus adwokacko-radcowski nie może być oderwany od prawa pomocy. W sytuacji kiedy sąd konsekwentnie odmawia skarżącej pełnomocnika z urzędu albo nie zapewnia faktycznie prawa pomocy, stosowanie przymusu adwokacko-radcowskiego w sposób prowadzący do odrzucania kolejnych środków zaskarżenia narusza zasady demokratycznego państwa prawnego i sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji). Zaskarżona decyzja ingeruje w jej prawo własności, którego ochronę gwarantuje Konstytucja RP. Ochrona prawa własności wymaga by dostęp do sądu nie był iluzoryczny i uzależniony wyłącznie od posiadania środków finansowych na odpłatnego pełnomocnika. Zaskarżone postanowienie powinno być uchylone a skarga kasacyjna zostać rozpoznana z zapewnieniem skarżącej realnego dostępu do profesjonalnej pomocy prawnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie K. P. nie zasługuje na uwzględnienie, zaś zażalenie R. P. podlega odrzuceniu. Istotą zaskarżonego postanowienia jest to, że K. P. składając zażalenie na postanowienie o odrzuceniu jej skargi kasacyjnej nie dochowała wymogu wniesienia takiego zażalenia, który wynika wprost z art. 194 § 4 P.p.s.a. czyli sporządzenia zażalenia przez profesjonalnego pełnomocnika. Wymóg ten nie jest, jak widzi to skarżąca, pozbawieniem jej prawa do sądu ale, jak sama zauważyła, potrzebą zapewnienia takiemu zażaleniu odpowiedniego poziomu merytorycznego z powodu tego, że kwestionowana jest nim skarga kasacyjna również sporządzana przez adwokata lub radcę prawnego lub osoby wskazane w art. 175 § 2 – 3 P.p.s.a. Chodzi więc o spełnienie szczególnych wymogów odnośnie konstrukcji takiego środka zaskarżenia i jego merytorycznej zawartości a nie o to by skarżącej utrudnić dostęp do sądu i uniemożliwić obronę swych praw, w tym prawa własności. Właśnie aby pogodzić z jednej strony wymóg sporządzenia skargi kasacyjnej i zażalenia przez profesjonalnego pełnomocnika, z drugiej zapewnić dostęp strony do sądu, funkcjonuje instytucja prawa pomocy. Strona na każdym etapie postępowania przed sądem może wystąpić z wnioskiem o prawo pomocy i przedstawić swoją sytuację finansową, której ocena oparta o wiarygodne dokumenty umożliwia sądowi ustalenie czy strona występująca o pomoc spełnia wymogi przewidziane prawem z art. 246 § 1, § 1a, § 3 P.p.s.a. Jak wynika z akt sprawy skarżąca wnosząc skargę wystąpiła o prawo pomocy jednak prawa pomocy nie uzyskała bowiem zachodziła oczywista bezzasadność skargi z art. 247 P.p.s.a., która przejawiała się w tym, że skarżąca nie posiadała legitymacji do zaskarżenia kontrolowanej decyzji. Skutkiem tego odmówiono jej prawa pomocy bez rozpatrywania jej sytuacji osobistej i finansowej. W tych okolicznościach brak legitymacji do zaskarżenia kwestionowanej decyzji przesądził o odmowie prawa pomocy. Skarżąca powinna powstrzymać się od podejmowania jakichkolwiek czynności procesowych w sprawie skargi gdyż nie istniał jej interes prawny w zaskarżeniu decyzji MWINB z 26 lipca 2024 r. nr 926/2024 w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego, w którym decyzja organu I instancji nie dotyczyła skarżącej. Jeśli zatem skarżąca nie mogła być stroną skarżącą w niniejszej sprawie tym bardziej nie istniało prawo do sądu, które jej by w tej sprawie przysługiwało. Nie doszło zatem do naruszenia jej prawa do sądu. Nie mogła uzyskać pełnomocnika w sprawie gdzie nie było jej interesu prawnego. Nie było potrzeby analizowania jej sytuacji finansowej skoro nie powinna w ogóle być stroną skarżącą w tej sprawie. Skoro nie pogodziła się z tym faktem i angażowała siły i środki w miarę swoich możliwości by składać środki zaskarżenia, to robiła to na własną odpowiedzialność i koszt. Sąd nie mógł jej zabronić składać środków zaskarżenia jednak gdy te nie spełniały wymogów przewidzianych prawem w postaci przymusu adwokacko – radcowskiego zobligowany był je odrzucać. Zasadnie zatem Sąd I instancji odrzucił zażalenie skarżącej na postanowienie o odrzuceniu skargi kasacyjnej kiedy wymóg złożenia zażalenia przez profesjonalnego pełnomocnika z art. 194 § 4 P.p.s.a. nie został spełniony. Takie zażalenie podlegało odrzuceniu stosownie do art. 178 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a. gdyż nie wypełniało określonych prawem wymogów. Nie doszło zatem do naruszenia ww. przepisów przez sąd. Nie było też podstaw do prokonstytucyjnej wykładni tychże przepisów w duchu zapewnienia prawa do sądu skoro sytuacja prawna skarżącej od początku wniesienia skargi przesądziła, że nie powinna była składać skargi na zaskarżoną decyzję odnoszącą się wyłącznie do uprawnień i obowiązków R. P. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 P.p.s.a. w zw. z art. 197 § 2 P.p.s.a., orzekł jak w pkt 1 sentencji. Zażalenie wniesione zaś przez R. P. należało z kolei odrzucić jako niedopuszczalne. Zgodnie z art. 197 § 2 P.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej, z wyłączeniem art. 185 § 2. W art. 178 P.p.s.a przewidziano zaś odrzucenie skargi kasacyjnej (zażalenia) wniesionej po upływie terminu lub z innych przyczyn niedopuszczalnej, jak również skargi kasacyjnej, której braków strona nie uzupełniła w wyznaczonym terminie. Zażalenie złożone w niniejszej sprawie przez R. P. na postanowienie Sądu o odrzuceniu zażalenia K. P. jest niedopuszczalne, ponieważ nie był on podmiotem wnoszącym zażalenie. Była nim wyłącznie K. P. Należy zauważyć, że niedopuszczalność może wynikać zarówno ze względów podmiotowych, jak i przedmiotowych. Przyczyny o charakterze podmiotowym zachodzą w szczególności wówczas, gdy zażalenie wniesione zostanie przez osobę nie będącą adresatem skarżonego postanowienia, ponieważ jego skutki prawne dotyczą wyłącznie adresata takiego postanowienia. Taka właśnie sytuacja zachodziła w niniejszej sprawie odnośnie zażalenia R. P. W związku z powyższym NSA na podstawie art. 197 § 2 w zw. z art. 178 P.p.s.a. orzekł jak w pkt 2 sentencji.