II SA 1215/03

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu sprawy ze skargi Teresy M. na decyzję Wojewody M. (...) w przedmiocie zasiłku przedemerytalnego - uchyla decyzję I i II instancji. Starosta Powiatu W. decyzją z 15 kwietnia 2002 r. uznał Teresę M. za bezrobotną, przyznał jej prawo do zasiłku dla bezrobotnych od 26 grudnia 2001 r. i odmówił przyznania prawa do zasiłku przedemerytalnego. W uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia podał, że Teresa M., rejestrując się w dniu 18 grudnia 2001 r. jako bezrobotna, udokumentowała okres uprawniający do zasiłku w wymiarze 26 lat, 5 miesięcy i 1 dnia. Są to okresy zatrudnienia na różnych stanowiskach w Polskich Kolejach Państwowych i w Polskich Kolejach Państwowych Cargo S.A. - Zakład Przewozów Towarowych. Do okresu tego wliczono również okres urlopu bezpłatnego, udzielonego w celu sprawowania osobistej opieki nad dzieckiem i okres urlopu wychowawczego. Okres zatrudnienia w wymiarze 26 lat, 5 miesięcy i 1 dnia nie uprawnia, w przypadku skarżącej, do zasiłku przedemerytalnego, ponieważ nie przepracowała ona co najmniej 15 lat w warunkach szczególnych. Mogłaby więc nabyć prawo do tego świadczenia gdyby wylegitymowała się 30-letnim okresem zatrudnienia. Co prawda świadectwa pracy dokumentujące jej zatrudnienie na kolei kwalifikują cały ten okres /od 2 czerwca 1972 r. do 15 grudnia 2001 r./ jako pracę w warunkach szczególnych, jednakże, zdaniem starosty, nie ma podstaw prawnych do uznania całego okresu zatrudnienia skarżącej na kolei jako okresu pracy w warunkach szczególnych, ponieważ nie wszystkie zajmowane przez nią stanowiska zostały wymienione w wykazie prac wykonywanych w warunkach szczególnych, zawartym w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze /Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm./. Decyzja ta została utrzymana w mocy decyzją wojewody M., który podzielił stanowisko organu I instancji co do niezaliczenia skarżącej całego okresu pracy na kolei do okresu pracy w warunkach szczególnych. Uznał, że jej praca na stanowiskach: referent, kasjer towarowy oraz starszy kasjer towarowy nie kwalifikuje się jako praca w warunkach szczególnych, ponieważ zgodnie z wykazem A działu VIII poz. 13 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze do pracy w szczególnych warunkach można tylko zaliczyć prace w zakładowych służbach kolejowych, bezpośrednio związane z utrzymaniem ruchu pociągów. Kierując się treścią tego wykazu można więc uznać, że skarżąca przepracowała na kolei w warunkach szczególnych jedynie 8 lat, 10 miesięcy i 25 dni. W skardze na ostateczną decyzję wojewody M. Teresa M., powołując się na treść par. 4 ust. 3 wspomnianego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r., zakwestionowała nieuznanie jej pracy na kolei na innych stanowiskach niż bezpośrednio związane z utrzymaniem ruchu pociągów do pracy w warunkach szczególnych. Naczelny Sąd Administracyjny rozpatrując tę skargę przypomniał, że według art. 37j ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1994 r. o zatrudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu /Dz.U. 2001 nr 6 poz. 56 ze zm./ obowiązującego do 31 grudnia 2001 r., zasiłek przedemerytalny przysługuje osobie spełniającej ustawowe warunki do uzyskania statusu bezrobotnego i prawa do zasiłku dla bezrobotnych oraz posiadającej okres uprawniający do emerytury, jeżeli: 1/ posiada okres uprawniający do zasiłku wynoszący 30 lat dla kobiet i 35 lat dla mężczyzn lub 2/ posiada okres uprawniający do zasiłku wynoszący 25 lat dla kobiet i 30 lat dla mężczyzn, w tym co najmniej 15 lat wykonywania prac uznanych w przepisach emerytalnych za zatrudnienie w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Przepisy emerytalne, czyli obecnie ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych /Dz.U. nr 162 poz. 1118 ze zm./, stanowią, że wiek emerytalny /niższy/, rodzaje prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługuje prawo do emerytury, ustala się na podstawie przepisów dotychczasowych /art. 32 ust. 4/. Chodzi tutaj o przepisy rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze /Dz.U. nr 8 poz. 43 ze zm./, wydanego na podstawie art. 55 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 267/. Przepis par. 1 rozporządzenia określa, że stosuje się je do pracowników wykonujących pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, wymienione w par. 4-15 oraz w wykazach stanowiących załącznik do tego aktu prawnego. W par. 4 ust. 1 rozporządzenia określono prace wykonywane w szczególnych warunkach przez odesłanie do wykazu A tego rozporządzenia, stanowiąc jednocześnie w ust. 3, że do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach, o których mowa w ust. 1, zalicza się także okresy pracy górniczej w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym górników i ich rodzin oraz okresy zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin, a także okresy pracy lub służby, o których mowa w par. 5-10 tego rozporządzenia. Z treści przytoczonych przepisów par. 1 i 4 omawianego rozporządzenia wynika więc niewątpliwie, że za prace wykonywane w szczególnych warunkach należy traktować zarówno prace wymienione w wykazach - załącznikach do tego aktu prawnego, jak i prace wymienione m. in. w par. 4 ust. 3, a zatem też zatrudnienie na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin. W par. 4 ust. 3 mówiącym jednym zdaniem o pracach objętych wykazem A, pracy górniczej oraz pracy na kolei użyto bowiem partykuły "także", natomiast w par. 1 posłużono się spójnikiem "oraz", mającym znaczenie: "także", "i". Nie jest wobec tego uprawnione stwierdzenie, że do prac wykonywanych w szczególnych warunkach można zaliczyć wyłącznie prace wymienione w załącznikach do tego rozporządzenia. Wyjaśnieniu znaczenia omawianych przepisów rozporządzenia Rady Ministrów pomaga przypomnienie regulacji ustawowych, obowiązujących w czasie jego wejścia w życie. Jak już wspomniano, rozporządzenie wydano na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Ustawa ta nie obejmowała - co do zasady - pracowników i członków rodzin pracowników zatrudnionych na kolei /art. 3 ust. 1 pkt 2/. Uprawnienia emerytalno-rentowe tej grupy osób regulowała ustawa z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin /Dz.U. nr 23 poz. 99 ze zm./. Pracownikom zatrudnionym na kolei przysługiwały jednak świadczenia na ogólnych warunkach, określonych w ustawie "zaopatrzeniowej" z dnia 14 grudnia 1982 r. wtedy, gdy nie spełnili warunków wymaganych do uzyskania świadczeń na podstawie ich "własnej" ustawy zaopatrzeniowej z dnia 28 kwietnia 1983 r. /art. 3 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r./. Z tych względów wykreowane w ustawie z dnia 14 grudnia 1982 r. pojęcie "zatrudnienia w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze" nie obejmowało co do zasady - pracowników zatrudnionych na kolei /art. 53 ust. 2 i 3/. W konsekwencji zawarte w art. 55 tej ustawy upoważnienie do określenia, w drodze rozporządzenia, rodzajów prac lub stanowisk oraz warunki, na podstawie których osobom zatrudnionym w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze przysługują określone świadczenia - również nie odnosiło się co do zasady - do prac wykonywanych na kolei /art. 55 tej ustawy/. Z tymi regulacjami powszechnej ustawy zaopatrzeniowej z dnia 14 grudnia 1982 r. korespondowały regulacje zawarte w ustawie z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin. Przepis art. 4 ust. 1 tej ustawy zawierał w istocie powtórzenie treści art. 3 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. stwarzającego możliwość uzyskania przez pracownika kolejowego /członka jego rodziny/ prawa do zaopatrzenia społecznego na ogólnych zasadach. W związku z tym w art. 4 ust. 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych określono, że w takich przypadkach okresy zatrudnienia na kolei uważa się za okresy zatrudnienia w szczególnych warunkach, w rozumieniu ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. W art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 28 kwietnia 1983 r. wyjaśniono jednocześnie, co - na użytek tej ustawy - należy rozumieć pod pojęciem zatrudnienia na kolei. Z tych dwóch ostatnich przepisów wynika, że dla potrzeb zaopatrzenia emerytalnego zatrudnieniem na kolei /a więc zatrudnieniem w warunkach szczególnych/ jest zatrudnienie we wszystkich kolejowych jednostkach organizacyjnych, bez względu na zajmowane stanowisko czy rodzaj wykonywanej pracy, z wyjątkiem pracy w biurach projektów kolejowych. Z tego właśnie powodu wspomniane wyżej rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze określa rodzaje prac uznanych za zatrudnienie w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze dwoma sposobami: za pomocą wykazu tych prac i dodatkowo w odniesieniu do osób wyjątkowo korzystających z uprawnień emerytalnych na podstawie ustawy zaopatrzeniowej z dnia 14 grudnia 1982 r. - za pomocą ogólnego określenia rodzaju zatrudnienia, połączonego z odesłaniem do przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym /par. 4 ust. 3 rozporządzenia/. W świetle bowiem art. 4 ust. 2 w zw. z art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin określenie w rozporządzeniu rodzaju prac na kolei uznanych za zatrudnienie w szczególnych warunkach za pomocą szczegółowego wykazu tych prac byłoby po prostu zbędne. Wykaz A /dział VIII. Transport i łączność/ nie obejmuje więc prac wykonywanych w ramach zatrudnienia na kolei w rozumieniu przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin. Gdyby tak zresztą było w istocie, to z pewnością wykaz ten powinien być bardziej obszerny i nie ograniczać się do czterech tylko pozycji, kojarzących się z pracą na kolei, spośród których prace określone w pkt 13 to prace w zakładowych służbach kolejowych /np. w zakładach typu huta lub kopalnia/, a więc nie obejmujące z pewnością prac w przedsiębiorstwie PKP i powiązanych z nim innych kolejowych jednostkach organizacyjnych. Ustawa z dnia 28 kwietnia 1983 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych i ich rodzin została uchylona przepisem art. 195 pkt 7 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, z dniem 1 stycznia 1999 r. Jednakże niektóre regulacje z ustawy o zaopatrzeniu pracowników kolejowych zostały, na okres przejściowy, przejęte do nowej ustawy emerytalno-rentowej. Przepis art. 42 nowej ustawy zawiera powtórzenie treści art. 5 ust. 1 i 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników kolejowych, określającego pojęcie "zatrudnienia na kolei". Wynika z tego, że do okresów zatrudnienia w szczególnych warunkach, ustalanych na podstawie obowiązującego nadal rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalne go pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, należy nadal zaliczać zatrudnienie we wszystkich kolejowych jednostkach /komórkach/ organizacyjnych, określonych w art. 42 ust. 1 ustawy emerytalno-rentowej, niezależnie od rodzaju pracy i zajmowanego stanowiska, z wyjątkiem zatrudnienia w biurach projektów kolejowych. W rozpatrywanej sprawie organy nie W zaliczyły skarżącej do okresu zatrudnienia wykonywanego w warunkach szczególnych wszystkich okresów pracy w jednostkach PKP uznając, że ze względu na treść wykazu A, dział VIII pkt 13 omawianego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. takiego charakteru nie miała jej praca na stanowiskach referenta, kasjera towarowego i starszego kasjera towarowego, ponieważ nie była to "praca zakładowych służb kolejowych, bezpośrednio związanych z utrzymaniem ruchu pociągów". Stanowisko to jest oczywiście błędne i dlatego sąd uznał skargę za uzasadnioną.