II SA/Łd 659/99

Naczelny Sąd Administracyjny po rozpoznaniu na rozprawie sprawy ze skargi Barbary Herod na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 marca 1999 r. (...) w przedmiocie świadczenia pieniężnego - uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 28 lipca 1998 r. (...); (...). Decyzją z dnia 28 lipca 1998 r. (...), wydaną na podstawie art. 1 ust. 1, art. 4 ust. 1 i 2 oraz art. 3 ust. 1 w związku z art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckim /Dz.U. nr 87 poz. 395/, Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych odmówił Barbarze H. przyznania uprawnienia do świadczenia pieniężnego. W uzasadnieniu decyzji stwierdzono, iż organ nie znalazł podstaw do wydania decyzji pozytywnej, przyznającej to świadczenie. Przedłożone przez wnioskodawczynię dowody potwierdzają wprawdzie pobyt na deportacji w III Rzeszy, lecz nie pracę przymusową na rzecz tego państwa. Zgodnie z art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. świadczenie pieniężne przysługuje za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2. Z zebranego w toku postępowania administracyjnego materiału dowodowego nie wynika, aby wnioskodawczyni wykonywała pracę przymusową na deportacji w III Rzeszy we wnioskowanym do zaliczenia okresie. We wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy Barbara H. podniosła, że na terenie III Rzeszy przebywała przymusowo z rodzicami - Józefem i Marianną D. oraz siostrą Emilią przez okres 55 miesięcy. Uważa, że od takiego dziecka nie można wymagać pracy na rzecz III Rzeszy, gdyż wystarcza sama przymusowa obecność w czasie wojny w obcym, wrogim kraju, szykany i upokorzenia. Barbara H. wyjaśniła, iż rodzice wykonywali przymusową pracę na rzecz III Rzeszy przez okres 55 miesięcy, zmarli i żadnych świadczeń z tytułu pracy niewolniczej nie otrzymali. Barbara H. wraz z siostrą wykonywała prace zlecone przez gospodynię, u której była zatrudniona jej rodzina. Były to takie prace jak: zbiór porzeczek, truskawek, mycie naczyń na stołówce niewolniczej, utrzymywanie porządku w obejściu domowym, karmienie drobiu i królików. Skarżąca zaznaczyła, iż jej siostra Emilia, z którą wspólnie wykonywała te same prace, otrzymała decyzję pozytywną - (...) na nazwisko Emilia Sz. W tej sytuacji niezrozumiałe i krzywdzące jest wydanie na podstawie tych samych dokumentów decyzji odmawiającej przyznania świadczenia. Decyzją z dnia 23 marca 1999 r. (...) Kierownik do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych utrzymał w mocy własną decyzję z dnia 28 lipca 1998 r. W uzasadnieniu decyzji podkreślono, iż zebrany materiał dowodowy w sprawie /pisma Dyrektora Urzędu Gminy Leopoldshohne/ potwierdza, że Barbara H. przebywała wraz z rodziną w miejscowości Asemissen /Niemcy/ od 1940 r. do października 1945 r. Nie potwierdza natomiast faktu wykonywania pracy przymusowej zarówno przez wnioskodawczynię /kilkuletnie wówczas dziecko/ jak i jej rodzinę. W tym stanie rzeczy. Kierownik Urzędu uznał, że Barbara H. nie przedstawiła wiarygodnych dowodów na okoliczności objęte wnioskiem i odmówił przyznania uprawnienia do wspomnianego świadczenia. Art. 4 ust. 1 cyt. ustawy stanowi bowiem, że uprawnienie do wspomnianego świadczenia jest przyznawane (...) na podstawie wniosku zainteresowanej osoby, zaopiniowanego przez właściwe stowarzyszenie osób poszkodowanych i dokumentów potwierdzających rodzaj i okres represji. W skardze do Naczelnego Sądu Administracyjnego Barbara H. wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji. Skarżąca wskazała, iż jej ojciec został powołany do służby wojskowej /wojna obronna/, po której dostał się do niewoli na terenie III Rzeszy. Matka została wywieziona wraz ze skarżącą i jej siostrą Emilią D. do pracy przymusowej do Rzeszy w okresie II wojny światowej. Skarżąca - jako dziecko wraz z siostrą również tam pracowała w okresie, gdy już mogła to robić - to jest jako 5-6-cio letnie dziecko. Dzieciom nieletnim nie wydawano zaświadczeń o pracy. Rodzice skarżącej zaś nie żyją i nie mogą potwierdzić tych faktów. Jedynym żyjącym świadkiem jest siostra - Emilia Sz. z domu D. Zdaniem skarżącej uznanie jej za osobę, która nie była represjonowana - z uwagi na wiek - jest błędne. Dzieci w wieku pięciu, sześciu lat na wsi wszędzie były i są wykorzystywane do pracy. W III Rzeszy inne traktowanie dzieci osób przymusowo deportowanych nie wchodziło w rachubę. To była siła robocza, którą do maksimum trzeba było wykorzystać. Barbara H. zaznaczyła, iż dokumenty, jakie przedstawiła Kierownikowi Urzędu zostały uznane za niewiarygodne, chociaż potwierdzały deportację dzieci wraz z matką do pracy na terenie III Rzeszy. Do skargi załączono następujące dokumenty poświadczone przez tłumacza przysięgłego i notariusza: kserokopia legitymacji kombatanckiej Józefa D., zaświadczenie o pracy Józefa D., poświadczony odpis Książeczki Pracy dla Obcokrajowca, Rzesza Niemiecka, kserokopia Książeczki Pracy dla Obcokrajowca Józefa D., kserokopia Książeczki Pracy dla Obcokrajowca na nazwisko Marii D., odpis notarialny Książeczki Pracy dla Obcokrajowca - tłumaczony, na nazwisko Maria D., zaświadczenie o pobycie w Assemisen małżonków D. wraz z dziećmi, poświadczony notarialnie odpis rozstrzygnięcia Fundacji Polsko-Niemieckie Pojednanie z dnia 11 stycznia 1994 r. o przyznaniu skarżącej pomocy finansowej z tytułu doznanych prześladowań nazistowskich. W odpowiedzi na skargę Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych wniósł o jej oddalenie. Zdaniem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pojęcie represji wyrażone w art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i ZSRR /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ dookreśla art. 3 ust. 1 tej ustawy, z którego wynika, iż świadczenie pieniężne "przysługuje (...) za każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2 (...)", tj. na deportacji lub w obozie pracy. Innymi słowy, sam fakt osadzenia w obozie pracy lub fakt deportacji nie stanowią wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia pieniężnego. Niezbędne jest jeszcze wykonywanie w tych warunkach pracy przymusowej. Pogląd taki podzielił Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu uchwały z dnia 12 października 1998 r. /OPS 5/98/, oraz w wyrokach z dnia: 24 września 1998 r. /II SA/Gd 277/98/, 12 listopada 1998 r. /II SA/Gd 728/98/ i w wyroku z dnia 24 marca 1999 r. /SA/Sz 863/98/. Wiek skarżącej w czasie pobytu na deportacji w Niemczech /od roku do 6 lat/ wyklucza możliwość wykonywania przez nią pracy w rozumieniu ustawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Artykuł 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ przewiduje prawo do świadczenia pieniężnego dla osób, które podlegały represjom określonym w ustawie. Represją więc w rozumieniu ustawy jest: 1/ osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych /art. 2 pkt 1/, 2/ deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium: a/ III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 /art. 2 pkt 2 lit. "a"/, b/ Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 r. do dnia 5 lutego 1946 r. oraz po tym okresie do końca 1948 r. z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach /art. 2 pkt 2 lit. "b"/. Pojęcie represji zdefiniowane przez ustawodawcę adresowane jest zatem do dwóch kategorii osób: - po pierwsze, osób osadzonych w obozach pracy oraz - po drugie, do osób deportowanych do pracy przymusowej. O tym, że ustawa określa warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób świadczy również brzmienie tytułu ustawy. Jak podkreślił Naczelny Sąd Administracyjny w wyrokach z dnia 30 listopada 1998 r. /V SA 71/98/ i 13. stycznia 1999 r. /V SA 759/98/ interpretacji tej nie podważa fakt, że osoby deportowane do pracy przymusowej mogły być osadzone w obozach pracy, gdzie pracę tę wykonywały. W powołanych wyżej wyrokach Naczelny Sąd Administracyjny przypomniał, że art. 4 ust. 1 pkt 1, 2 i 3 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego /t.j. Dz.U. 1997 nr 142 poz. 950 ze zm./, jak wynika z orzecznictwa, objął swoim działaniem również dzieci, a nawet dzieci nie narodzone, przebywające wraz z matkami czy rodzicami w obozach koncentracyjnych czy łagrach. W obozach pracy dzieci znajdowały się w porównywalnych warunkach, co w obozach koncentracyjnych czy łagrach. Niesłusznym więc byłoby wyłączenie ich z możliwości rekompensaty chociażby częściowej za utracone lata dzieciństwa związane z pobytem w obozie. Jednocześnie podkreślono, iż art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) dotyczy sposobu obliczania świadczenia pieniężnego - świadczenie to jest należne "za każdy pełny miesiąc pracy". Nie można jednak uznać, że przepis ten uzupełnia definicję ustawową zawartą w art. 2 tejże ustawy. Z tychże względów Sąd uznał, że osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych stanowi samodzielną podstawę prawną przyznania świadczeń pieniężnych przewidzianych w ustawie, bez względu na to czy osadzony wykonywał pracę przymusową. A zatem błędny jest pogląd Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów, że do uzyskania świadczenia musi zawsze istnieć przesłanka dotycząca wykonywania pracy przymusowej. Ten kierunek interpretacji art. 2 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym (...) podzielił Sąd Najwyższy w wyrokach z dnia 13 stycznia 2000 r. /III RN 112/99 - Wokanda 2000 nr 9 str. 31/ i z dnia 6 kwietnia 2000 r. /III RN 143/99 - OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/. W szczególności Sąd Najwyższy przyjął, iż ustawa z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym określa, stosownie do jej tytułu, warunki przyznawania świadczenia pieniężnego dla dwóch kategorii osób, a mianowicie dla osób "deportowanych do pracy przymusowej" oraz dla osób "osadzonych w obozach pracy" przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich. Potwierdza to również dyspozycja art. 2 tej ustawy, wedle którego represją w rozumieniu ustawy jest zarówno "osadzenie w obozach pracy przymusowej w okresie wojny w latach 1939-1945 z przyczyn politycznych, narodowościowych, rasowych i religijnych" /art. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym/, jak i "deportacja /wywiezienie/ do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. (...)" /art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym/. Oznacza to, że osoba ubiegająca się o przyznanie świadczenia pieniężnego na podstawie przepisów powyższej ustawy powinna wykazać, iż spełnia tak określone przesłanki prawne uzasadniające zaliczenie jej do jednej z dwóch wymienionych w art. 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym kategorii osób represjonowanych, nie jest natomiast obowiązana wykazywać, czy w czasie pobytu w tego typu obozie faktycznie wykonywała pracę przymusową. Jeżeli więc w art. 3 ust. 1 ustawy o świadczeniu pieniężnym, w którym określone zostały wyłącznie przesłanki prawne dotyczące sposobu obliczania wysokości należnego świadczenia pieniężnego, mowa jest o tym, że świadczenie takie przysługuje "za każdy pełny miesiąc trwania pracy", to należy stanąć na stanowisku, że wynika stąd jedynie obowiązek ustalenia faktycznego czasu trwania pobytu określonej osoby w obozie pracy, natomiast nie wynika obowiązek wykazania przez tę osobę, czy w czasie pobytu w obozie pracy przymusowej, w którym została osadzona lub do którego została deportowana, faktycznie wykonywała pracę przymusową /OSNAPU 2000 nr 20 poz. 736/. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie opowiada się w pełni za poglądem wyrażonym w przedstawionych powyżej wyrokach Naczelnego Sądu Administracyjnego i wyrokach Sądu Najwyższego. Zdaniem Sądu wiek osoby przebywającej w obozie pracy czy też wywiezionej z terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r. na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny 1939-1945 nie stanowi negatywnej przesłanki przyznania świadczenia pieniężnego. Inaczej mówiąc wiek osoby należącej do jednej z dwóch wyżej określonych kategorii osób nie może stanowić jedynej /wyłącznej/ przyczyny odmowy przyznania świadczenia, o jakim mowa w art. 1 ustawy. Należy zauważyć, że sytuacja małoletnich dzieci wywiezionych do III Rzeszy częstokroć nie różniła się od sytuacji osób dorosłych, tak co do warunków, w jakich przebywały jak i konieczności wykonywania pracy i to pracy przerastającej możliwości dziecka. Pamiętać należy, iż nawet te dzieci, które zostały wywiezione do III Rzeszy z rodzicami, znajdowały się w sytuacji zdecydowanie negatywnie oddziaływującej tak na ich zdrowie psychiczne jak i fizyczne. Izolacja jakiej doświadczały dzieci - od dotychczasowego środowiska /wywiezienie/ i od rodziców na wiele godzin dziennie /czas pracy rodziców/ - stanowiła dla nich szczególną dolegliwość. Dzieci, podobnie jak inne wywiezione osoby, nie miały żadnego wpływu na sytuację, w której się znalazły. Musiały znosić "ciężar" deportacji /wywiezienia/ łączący się nie tylko z pobytem we wrogim kraju ale i częstokroć z koniecznością pracy. Jest powszechnie wiadomym, iż nie tylko dorośli ale i dzieci wywiezione do III Rzeszy zmuszane były do niewolniczej pracy. Los dzieci spoczywał "w ręku" obcych ludzi, którzy decydowali o warunkach ich pobytu w III Rzeszy /zakwaterowanie, wyżywienie, praca/. Wywiezienie dzieci oznaczało nie rzadko w praktyce ciężkie warunki egzystencji, wyniszczenie dzieci głodem, chorobami, zimnem, pracą, urazami fizycznymi. A zatem nie wiek, lecz fakt deportacji /wywiezienia/ w rozumieniu art. 2 pkt 2 ustawy o świadczeniu pieniężnym (...) winien decydować o uprawnieniu danej osoby do świadczenia przysługującego z tytułu doznanych represji. Oznacza to konieczność należytego wyjaśnienia i rozważenia okoliczności sprawy w aspekcie przesłanek określonych w art. 2 powołanej wyżej ustawy. Nie można bowiem uznać za zgodną z prawem decyzję wy daną bez wyjaśnienia okoliczności objętych hipotezą przepisów mających w sprawie zastosowanie. Postępowanie administracyjne prowadzone przed wydaniem przez organ administracji publicznej decyzji, powinno zapewniać dokładne wyjaśnienie stanu faktycznego, w tym okoliczności podnoszonych przez składającego wniosek o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego. Obowiązek ten wynika w szczególności z art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa. Niedopełnienie tego obowiązku stanowi naruszenie podstawowych zasad postępowania administracyjnego i uniemożliwia często prawidłowe zastosowanie przepisów prawa materialnego. Postępowanie wszczęte z wniosku o przyznanie uprawnień do świadczenia pieniężnego jest postępowaniem administracyjnym prowadzonym według zasad określonych w Kodeksie postępowania administracyjnego, a zatem konieczne jest prawidłowe i rzetelne stosowanie przepisów proceduralnych, które określają uprawnienia procesowe uczestników postępowania, w tym przepisów regulujących postępowanie dowodowe /art. 75-88 Kpa/. Jako dowód należy dopuścić wszystko, co może przyczynić się do wyjaśnienia sprawy, a nie jest sprzeczne z prawem. W szczególności dowodem mogą być dokumenty i zeznania świadków - art. 75 par. 1 Kpa. Jeżeli po wyczerpaniu środków dowodowych lub z powodu ich braku pozostały nie wyjaśnione fakty istotne dla rozstrzygnięcia sprawy, organ administracji publicznej dla ich wyjaśnienia może przesłuchać stronę - art. 86 Kpa/. Jak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1990 r. - III ARN 9/90 - oświadczenie składane przez stronę w postępowaniu administracyjnym oraz przedstawione przez nią dokumenty korzystają z domniemania prawdziwości, jeżeli nie są sprzeczne z innymi dowodami lub okolicznościami i faktami znanymi organowi administracyjnemu z urzędu. Organy administracji państwowej obowiązane są stosować się do zasad przeprowadzenia dowodów określonych w rozdziale 4 działu II Kodeksu postępowania administracyjnego /OSNCP 1991 z. 10-12 poz. 127/. Nie ma uzasadnionych podstaw, by zasada ta nie była respektowana w postępowaniu w sprawie przyznania uprawnień do świadczenia pieniężnego. Artykuł 4 ust. 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich /Dz.U. nr 87 poz. 395 ze zm./ jednoznacznie stanowi: "w zakresie postępowania dotyczącego ustalenia lub odmowy przyznania świadczenia mają zastosowanie przepisu Kodeksu postępowania administracyjnego". Procedurę tą normuje również zarządzenie Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 23 lipca 1996 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów oraz szczegółowego trybu postępowania (...) /M.P. nr 46 poz. 450/, wydane na podstawie art. 4 ust. 3 powołanej wyżej ustawy /przed nowelizacją dokonaną ustawą zmieniającą z dnia 18 marca 1999 r. - Dz.U. nr 28 poz. 257/ - od dnia 31 grudnia 1999 r. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 grudnia 1999 r. w sprawie wymaganych dokumentów i dowodów potwierdzających rodzaj represji i okres jej trwania (...) - Dz.U. nr 111 poz. 1300. W postępowaniu wyjaśniającym w rozważanej sprawie organ orzekający, mimo posiadania dokumentów i szczegółowych informacji, z naruszeniem art. 7, art. 77 par. 1 i art. 80 Kpa nie poczynił wyczerpujących ustaleń w celu wyjaśnienia okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji nie ustosunkował się do dowodów znajdujących się w aktach sprawy i nie wskazał przyczyn, z powodu których odmówił im wiarygodności i mocy dowodowej. Tym samym uzasadnienie zaskarżonej decyzji nie odpowiada wymogom art. 107 par. 3 Kpa. Treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji daje podstawę do stwierdzenia, że poza rozważaniami organu pozostały okoliczności przedstawione w dokumentach załączonych do akt administracyjnych i we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy. Skarżąca w toku postępowania administracyjnego wskazywała konkretne okoliczności i składała określone środki dowodowe mające świadczyć, iż została deportowana do III Rzeszy z matką i siostrą i podobnie jak one pracowała przymusowo. Dodatkowo Barbara H. we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazała, iż jej siostrze na podstawie tych samych dokumentów przyznano świadczenie pieniężne (...). Wniosła także o podanie przyczyny tak odmiennej oceny dowodów i wydania odmiennych decyzji. Organ administracji publicznej nie ustosunkował się do argumentów i zarzutów skarżącej. Uzasadnienie zaskarżonej decyzji i utrzymanej nią w mocy decyzji własnej z dnia 28 lipca 1998 r. jest lakoniczne i ogólnikowe, nie zawiera tak uzasadnienia faktycznego jak i prawnego czyniącego zadość wymogom art. 107 par. 3 Kpa. Z powyższych względów Sąd na mocy art. 22 ust. 1 pkt 1 oraz ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym Sądzie Administracyjnym /Dz.U. nr 74 poz. 368 ze zm./ orzekł jak w sentencji. O kosztach orzeczono na podstawie art. 55 ust. 1 powołanej wyżej ustawy o NSA.