III ARN 33/92

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi (...) na decyzję Kolegium Odwoławczego (...) w przedmiocie nakazania opróżnienia części lokalu (...) na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu z dnia 19 listopada 1991 r. SA/Wr 980/91 oddala rewizję nadzwyczajną. Janina i Władysław małżonkowie S., właściciele domu mieszkalnego położonego przy ulicy O. 12 w P.Z., wystąpili z wnioskiem o ograniczenie Emilii S. powierzchni mieszkalnej zajmowanego przez nią w tymże budynku lokalu mieszkalnego o jeden pokój o powierzchni 11,72 m2 i wydanie tego pokoju do ich dyspozycji. Burmistrz Miasta P.Z. decyzją z dnia 6 maja 1991 r. uwzględnił powyższy wniosek. Podstawę powyższej decyzji stanowiły następujące ustalenia: W dniu 16 stycznia 1984 r. Janina i Władysław małżonkowie S. nabyli aktem notarialnym mały dom mieszkalny przy ulicy O. 12 w P.Z. Budynek ten ma dwa lokale: na parterze - składający się z dwóch pokoi o powierzchni 11,72 m2 i 16,56 m2, kuchni i ubikacji, o łącznej powierzchni użytkowej 42,96 m2, oraz na piętrze /poddaszu/ - składający się z dwóch pokoi o powierzchni 13,69 m2 i 18,00 m2, kuchni i ubikacji o łącznej powierzchni użytkowej 49,05 m2. Lokal na piętrze zajmują właściciele budynku wraz z niezamężną córką Grażyną S. oraz z zamężną córką i zięciem - Katarzyną i Jerzym małżonkami Ł., którzy czasowo /ze względu na pracę/ przebywają w W. Lokal na parterze zajmuje Emilia S. Do dnia 24 stycznia 1989 r. w pokoju o powierzchni 16,56 m2, wchodzącym w skład lokalu na parterze, zamieszkiwała córka Emilii S. - Jolanta B. wraz z mężem i małoletnią córką, która pokój ten opuściła w związku z otrzymaniem mieszkania zastępczego przy ul. Z. nr 9 w P.Z. W ten sposób, na skutek częściowego opróżnienia lokalu, po stronie Emilii S. wystąpiła nadwyżka powierzchni mieszkalnej w postaci jednego pokoju, tj. pokoju o powierzchni 11,72 m2. Pokój ten może być wydzielony z pozostałej części mieszkania Emilii S., pozostała powierzchnia zaś stwarza możliwość zaspokojenia jej potrzeb mieszkaniowych. Jeżeli natomiast chodzi o właścicieli budynku, to w lokalu przez nich zajmowanym występuje zagęszczenie, gdyż na jedną osobę przypada 6,3 m2 powierzchni mieszkalnej, a więc poniżej dolnej granicy obowiązujących norm zaludnienia. W tej sytuacji Burmistrz Miasta P.Z. uznał, że istnieją warunki do zastosowania art. 44 ust. 3 i ust. 4 Prawa lokalowego /t.j. Dz.U. 1987 nr 30 poz. 165 ze zm./ i nakazania Emilii S., by wydała Janinie i Władysławowi małżonkom S. nadwyżkę powierzchni w postaci pokoju o powierzchni 11,72 m2. Od omawianej decyzji złożyła odwołanie Emilia S., twierdząc, że wbrew ustaleniom organu I instancji nie nastąpiło częściowe opróżnienie lokalu. Kolegium Odwoławcze przy Sejmiku Samorządowym Województwa (...) decyzją z dnia 19 czerwca 1991 r. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję, uznając, że nie budzi wątpliwości to, iż w lokalu zajmowanym przez właścicieli występuje przegęszczenie, natomiast w lokalu zajmowanym przez Emilię S. istnieje nadwyżka powierzchni mieszkalnej. A zatem nie ma znaczenia okoliczność, czy nastąpiło faktyczne opróżnienie części lokalu zajmowanego dotychczas przez najemcę, czy też nie, gdyż z punktu widzenia art. 44 ust. 3 i ust. 4 Prawa lokalowego nie jest to konieczne. Co się tyczy uprawnień Emilii S. do dodatkowej powierzchni mieszkalnej, to brak jest decyzji właściwego organu w tym przedmiocie. W skardze na powyższą decyzję Emilia S. podniosła następujące argumenty: - nie doszło do opróżnienia części zajmowanego przez nią lokalu, gdyż pokój o powierzchni 11,72 m2 był zawsze przez nią użytkowany; - nie istnieje nadwyżka w postaci jednego pokoju, gdyż zgodnie z obowiązującymi normami ma prawo do powierzchni mieszkalnej wynoszącej 10,00 m2, zaś fakt, że jest osobą samotną daje jej prawo do zajmowania powierzchni odpowiadającej dwóm normom zaludnienia, czyli powierzchni równej 20,00 m2; - ma także uprawnienie do zajmowania zwiększonej powierzchni mieszkalnej ze względu na stan zdrowia i w tym przedmiocie została wydana odpowiednia decyzja. Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 19 listopada 1991 r. oddalił skargę, podnosząc, że dla zastosowania art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe /t.j. Dz.U. 1987 nr 30 poz. 165 ze zm./ niezbędne jest istnienie dwóch przesłanek: tytułu własności nieruchomości oraz opróżnienia lokalu w całości lub części. Tytuł własności Janiny i Władysława małżonków S. nie może być kwestionowany, jeśli natomiast chodzi o drugą przesłankę, to z poczynionych ustaleń faktycznych, zwłaszcza z treści wniosku o przydział lokalu, złożonego przez Jolantę B. /córkę Emilii S./ oraz protokołu oględzin lokalu nr 1 przy ulicy O. 12 wynika, że Jolanta B. ze swoją rodziną zajmowała mniejszy pokój wchodzący w skład lokalu nr 1 i ten właśnie pokój opuściła, co jest równoznaczne z częściowym opróżnieniem lokalu. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że pokój zajmowany przez Jolantę B. nie był odrębnym przedmiotem najmu, skoro była ona uprawniona do zamieszkiwania jako członek rodziny najemcy Emilii S., zaś mąż i córka Jolanty B. korzystali z uprawnienia pochodnego. W tej sytuacji - zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego - przeszkodą do uwzględnienia wniosku byłoby stwierdzenie, że część lokalu pozostająca do dyspozycji Emilii S. nie odpowiada przepisom prawa ustanawiającym normy powierzchni mieszkalnej. Takiego jednak wniosku wysunąć nie można. Zgodnie z par. 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1987 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego /Dz.U. nr 36 poz. 203/ norma powierzchni mieszkalnej przysługującej jednej osobie wynosi 7 do 10 m2, zaś w uzasadnionych wypadkach może być zwiększona o jeszcze jedną normę, przy czym w myśl par. 11 wymienionego rozporządzenia, należy dążyć do tego, by norma dodatkowa wraz z normą podstawową stanowiły jeden pokój. Pokój o powierzchni 16,56 m2, który wchodzi /jako drugi/ w skład lokalu nr 1 na parterze budynku, warunki te spełnia. Od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego - Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu - Minister Sprawiedliwości złożył rewizję nadzwyczajną opartą na zarzucie rażącego naruszenia przepisów art. 207 par. 5 Kpa oraz art. 33 ust. 1 i art. 44 ust. 3 i ust. 4 Prawa lokalowego /t.j. Dz.U. 1987 nr 30 poz. 165 ze zm./ i na podstawie art. 210 Kpa wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu do ponownego rozpoznania. Zdaniem rewidującego, wydanie decyzji o opróżnieniu części lokalu stanowiącej nadwyżkę powierzchni mieszkalnej przewidziane jest wtedy, gdy nadwyżka ta obejmuje co najmniej 1 pokój, zaś w pozostałych pokojach najemca ma zapewnioną powierzchnię przysługującą według normy 10 m2 na osobę oraz tyle samo z tytułu dodatkowej powierzchni mieszkalnej /art. 44 ust. 1 i 4 Prawa lokalowego/. Ponieważ Emilia S. ma prawo do dodatkowej powierzchni mieszkalnej ze względu na stan zdrowia, a zajmowane przez nią pokoje mają powierzchnię 11,72 m2 i 16,56 m2, jest oczywiste, że nie występuje nadwyżka w postaci 1 pokoju. Tym samym brak było podstaw do wydania decyzji nakazującej jej opróżnienie jednego pokoju. Błędny jest również pogląd wyrażony w zaskarżonym wyroku, że nastąpiło opróżnienie części lokalu przez Emilię S. /art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego/. Córka najemcy - Jolanta B., wyprowadzając się, nie mogła opróżnić części lokalu w rozumieniu Prawa lokalowego, gdyż przed wyprowadzeniem się zamieszkiwała w lokalu przydzielonym jej matce, której przysługują prawa najemcy do całego lokalu. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Z przedstawionego wyżej przebiegu postępowania wynika, że organy orzekające w sprawie opierały swoje rozstrzygnięcia na dwóch różnych podstawach prawnych. Burmistrz Miasta P.Z. oraz Kolegium Odwoławcze przy Sejmiku Samorządowym Województwa (...) przyjęły bowiem jako podstawę swoich decyzji art. 44 ust. 3 i 4 ustawy z dnia 10 kwietnia 1974 r. - Prawo lokalowe /t.j. Dz.U. 1987 nr 30 poz. 165/, natomiast Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że brak jest podstaw do kwestionowania zaskarżonej decyzji organu odwoławczego ze względu na treść art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego, który ma właśnie zastosowanie w sprawie. Zdaniem wnoszącego rewizję nadzwyczajną, stan faktyczny sprawy nie upoważnia do wydania decyzji nakazującej Emilii S. opróżnienie części lokalu nr 1 /pokoju o powierzchni 11,72 m2/ przy ulicy O. 12 w P.Z. na podstawie któregokolwiek z tych przepisów. W tej sytuacji nieodzowne jest przytoczenie treści tych przepisów i rozważenie, czy którykolwiek z nich stwarza podstawę do uwzględnienia wniosku właścicieli domu małżonków S. tak, jak uczyniły to organy orzekające obu instancji oraz Naczelny Sąd Administracyjny. W myśl art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego, właściciele domów jednorodzinnych, domów mieszkalno-pensjonatowych i lokali mieszkalnych stanowiących odrębne nieruchomości mają prawo do zamieszkania w swych domach i lokalach opróżnionych w całości lub w części. Z przepisu tego wynika zatem, że dotyczy on właścicieli określonego rodzaju domów mieszkalnych oraz że daje im prawo do zamieszkania w swych domach i lokalach, jeżeli zostały opróżnione w całości lub części. Jest w sprawie niesporne, że Emilia S. na podstawie decyzji o przydziale z dnia 29 czerwca 1951 r. zajmuje lokal mieszkalny nr 1, składający się z dwóch pokoi i kuchni w budynku mieszkalnym stanowiącym własność małżonków S. Początkowo w lokalu tym mieszkała sama, potem z mężem, i wreszcie z córką i zięciem małżonkami B., którzy faktycznie zajmowali mniejszy pokój o powierzchni 11,72 m2. W dniu 24 stycznia 1989 r. małżonkowie B. opuścili ten pokój, gdyż otrzymali mieszkanie zastępcze. Emilia S. nie zwolniła go jednak i nie zgłosiła także rezygnacji z dalszego jego zajmowania. W związku z tym wchodzi on nadal w skład lokalu przydzielonego jej jako najemcy decyzją właściwego organu administracyjnego. Powyższe okoliczności faktyczne nie pozwalają uznać, że lokal nr 1 przydzielony Emilii S. został opróżniony w części z chwilą wyprowadzenia się jej córki Jolanty B. wraz z rodziną. Jak już bowiem wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 10 czerwca 1986 r. III ARN 9/86 /OSNCP 1987 z. 9 poz. 144/, według art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego opróżnieniem lokalu lub jego części jest opróżnienie w znaczeniu prawnym i faktycznym, to znaczy odnoszące się do takiego lokalu, co do którego innym osobom nie przysługują uprawnienia wynikające z obowiązującego prawa, i gdy osoby te w nim nie zamieszkują. Jeżeli bowiem w lokalu przebywają osoby nie mające prawa do jego zajmowania, właściciel może podejmować niezbędne czynności zmierzające do ich usunięcia, ale do tej pory lokal nie jest lokalem "opróżnionym" w znaczeniu prawnym. Wyrażając tę myśl w sprawie o konkretnym stanie faktycznym, Sąd Najwyższy stwierdził również, że lokalem opróżnionym w sensie prawnym i faktycznym nie jest lokal, w którym mieszkają dzieci czy rodzice najemcy, chociażby sam najemca opuścił je. Sąd Najwyższy w obecnym składzie podziela ten pogląd, a przeniesienie go do rozpoznawanej sprawy pozwala na wniosek, że zarówno oddanie przez najemcę wymienionego pokoju do użytkowania członkowi rodziny /dorosłej i zamężnej córce/, a następnie dalsze korzystanie z niego na podstawie ważnego tytułu prawnego, nie jest opróżnieniem części lokalu, o jakim stanowi powołany uprzednio art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego. Tym samym przepis ten nie mógł być podstawą wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego oddalającego skargę Emilii S. na decyzję Kolegium Odwoławczego przy Sejmiku Samorządowym Województwa (...) z dnia 19 czerwca 1991 r., która uznała za prawidłową decyzję Burmistrza Miasta P.Z. z dnia 6 maja 1991 r. nakazującą Emilii S. opuszczenie i opróżnienie pokoju o powierzchni 11,72 m2 oraz przekazanie go w posiadanie małżonkom S. Jednakże zastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny niewłaściwego przepisu prawa materialnego, chociażby miało charakter rażącego naruszenia prawa, nie może samo przez się powodować uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. Rażące naruszenie prawa wówczas bowiem skutkuje uwzględnienie rewizji nadzwyczajnej, gdy doprowadziło do wydania błędnego wyroku. Nie można zaś uznać za taki rozstrzygnięcia, które powinno nastąpić także przy zastosowaniu właściwego przepisu prawa. Zgodnie z art. 423 par. 1 Kpc do rewizji nadzwyczajnej stosuje się odpowiednio przepisy o rewizji, jeżeli kodeks nie stanowi inaczej, natomiast stosownie do art. 421 par. 1 Kpc Sąd Najwyższy oddala rewizję nadzwyczajną, gdy stwierdzi brak podstawy do uchylenia zaskarżonego orzeczenia. Brak takiej podstawy istnieje niewątpliwie zarówno wtedy, gdy zaskarżone orzeczenie, mimo błędnego uzasadnienia, w ostatecznym wyniku odpowiada prawu /art. 387 Kpc/, jak i wtedy, gdy mimo naruszenia prawa materialnego istnieją podstawy do wydania orzeczenia co do istoty sprawy /art. 390 par. 1 Kpc/. Kwestionowany w rewizji nadzwyczajnej wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego nietrafnie przyjął art. 33 ust. 1 Prawa lokalowego jako podstawę rozstrzygnięcia o wniosku małżonków S., zmierzającym do opróżnienia przez Emilię S. części lokalu, jednakże wniosek ten - w ustalonym i niespornym stanie faktycznym - podlegał uwzględnieniu na podstawie art. 44 ust. 3 i 4 Prawa lokalowego, tak jak przyjęły organy orzekające obydwu instancji. Z art. 44 ust. 1 i 2 Prawa lokalowego wynika, że gdy najemca zajmuje lokal mieszkalny o powierzchni większej niż mu przysługuje i gdy nadwyżka obejmuje co najmniej 1 pokój, terenowy organ administracji państwowej powinien sam lub na wniosek najemcy zaproponować mu lub dostarczyć inny samodzielny lokal zamienny oraz że w razie niezłożenia wniosku lub bezzasadnej odmowy przeniesienia się do dostarczonego lokalu zamiennego najemca - nie tracąc prawa do dalszego zajmowania lokalu - obowiązany jest płacić za nadwyżkę powierzchni podwyższony czynsz. Natomiast art. 44 ust. 3 Prawa lokalowego zawiera odstępstwo od wymienionej zasady, gdyż przewiduje prawo ubiegania się o przydzielenie występującej nadwyżki powierzchni przez innego najemcę - tego, który zajmuje powierzchnię mniejszą od przysługującej na podstawie norm zaludnienia. W takiej też sytuacji terenowy organ administracji państwowej "powinien wydać decyzję o opróżnieniu części lokalu stanowiącej nadwyżkę powierzchni i o jej przydziale najemcy zajmującemu część lokalu nadmiernie zagęszczoną" /ust. 3 zdanie 2/. Stosownie do art. 44 ust. 4 Prawa lokalowego, również właścicielom domów i lokali określonych w art. 29 ust. 1 pkt 1-3, którzy zamieszkują w tych domach /lokalach/, przysługują takie uprawnienia, jak najemcy, jeśli zaś nie zamieszkują w tych domach, mogą zgłosić wniosek o umożliwienie im zamieszkania w nich. Ze wskazanego ust. 4 art. 44 Prawa lokalowego wynika zatem uprawnienie wnioskodawców małżonków S. - jako właścicieli domu do ubiegania się o opróżnienie przez Emilię S. części zajmowanego przez nią lokalu /pokoju o powierzchni 11,72 m2/ i przydzielenie im tej części bez konieczności uprzedniego zaoferowania najemcy innego samodzielnego lokalu. Jedynym warunkiem realizacji powyższego uprawnienia jest występowanie powierzchni ponadnormatywnej w lokalu zajmowanym przez najemcę oraz nadmierne zagęszczenie w lokalu zajmowanym przez właścicieli. Z prawidłowych ustaleń organów orzekających obydwu instancji i nie kwestionowanych w rewizji nadzwyczajnej wynika, że Emilia S. zajmuje dwa pokoje: jeden z nich ma powierzchnię 16,56 m2, a drugi /sporny/ - 11,72 m2. Zgodnie z par. 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 listopada 1987 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów prawa lokalowego /Dz.U. nr 36 poz. 203/ norma powierzchni mieszkalnej przysługującej jednej osobie wynosi 7-10 m2, jednakże w myśl ust. 5 tego przepisu osoba samotna może otrzymać przydział lokalu o powierzchni odpowiadającej dwóm normom zaludnienia, przy czym - jak stanowi par. 11 ust. 2 rozporządzenia - należy dążyć do tego, by norma dodatkowa łącznie z przysługującą normą podstawową stanowiły osobny pokój. Jest niewątpliwe, że Emilia S. jest uprawniona do dodatkowej powierzchni mieszkalnej /odpowiadającej jednej normie/ oraz, że drugi /poza spornym/ pokój o powierzchni 16,56 m2, odpowiada swoją powierzchnią dwóm normom zaludnienia. Jeżeli bowiem norma powierzchni mieszkalnej została w przepisach prawa określona w granicach 7-10 m2, to zgodna z tymi przepisami jest zarówno powierzchnia równająca się górnej granicy normy, jak i powierzchnia odpowiadająca dolnej granicy normy. Stan faktyczny sprawy pozwala również na zastosowanie art. 44 ust. 3 i 4 Prawa lokalowego ze względu na sytuację mieszkaniową właścicieli. Razem ze swoją rodziną /łącznie 5 osób/ zajmują oni powierzchnię mieszkalną /także 2 pokoje/ wynoszącą 31,69 m2, a zatem niższą od powierzchni przysługującej na podstawie norm zaludnienia /5 osób x 7 m2 = 35 m2/. Oznacza to, że w lokalu przez nich zajmowanym występuje nadmierne zagęszczenie, o którym stanowi art. 44 ust. 3 Prawa lokalowego, i które jest warunkiem ubiegania się właścicieli domu o opróżnienie przez najemcę części lokalu, stanowiącego nadwyżkę powierzchni. Wyrażone wyżej stanowisko jest zgodne z dotychczasowym kierunkiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, w szczególności z uchwałą składu siedmiu sędziów z dnia 27 września 1989 r. II AZP 13/89 /OSNCP 1990 z. 3 poz. 38/, która aczkolwiek została wydana na tle dawnego art. 39 Prawa lokalowego, jest nadal aktualna, ponieważ według ujednoliconego tekstu Prawa lokalowego odpowiednikiem tego przepisu jest obecnie art. 44. W tezie tej uchwały Sąd Najwyższy stwierdził, że uprawnienie właściciela lokalu do zamieszkiwania w tym lokalu wyłącza uprawnienie najemcy tegoż lokalu do zajmowania w nim powierzchni ponadnormatywnej za zapłatą podwyższonego czynszu, bez względu na to, czy najemca złożył wniosek o dostarczenie mu samodzielnego lokalu zamiennego lub czy zaproponowano mu taki lokal, natomiast w uzasadnieniu podniósł, że gdy u najemcy lokalu na podstawie decyzji o przydziale występuje powierzchnia ponadnormatywna, właściciel lokalu może uzyskać tę nadwyżkę bez uprzedniego zaoferowania temu najemcy innego samodzielnego lokalu w sytuacji, gdy w lokalu zajętym przez właściciela ma miejsce nadmierne zaludnienie. Reasumując, należy podnieść, że skoro zastosowanie przez Naczelny Sąd Administracyjny właściwych przepisów prawa doprowadziłoby do wydania takiego samego wyroku jak zaskarżony, to nie ma podstaw do uwzględnienia rewizji nadzwyczajnej. Dlatego też Sąd Najwyższy na podstawie art. 421 par. 1 Kpc i powołanych wyżej przepisów orzekł jak w sentencji wyroku.