III FSK 1054/21

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Wojciech Stachurski (sprawozdawca), Sędzia NSA Dominik Gajewski, Sędzia WSA (del.) Mirella Łent, po rozpoznaniu w dniu 3 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej R. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 28 marca 2019 r. sygn. akt I SA/Po 1038/18 w sprawie ze skargi R. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z dnia 2 listopada 2018 r. nr 3001-IEE.711.545.2018 w przedmiocie określenia wysokości nieprzekazanej kwoty zajętej wierzytelności 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od R. K. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu kwotę 240 (słownie: dwieście czterdzieści) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Wyrok sądu pierwszej instancji. Wyrokiem z 28 marca 2019 r., I SA/Po 1038/18, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę R. K. (dalej jako: "skarżący") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Poznaniu z 2 listopada 2018 r., nr 3001-IEE.711.545.2018, w przedmiocie określenia dłużnikowi zajętej wierzytelności nieprzekazanej kwoty z tytułu zajęcia prawa majątkowego stanowiącego wierzytelność pieniężną. Z uzasadnienia wyroku wynika, że w toku postępowania egzekucyjnego, prowadzonego wobec A. D., organ dokonał u skarżącego zajęcia wierzytelności wynikającej z faktury wystawionej przez dłużniczkę na rzecz skarżącego z 30 grudnia 2014 r., nr [...], z tytułu robót budowlanych, na kwotę brutto 143.910 zł z terminem płatności 26 stycznia 2015 r. W dniu 6 lutego 2015 r. skarżący uregulował część kwoty wynikającej z ww. faktury, tj. 63.500 zł (wpłaty częściowe od 26 stycznia 2015 r. do 6 lutego 2015 r.), na co wystawiono pokwitowanie [...]. Pozostała część w wysokości 80.410 zł nie została zapłacona. Wobec tego organ egzekucyjny dokonał zajęcia tej wierzytelności u skarżącego. W związku z brakiem odpowiedzi na dokonane zajęcie i wysłane ponaglenie, organ po przeprowadzeniu kontroli wydał wobec skarżącego postanowienie określające wysokość nieprzekazanej kwoty. Postanowienie to zostało utrzymane w mocy postanowieniem zaskarżonym do sądu pierwszej instancji. Oddalając skargę sąd stwierdził, że przedmiotem powstałego w tej sprawie sporu jest kwestia przedawnienia określonej w postanowieniu wierzytelności. W tym zakresie sąd wskazał, że roszczenie przysługujące zobowiązanej, jako związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, przedawnia się z upływem 3 lat. Pierwotny termin przedawnienia zobowiązania ze spornej faktury upływał z dniem 26 stycznia 2018 r., jednak upływ terminu przedawnienia został przerwany na skutek dokonywanych przez skarżącego dobrowolnych wpłat na poczet wymagalnej wierzytelności, które miały charakter uznania roszczenia (ostatnia wpłata 6 lutego 2015 r.). WSA zauważył też, że organ w trakcie biegu terminu przedawnienia, 21 listopada 2017 r., doręczył skarżącemu pismo – zajęcie wierzytelności. W ocenie sądu, również ta czynność doprowadziła do kolejnego przerwania biegu terminu przedawnienia. W konsekwencji sąd uznał skargę za nieuzasadnioną. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. Skargę kasacyjną od wyroku sądu pierwszej instancji wniósł skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika. Zaskarżając wyrok w całości, autor skargi zarzucił naruszenie: - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302 z późn. zm., dalej jako: "p.p.s.a.") w zw. z art. 71a § 9 oraz art. 71b ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2017 r. poz. 1201 z późn. zm., dalej jako: "u.p.e.a."), poprzez oddalenie przez sąd pierwszej instancji skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonego postanowienia organu drugiej instancji, w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisów przez organy administracji publicznej (pierwszej i drugiej instancji), co skutkowało uznaniem przez sąd pierwszej instancji, że nie istnieją (prawne) podstawy uchylenia się przez skarżącego od realizacji zajętej wierzytelności, a które to podstawy powstały w okresie znacznie poprzedzającym moment wydania postanowienia wydanego przez organ drugiej instancji, a także moment wydania postanowienia, w postępowaniu pierwszoinstancyjnym, co doprowadziło jednocześnie do ściągnięcia w drodze przymusu administracyjnego zajętej wierzytelności w stosunku do skarżącego; - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 67a § u.p.e.a, poprzez oddalenie przez sąd pierwszej instancji skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonego postanowienia organu drugiej instancji, w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisów przez organy administracji publicznej (pierwszej i drugiej instancji), co skutkowało uznaniem przez sąd pierwszej instancji o braku konieczności wykonywania przez organ drugiej instancji, jak też uprzednio, przez organ pierwszej instancji uprawnień przysługujących uprzednio zobowiązanej (p. D., mającej status wierzyciela wobec trzeciodłużnika - skarżącego), w zakresie niezbędnym do (skutecznego i bezpośredniego) prowadzenia egzekucji (wystawienia tytułu wykonawczego), w momencie, w którym roszczenie nie było przedawnione; - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 123 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2018 r. poz. 1025 ze zm., dalej jako: "k.c."), poprzez oddalenie przez sąd pierwszej instancji skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonego postanowienia organu drugiej instancji, w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisów przez organy administracji publicznej (pierwszej i drugiej instancji), co skutkowało uznaniem przez sąd pierwszej instancji - potwierdzającym stanowisko organu drugiej instancji, wyrażonym w zaskarżonym uprzednio postanowieniu - że moment dokonania przez organ pierwszej instancji - wstępujący na tenże moment wyłącznie w uprawnienia wierzyciela w stosunku do trzeciodłużnika (skarżącego) - zajęcia wierzytelności, stanowi przesłankę przerywającą bieg przedawnienia, podczas gdy dyspozycja ww. przepisu jednoznacznie wskazuje, jakie czynności przesądzają o przerwaniu biegu przedawnienia, a także określa zakres pojęcia właściwych organów, odnosząc je wyłącznie do podmiotów prawa cywilnego, tj. z pominięciem wierzycieli oraz administracyjnych organów egzekucyjnych; - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 138 § 2 i § 2a w zw. z art. 144 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096 z późn. zm., dalej jako: "k.p.a."), poprzez oddalenie przez sąd pierwszej instancji skargi, a tym samym nieuchylenie zaskarżonego postanowienia organu drugiej instancji, w sytuacji, gdy zaskarżone postanowienie zostało wydane z naruszeniem przepisów przez organy administracji publicznej (pierwszej i drugiej instancji), co skutkowało uznaniem przez sąd pierwszej instancji o zasadności zaniechania przez organy administracyjne obowiązku wyjaśnienia okoliczności, które organy te winny wziąć pod uwagę przy ponownym rozpoznaniu sprawy (na etapie administracyjnym), zwłaszcza w sytuacji błędnego zastosowania przez te organy administracji publicznej przepisu prawa cywilnego; - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 7a, art. 77 § 1, art. 78, art. 80, art. 107 § 3 w zw. z art. 126 k.p.a. i w zw. z art. 18 u.p.e.a., poprzez nieuchylenie zaskarżonego postanowienia, pomimo że organy administracji publicznej (pierwszej i drugiej instancji) prowadziły postępowanie dowodowe w sposób skrajnie subiektywny i wybiórczy, jasno nastawiony na cel w postaci poparcia ustalonej przez te organy tezy, ignorując przy tym wszelkie przejawy aktywności skarżącego, odrzucając wszystkie wnioski i zapytania, które z dużą dozą prawdopodobieństwa poddałyby w wątpliwość prawidłowość zajętego przez te organy stanowiska, brak staranności i rażące zaniedbania w pozyskiwaniu materiału dowodowego, a następnie dowolna ocena jego wartości tudzież jakości, nastawiona wyłącznie na udowodnienie wersji zdarzeń podtrzymywanej przez organy, z naruszeniem logicznych i racjonalnych wątpliwości wynikających z analizy zebranych dowodów, a tym samym rozpoznanie w trakcie postępowania możliwych wątpliwości interpretacyjnych wyłącznie na niekorzyść skarżącego; - art. 141 § 4 p.p.s.a., poprzez niezawarcie w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wystarczających wyjaśnień dotyczących okoliczności, które zostały uznane za wiarygodne i w sposób istotny wpływają na rozstrzygnięcie w sprawie oraz brak przytoczenia podstawy prawnej rozstrzygnięcia oraz faktów, którym sąd pierwszej instancji nie dał wiary i zakwalifikował ich wartość dowodową jako znikomą; - art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 126 i 124 § 2 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., poprzez nieuchylenie zaskarżonego postanowienia, pomimo że organ drugiej instancji (a uprzednio także organ pierwszej instancji) w uzasadnieniu postanowienia nie wskazał wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy wraz z ich oceną przez organ i dokładnym uzasadnieniem tej oceny. W oparciu o te zarzuty autor skargi kasacyjnej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji oraz zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o przeprowadzenie rozprawy. W odpowiedzi na skargę kasacyjną pełnomocnik organu wniósł o jej oddalenie oraz orzeczenie o kosztach. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy wyjaśnić, że skarga kasacyjna została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, na podstawie art. 15zzs4 ust. 3 w zw. z ust. 1 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2021 r. poz. 95 z późn. zm.). Strony zostały powiadomione o skierowaniu skargi kasacyjnej do rozpoznania na posiedzeniu niejawnym z jednoczesnym pouczeniem o możliwości uzupełnienia argumentacji uzasadnienia skargi kasacyjnej albo żądania jej oddalenia. Żadna ze stron z tej możliwości nie skorzystała. Odniesienie się do zarzutów skargi kasacyjnej wymaga na wstępie udzielenia odpowiedzi na pytanie, czy w postępowaniu prowadzonym wobec skarżącego, jako "trzeciodłużnika", organ egzekucyjny mógł badać, czy zajęta u niego wierzytelność uległa przedawnieniu, czy też powinien w tym zakresie skierować sprawę do sądu powszechnego. Na tym tle sformułowano zarzuty naruszenia art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 71a § 9 oraz art. 71b u.p.e.a. oraz w zw. z art. 67a § u.p.e.a. Należy zauważyć, że w świetle art. 71a § 1 u.p.e.a., organy egzekucyjne uprawnione są do przeprowadzania u dłużników zajętej wierzytelności, z wyłączeniem banków, kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, z zastrzeżeniem § 2 (który nie ma znaczenia w niniejszej sprawie). W myśl art. 71a § 9 u.p.e.a., jeżeli w wyniku kontroli stwierdzono, że dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, organ ten wydaje postanowienie, w którym określa wysokość nieprzekazanej kwoty. Na postanowienie w sprawie wysokości nieprzekazanej kwoty przysługuje zażalenie. Z kolei zgodnie z art. 71b u.p.e.a., jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności bezpodstawnie uchyla się od przekazania zajętej wierzytelności albo części wierzytelności organowi egzekucyjnemu, zajęta wierzytelność albo część wierzytelności może być ściągnięta od dłużnika zajętej wierzytelności w trybie egzekucji administracyjnej. Podstawą wystawienia tytułu wykonawczego jest postanowienie, o którym mowa w art. 71a § 9 u.p.e.a. Tytuł wykonawczy wystawia organ egzekucyjny, który dokonał u dłużnika zajętej wierzytelności zajęcia wierzytelności. Obowiązek określenia przez organ egzekucyjny wysokości nieprzekazanej przez "trzeciodłużnika" kwoty wiąże się z uprzednim stwierdzeniem, czy dłużnik ten uchylał się "bezpodstawnie" od przekazania zajętej wierzytelności albo jej części organowi egzekucyjnemu. W orzecznictwie wskazuje się, że użyty w treści art. 71a § 9 u.p.e.a. zwrot "bezpodstawnie uchyla się" należy interpretować jako przesłankę prawną, a nie faktyczną. Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności (por. np. wyroki NSA: z 21 lipca 2022 r., III FSK 711/21; z 18 sierpnia 2020 r., II FSK 1409/18). Nie ma wątpliwości, że adresatem normy prawnej wynikającej z art. 71a § 9 u.p.e.a. jest organ egzekucyjny, któremu ustawodawca daje kompetencję do wydania wobec dłużnika postanowienia określającego wysokość nieprzekazanej kwoty. Skoro jedną z przesłanek pozwalających na zastosowanie tego przepisu jest "bezpodstawne" uchylanie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności, to nie można organu egzekucyjnego, stosującego ten przepis, pozbawiać kompetencji do badania istnienia tej przesłanki. Ponadto, ani art. 71a § 9 u.p.e.a., ani żaden inny przepis ustawy egzekucyjnej nie wprowadza w tym zakresie obowiązku dokonywania tych ustaleń tylko w postępowaniu przed sądem powszechnym. W kompetencji organu egzekucyjnego mieści się badanie przeszkód prawnych do przekazania zajętej wierzytelności przez "trzeciodłużnika". Mając powyższe na uwadze trzeba zauważyć, że skarżący uregulował część należności wynikających z wystawionej przez zobowiązaną faktury; co do pozostałej, nieuregulowanej części, stwierdził, że roszczenie to przedawniło się. Tymczasem, jak słusznie zwrócił uwagę sąd pierwszej instancji, skarżący dokonywał od 26 stycznia 2015 r. do 6 lutego 2015 r. wpłat, w drodze których doprowadził do częściowego uregulowania kwoty wynikającej z faktury wystawionej 30 grudnia 2014 r. Podzielić należy stanowisko WSA w Poznaniu, że dokonując tych wpłat, skarżący w istocie dokonał "niewłaściwego" uznania długu, skutkującego przerwaniem biegu terminu przedawnienia. Z art. 123 § 1 pkt 2 k.c. wynika, że bieg przedawnienia przerywa się przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje. NSA w wyroku z 21 września 2012 r., II FSK 395/11, wskazał, że uznanie długu może nastąpić albo poprzez umowę ustalającą istnienie jakiegoś stosunku prawnego (uznanie właściwe) albo poprzez samo oświadczenie wiedzy będące przyznaniem istnienia zobowiązania dokonanym przez dłużnika wobec wierzyciela (uznanie niewłaściwe). Uznanie niewłaściwe jest zatem deklaratoryjnym przyznaniem przez dłużnika, że dany obowiązek istnieje, a dłużnik nie zamierza uchylić się od jego wypełnienia. Dla zakwalifikowania zachowania dłużnika w kategoriach uznania roszczenia konieczne jest stwierdzenie, że z rozeznaniem daje wyraz temu, że wierzycielowi przysługuje w stosunku do niego wierzytelność wynikająca z konkretnego stosunku prawnego. Wymóg ścisłego sprecyzowania roszczenia, będącego przedmiotem uznania, wynika z tego, że bieg przedawnienia uznanego roszczenia przerywa się, ale tylko w granicach zakreślonych uznaniem. W orzecznictwie i w doktrynie jako przykład uznania niewłaściwego podaje się np.: oświadczenie stwierdzające istnienie długu, zapłatę odsetek, prośbę o odroczenie terminu płatności albo rozłożenie jej na raty, częściowe wykonanie zobowiązania albo prośbę dłużnika o zwolnienie z długu. Biorąc pod uwagę powyższe rozważania, słusznie sąd pierwszej instancji przyjął, że wpłaty dokonane przez skarżącego nosiły znamiona uznania niewłaściwego w stosunku do roszczenia dłużniczki. Co istotne, skarżący nie wskazywał, by brak zapłaty pełnej kwoty na jej rzecz związany był z tym, że kwestionuje on ten obowiązek, co do jego zasady lub co do wysokości. Zwracał jedynie uwagę na brak środków finansowych na zapłatę pozostałej części swojego zobowiązania. Skoro zatem ostatniej wpłaty skarżący dokonał 6 lutego 2015 r., to w tym dniu doszło do przerwania biegu terminu przedawnienia zobowiązania. Zgodnie zaś z art. 124 § 1 k.c., po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo. Wobec powyższego, bieg trzyletniego terminu przedawnienia zobowiązania skarżącego wobec dłużniczki, rozpoczął się na nowo 6 lutego 2015 r. i winien upłynąć 6 lutego 2018 r. Jak trafnie zauważyły organ i sąd pierwszej instancji, 21 listopada 2017 r. (w trakcie biegu terminu przedawnienia) organ doręczył skarżącemu pismo – zajęcie wierzytelności. Zgodnie zaś z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się również przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia. Nie ma wątpliwości, że czynność doręczenia skarżącemu pisma o zajęciu wierzytelności stanowi czynność przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia. Nieuzasadnione są także zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące naruszenia przepisów postępowania administracyjnego, powiązane z art. 3 § 1 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. Działania organów nie naruszyły przepisów związanych z prowadzeniem postępowania dowodowego, tj. art. art. 7, art. 7a, art. 77 § 1, art. 78, art. 80, art. 107 § 3 w zw. z art. 126 k.p.a. i w zw. z art. 18 u.p.e.a., a także art. 126 i 124 § 2 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a., dotyczących uzasadnienia zaskarżonego postanowienia. Zgromadzony w sprawie materiał dowodowy jest kompletny i spójny, pozwala na ustalenie niebudzącego wątpliwości stanu faktycznego. Tymczasem uzasadnienie tych zarzutów zostało sformułowane w skardze kasacyjnej w sposób ogólnikowy, bez wskazania na konkretne okoliczności mogące świadczyć o zaniechaniach organów i wpływie, jaki ewentualnie mogłyby mieć na podjęte rozstrzygnięcie. W konsekwencji niezasadne są też zarzuty naruszenia art. 138 § 2 i § 2a w zw. z art. 144 k.p.a. Rozstrzygnięcia organów obu instancji były prawidłowe pod względem merytorycznym, jak i formalnym; nie było przy tym podstaw, do wyeliminowania z obrotu któregokolwiek z nich. Stwierdzenie, że wydane postanowienia były niekorzystne dla strony skarżącej nie może samo w sobie stanowić podstawy do ich uchylenia. Nietrafny jest także zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku w pełni odpowiada wymogom przewidzianym w tym przepisie, umożliwiając jego kontrolę instancyjną. Zawiera bowiem zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej uzasadnienie. To zaś, że w skardze kasacyjnej nie zgodzono się z tak wyrażoną oceną sprawy, nie stanowi skutecznej podstawy do uznania zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł o oddaleniu skargi kasacyjnej. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a., a także § 14 ust. 1 pkt 2 lit. b w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265). SWSA(del.) Mirella Łent SNSA Wojciech Stachurski SNSA Dominik Gajewski