III OZ 182/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Ślusarczyk po rozpoznaniu w dniu 9 maja 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia Fundacji [...] z siedzibą w P. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 16 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 461/23 oddalające wniosek o wyłączenie sędziów orzekających w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu – sędzi WSA Katarzyny Radom, sędzi WSA Ewy Kamienieckiej i sędzi NSA Mirosławy Rozbickiej-Ostrowskiej od orzekania w sprawie ze skargi Fundacji [...] z siedzibą w P. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego we Wrocławiu z dnia 12 maja 2023 r. nr A-061-101/23 w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej postanawia: oddalić zażalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu postanowieniem z 16 lutego 2024 r. sygn. akt IV SA/Wr 461/23 wydanym w sprawie ze skargi Fundacji [...] z siedzibą w P. na decyzję Prezesa Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 12 maja 2023 r. nr A-061-101/23 w przedmiocie odmowy udostępnienia informacji publicznej, na podstawie art. 22 § 1 i § 2 w zw. z art. 24 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.) dalej zwanej "p.p.s.a." oddalił wniosek skarżącej Fundacji o wyłączenie sędziów orzekających w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym we Wrocławiu – sędzi WSA Katarzyny Radom, sędzi WSA Ewy Kamienieckiej i sędzi NSA Mirosławy Rozbickiej-Ostrowskiej. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że powodem złożenia wniosku o wyłączenie od orzekania wskazanych sędziów jest fakt, iż na rozprawie w dniu 24 stycznia 2024 r. przewodniczący składu orzekającego poinformował stronę skarżącą o niespełnieniu przez działacza Fundacji – A. S., wymogów ustanowienia jej pełnomocnikiem do reprezentowania Fundacji. Po uzyskaniu tej informacji strona skarżąca złożyła do protokołu rozprawy ustny wniosek o wyłączenie od orzekania w sprawie o sygn. akt IV SA/Wr 461/23 całego składu orzekającego, podnosząc naruszenie prawa organizacji społecznej do działania wynikające z art. 12 Konstytucji RP oraz art. 8 Konstytucji RP dotyczących prawa do działania organizacji społecznej, a nadto, narusza także art. 12 Konstytucji RP i art. 45 Konstytucji RP w zakresie gwarantującym prawo do sądu także organizacji społecznej. Ponadto Fundacja wskazała na możliwość naruszenia wymogów konstytucyjnych w zakresie samego powołania sędziów. W ocenie Sądu Wojewódzkiego w sprawie nie wystąpiły przesłanki z art. 18 i art. 19 p.p.s.a. uzasadniające wyłączenie wskazanych na wstępie sędziów. Sędziowie objęci wnioskiem złożyli pisemne oświadczenia o niewystępowaniu okoliczności mogących wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności, a nadto również, że nie występują żadne okoliczności określone w art. 18 p.p.s.a., które dawałyby podstawę do wyłączenia od rozpoznawania sprawy. Sąd wskazał, że wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. powinien odwoływać się do zobiektywizowanych przesłanek, tak aby wątpliwość co do bezstronności sędziego mogła zostać uznana za mającą realne podstawy. Przytoczone przez stronę skarżącą argumenty nie opierają się, w ocenie Sądu Wojewódzkiego, na konkretnych okolicznościach związanych z indywidualną oceną zachowania - każdego z objętych wnioskiem o wyłączenie sędziów lub też związku ww. sędziów ze stronami postępowania. Zażalenie złożyła skarżąca Fundacja, wnosząc o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości. W uzasadnieniu podniosła, że domagała się umożliwienia udziału w postępowaniu A. S. bezpośrednio w imieniu Fundacji, a nie w charakterze pełnomocnika. Zdaniem strony, podanej interpretacji przepisów o działaniu organizacji społecznej nie można pomijać rozpoznając wniosek o wyłączenie sędziów, skoro argumentacja ta jest główną podstawą wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności Naczelny Sąd Administracyjny odniesie się do argumentacji zażalenia w zakresie ograniczenia badania wynikającego z art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Należy bowiem zwrócić uwagę na związanie sądu stanowiskiem zajętym przez NSA w uchwale z 3 kwietnia 2023 r., sygn. I FPS 3/22. Z sentencji tej uchwały wprost wynika, że zakres przedmiotowy normy art. 19 p.p.s.a. nie obejmuje badania spełnienia przez sędziego sądu administracyjnego wymogów niezawisłości i bezstronności z uwzględnieniem okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu, o których mowa w art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 2492). Jak bowiem trafnie wskazał NSA w ww. uchwale, w każdym postępowaniu sądowym obowiązuje zasada braku konkurencyjności środków ochrony prawnej, określana jako zasada jednotorowości obrony swych praw. Oznacza ona, że określonemu podmiotowi znajdującemu się w danej sytuacji procesowej przysługuje tylko jeden środek prawny. W aktualnym stanie prawnym ustawodawca przewidział dwie bardzo podobne instytucje prawne, które w sposób prewencyjny umożliwiają kontrolę bezstronności sędziego. Instytucje te, jak wyżej wskazano, różnią się zarówno zakresem przedmiotowym, jak i procedurą stosowania. W konsekwencji takich regulacji unormowania te powinny być stosowane w odmiennych okolicznościach. Ustawodawca, dostosowując się do powyższej zasady, przyznał podmiotom uprawnionym prawo składania wniosku o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. w przypadku braku bezstronności sędziego wynikającej z powiązania z podmiotami lub przedmiotem postępowania. Natomiast w sytuacji kwestionowania niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek okoliczności towarzyszących jego powołaniu i jego postępowaniu po powołaniu przyznano uprawnienie do składania wniosku w trybie art. 5a ustawy z 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych. Stosownie do art. 269 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny związany jest stanowiskiem zawartym w powyższej uchwale, nie znajdując jednocześnie podstaw do przedstawienia powstałego zagadnienie prawnego do ponownego rozstrzygnięcia w drodze uchwały NSA. Oznacza to, iż rozpoznając wniosek o wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 p.p.s.a. sąd nie bierze pod uwagę okoliczności świadczących o niespełnieniu wymogów niezawisłości i bezstronności, a związanych z powołaniem sędziego i postępowaniem sędziego po powołaniu. Ponieważ skarżąca Fundacja nie zainicjowała tego wniosku, to nie może obecnie podważać niezawisłości i bezstronności sędziego na skutek wskazanych okoliczności. Jednocześnie w ocenie NSA w składzie orzekającym nie wystąpiły przesłanki do wyłączenia ww. sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. z uwagi na podnoszone we wniosku okoliczności związane z przebiegiem rozprawy w dniu 24 stycznia 2024 r. Stosownie do treści art. 19 p.p.s.a. niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Jak podkreśla się w doktrynie, w związku z tym, że względne przesłanki wyłączenia nie zostały jednak w art. 19 p.p.s.a. określone w sposób wyczerpujący, to przyjmuje się, że "przepis ten odnosi się do istnienia okoliczności, które mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności sędziego w danej sprawie, czyniąc go potencjalnie podejrzanym o brak obiektywizmu przy jej rozpoznawaniu (tzw. iudex suspectus). W literaturze przyjmuje się, że samo występowanie sytuacji uzasadniającej w jakimś stopniu podejrzenie sędziego o stronniczość może stanowić przyczynę jego wyłączenia ze sprawy (J.P. Tarno, Wyłączenie sędziego w postępowaniu sądowoadministracyjnym, s. 233). Jednocześnie przyjęcie, że subiektywne przeświadczenie wnioskującego o braku obiektywizmu sędziego może skutkować wyłączeniem sędziego od rozpoznania sprawy, prowadziłoby do negacji spójności i pewności prawa oraz do nieprzewidywalnych skutków w praktyce orzeczniczej (post. NSA z 14 czerwca 2012 r., I OZ 420/12, Legalis). Celem tej regulacji jest przede wszystkim zapewnienie bezstronności sędziego i eliminacja wpływu, jaki może wywierać występowanie pewnej kategorii powiązań (osobistych, ekonomicznych, służbowych itp.) na orzekanie w postępowaniu sądowym (zob. wyr. TK z 13 grudnia 2005 r., SK 53/04, OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134). Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego sprowadza się więc "do eliminowania wszelkich przyczyn, mogących skutkować w otoczeniu jakimikolwiek wątpliwościami co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznawaniu określonej sprawy" (wyr. TK z 20 lipca 2004 r., SK 19/02, OTK-A 2004, Nr 7, poz. 67)" - tak np. komentarz do art. 19 p.p.s.a. w: R. Hauser, M. Wierzbowski (red.), Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz. Wyd. 6, Warszawa 2019. Ponadto Naczelny Sąd Administracyjny w postanowieniu z 22.02.2008 r., II FZ 60/08, ONSAiWSA 2008/6, poz. 97, słusznie podkreślił, że wyłączenie sędziego, o którym mowa w art. 19 p.p.s.a., ma zapewnić obiektywizm sądu i nie może być traktowane jako możliwość eliminowania w postępowaniu sędziów, których strona uznaje za nieodpowiadających subiektywnemu pojmowaniu swoich interesów (A. Kabat [w:] B. Dauter, M. Niezgódka-Medek, A. Kabat, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, LEX/el. 2021, art. 19, pkt 4). W okolicznościach niniejszej sprawy wniosek o wyłączenie od orzekania sędzi WSA Katarzyny Radom, sędzi WSA Ewy Kamienieckiej i sędzi NSA Mirosławy Rozbickiej-Ostrowskiej nie został oparty na obiektywnych okolicznościach, związanych z zachowaniem ww. sędziów. Za okoliczność taką nie może być uznane poinformowanie przez przewodniczącego o niepełnieniu przez działacza Fundacji – A. S., wymogów ustanowienia jej pełnomocnikiem do reprezentowania Fundacji. O nastawieniu sędziego do strony, mogącym uzasadniać zastosowanie art. 19 p.p.s.a., nie świadczy negatywna dla strony wykładnia przepisów postępowania. Fakt, iż w optyce strony sąd narusza wynikające z Konstytucji prawa organizacji społecznej do działania, oznacza tylko i wyłącznie, iż w subiektywnym przekonaniu strony postępowania sąd dopuścił się naruszenia prawa. W żadnej mierze stanowisko to nie jest równoznaczne z obiektywnym wystąpieniem okoliczności świadczących o niespełnieniu przez sędziego przymiotu bezstronności i mogącej rodzić uzasadnione wątpliwości w tym zakresie. Należy wyjaśnić, że rozpoznając wniosek o wyłączenie sędziego od orzekania sąd nie weryfikuje merytorycznej prawidłowości czynności podejmowanych przez sąd, gdyż w takim przypadku właściwym środkiem prawnym weryfikacji prawidłowości orzeczenia sądu jest skarga kasacyjna, a w przypadku wydania postanowienia o odrzuceniu skargi bądź o odmowie dopuszczenia do udziału w postępowaniu – zażalenie na to postanowienie. Jednocześnie zdaniem NSA w składzie orzekającym brak jest podstaw do przyjęcia, aby zachowanie sędziów, których dotyczy wniosek, na rozprawie w dniu 24 stycznia 2024 r., świadczyło o wystąpieniu uzasadnionej wątpliwości co do ich bezstronności w danej sprawie. Wniosek nie został oparty na jakichkolwiek obiektywnych okolicznościach mogących świadczyć o zaistnieniu przesłanki z art. 19 p.p.s.a., albowiem podane w nim argumenty odnoszą się do rzekomego naruszenia przepisów postępowania, które to okoliczności – jak już wskazano – nie podlegają weryfikacji w trybie art. 19 p.p.s.a. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 w związku z art. 197 § 2 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie.