III ARN 24/87

Sąd Najwyższy po rozpoznaniu sprawy ze skargi (...) na decyzję Dyrektora Wydziału Finansowego Urzędu Wojewódzkiego (..) w przedmiocie podwyższenia składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników na skutek rewizji nadzwyczajnej Ministra Sprawiedliwości (...) od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu z dnia 31 października 1986 r. SA/Po 992/86 oddala rewizję nadzwyczajną. Genowefa W. odziedziczyła po swych rodzicach gospodarstwo rolne o obszarze 4,01 ha, położone we wsi S., w związku z czym nakazem płatniczym z 1985 r. ustalono wysokość obciążającej ją składki na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników. Poczynając od dnia 1 stycznia 1986 r. wysokość składki emerytalnej uległa zmianie na podstawie par. 10 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 20 stycznia 1986 r. w sprawie waloryzacji świadczeń emerytalno-rentowych, wypłacanych rolnikom, indywidualnym i członkom ich rodzin oraz wysokości składek na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników /Dz.U. nr 2 poz. 13/. Decyzją z dnia 2 maja 1986 r. kierownik Wydziału Finansowego Urzędu Miasta i Gminy w B. podwyższył odpowiednio składkę emerytalną za 1986 r. z tytułu obowiązkowego ubezpieczenia obojga małżonków W. W odwołaniu od tej decyzji Genowefa W. zarzuciła, że jej małżonek pracuje poza rolnictwem, nie prowadzi gospodarstwa rolnego, stanowiącego jej majątek odrębny, a nawet nie jest domownikiem skarżącej, wobec czego brak było podstaw do objęcia go obowiązkowym ubezpieczeniem rolników. Dyrektor Wydziału Finansowego Urzędu Wojewódzkiego w P. utrzymał w mocy orzeczenie organu I instancji, wyrażając następujący pogląd prawny. Przytoczone przez skarżącą argumenty są w sprawie bez znaczenia, dla objęcia bowiem obojga małżonków ubezpieczeniem na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ wystarcza, gdy tylko jedno z nich prowadzi gospodarstwo rolne, przy czym fakt zatrudnienia małżonka skarżącej poza gospodarstwem rolnym nie wyłącza go spod ubezpieczenia społecznego rolników. Decyzję organu odwoławczego zaskarżyła Genowefa W. do Naczelnego Sądu Administracyjnego skargą, w której zarzuciła naruszenie prawa materialnego i twierdziła, że nie może być obciążona składką na Fundusz Ubezpieczenia Społecznego Rolników za sam fakt posiadania małżonka, który jest stałym pracownikiem Gminnej Spółdzielni (...) w B. i nie ma nic wspólnego z jej gospodarstwem rolnym. Na rozprawie przed Naczelnym Sądem Administracyjnym twierdziła, że gospodarstwo rolne prowadzi ze swym dorosłym synem, jako przyszłym następcą oraz przedstawiła zaświadczenie Ośrodka Leczenia Odwykowego Alkoholików w C., wystawione dnia 30 lipca 1986 r., z którego wynikało, że Alfred W. małżonek skarżącej z powodu choroby alkoholowej od dnia 29 lipca 1984 r. przebywa w Ośrodku. Wyrokiem z dnia 31 października 1986 r. Naczelny Sąd Administracyjny - Ośrodek Zamiejscowy w Poznaniu uchylił decyzję terenowych organów administracji państwowej obu instancji z powodu naruszenia prawa materialnego art. 1 ust. 1 i art. 3 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego, przepisy powołanej ustawy nie dają podstaw do twierdzenia, że skarżąca obowiązana jest do opłacania składki emerytalnej także za swego małżonka, który nie jest współwłaścicielem gospodarstwa rolnego i w gospodarstwie tym nie pracuje. Nie bez wpływu pozostaje także fakt zatrudnienia męża skarżącej w uspołecznionym zakładzie pracy i korzystania przez niego ze świadczeń związanych z ubezpieczeniem społecznym z tego tytułu. Zgodnie z brzmieniem art. 1 ust. 1 ustawy - ubezpieczenie społeczne rolników indywidualnych obejmuje tylko tych rolników, którzy prowadzą gospodarstwa rolne. Przez użyte w ustawie określenie "rolnik" rozumie się osobę prowadzącą gospodarstwo rolne i wykładnia art. 1 ust. 1 ustawy powinna być dokonana przez organy administracji państwowej z uwzględnieniem "słowniczka" wyrażeń, zawartego w art. 2 ustawy. Powyższy wyrok zaskarżył Minister Sprawiedliwości rewizją nadzwyczajną, w której zarzucając rażące naruszenie art. 1 ust. 1 i art. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. /Dz.U. nr 40 poz. 268 ze zm./ oraz art. 207 par. 2 pkt. 1 Kpa, a także naruszenie interesu Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej, polegającego na właściwym kształtowaniu orzecznictwa organów podatkowych, domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu - Ośrodkowi Zamiejscowemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. Zarzuty rewizji nadzwyczajnej sprowadzają się do twierdzenia, że wprawdzie ubezpieczenie społeczne, w myśl art. 1 ust. 1 ustawy, obejmuje rolników prowadzących gospodarstwo rolne - a contrario - nie obejmuje takich, którzy gospodarstwa rolnego nie prowadzą, wobec czego nie można podzielić poglądu terenowych organów administracji państwowej, jakoby sam fakt posiadania małżonka zobowiązywał rolnika do opłacania związanej z jego osobą składki ubezpieczeniowej; jednakże w naszych warunkach społeczno-gospodarczych regułą będzie sytuacja, w której małżonkowie wspólnie prowadzą gospodarstwo rolne, i to niezależnie od ewentualnego zatrudnienia poza rolnictwem lub korzystania z ubezpieczenia z innego tytułu. Gdyby z przyczyn natury prawnej, np. zniesienia wspólności ustawowej, lub natury faktycznej - separacji małżonków - tylko jedno z nich prowadziło gospodarstwo rolne, to wówczas brak byłoby podstaw do objęcia ubezpieczeniem drugiego z małżonków, a tym samym obciążenia rolnika opłacaniem z tego tytułu składki. Zatrudnienie poza rolnictwem może jedynie spowodować obniżenie o połowę składki stosownie do par. 30a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin /Dz.U. nr 21 poz. 94 ze zm./. W tym zakresie sprawa nie została wyjaśniona, przy czym postępowanie administracyjne dotyczyło jedynie podwyższenia stawek ubezpieczeniowych, których zasadność przesądzał wcześniej wydany nakaz zapłaty, nie zaskarżony przez Genowefę W. i mający obecnie charakter decyzji ostatecznej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Rewizja nadzwyczajna nie jest zasadna. Artykuł 1 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin stanowi, że ubezpieczenie obejmuje rolników prowadzących gospodarstwo rolne. Kogo należy uważać za "rolnika" w rozumieniu ustawy wyjaśnia art. 2 ust. 1, według którego rolnikiem jest osoba prowadząca gospodarstwo rolne i jej małżonek. Wyjaśnienie to dotyczy tylko określenia wyrazu "rolnik" i nie zmienia dalszej treści art. 1 ust. 1, w szczególności wymagania prowadzenia przez rolnika gospodarstwa rolnego. Z dalszych przepisów ustawy wynika, że prowadzenie gospodarstwa rolnego jest warunkiem korzystania przez rolnika z określonych w ustawie świadczeń. Artykuł 15 ust. 1 uzależnia przyznane rolnikowi emerytury od wykazania, że prowadził gospodarstwo rolne przez określony czas i wytwarzał w nim produkty rolne. Podobnie art. 16 ust. 1 ustawy przyznaje rolnikowi prawo do renty tylko wówczas, gdy stał się niezdolnym do dalszej pracy w gospodarstwie rolnym. Składka ubezpieczeniowa ma charakter ekwiwalentny i uiszczenie jej zmierza do zapewnienia ubezpieczonemu świadczeń emerytalnych i rentowych. Opłacanie składek przez osoby nie prowadzące gospodarstwa rolnego, a zatem nie uprawnione do uzyskania świadczeń z Funduszu Ubezpieczenia Społecznego Rolników, sprzeczne byłoby z przepisami ustawy emerytalnej. Obciążenie skarżącej składką ubezpieczeniową, dotyczącą jej małżonka uzależnione powinno być od ustalenia, czy prowadzi on gospodarstwo rolne. Obowiązek czynienia ustaleń faktycznych wynika z par. 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 28 marca 1983 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin /Dz.U. nr 21 poz. 94/. Przepis ten nakłada na Naczelnika Gminy obowiązek ustalenia, czy małżonek rolnika i jego domownicy podlegają ubezpieczeniu społecznemu. W niniejszej sprawie z rażącym naruszeniem powołanego przepisu terenowe organy administracji państwowej zaniechały ustaleń, wychodząc z błędnego założenia, że sam fakt posiadania przez skarżącą małżonka zobowiązuje ją do uiszczenia składki ubezpieczeniowej. Nie można także podzielić stanowiska Ministra Sprawiedliwości, jakoby zniesienie wspólności małżeńskiej majątkowej lub separacja małżonków miała stanowić o braku podstaw do objęcia ubezpieczeniem oboje małżonków. Artykuł 1 ust. 1 ustawy, jako jedyną przesłankę stosowania jej przepisów, wymienia prowadzenie gospodarstwa rolnego. Stosunki majątkowe między małżonkami i ich ewentualna separacja nie mają znaczenia w sytuacji, gdy oboje małżonkowie współposiadają gospodarstwo rolne i prowadzącej. Z tej przyczyny za słuszne należy uznać zawarte w rewizji nadzwyczajnej twierdzenie, że ubezpieczenie społeczne rolników nie obejmuje takich osób, które nie prowadzą gospodarstwa rolnego. Skoro terenowe organy administracji państwowej obu instancji stały na odmiennym stanowisku i przed Sądem Najwyższym także prezentowały pogląd, że do małżonka rolnika nie ma zastosowania wymaganie prowadzenia gospodarstwa rolnego, w związku z czym za błędne uznawały ustalenie, czy małżonek skarżącej współuczestniczy w prowadzeniu gospodarstwa rolnego, Naczelny Sąd Administracyjny miał podstawę w art. 207 par. 2 pkt. 1 Kpc do stwierdzenia, że zaskarżona decyzja i poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zapadły z naruszeniem prawa materialnego przez błędną interpretację art. 1 ust. 1 i art. 2 ust. 1 ustawy, co miało istotny wpływ na wynik postępowania administracyjnego. Rewizja nadzwyczajna, zarzucająca z kolei rażące naruszenie tychże przepisów przez Naczelny Sąd Administracyjny, nie wyjaśnia, na czym zarzut swój opiera, skoro stanowiska terenowych organów administracji państwowej nie podzielają poglądów organów uważa za błędny. Podnoszone w rewizji nadzwyczajnej domniemanie wspólnego prowadzenia gospodarstwa rolnego przez oboje małżonków nie odnosi się do skarżącej i jej męża, w sprawie bowiem brak jest takich twierdzeń lub ustaleń, które pozwalałyby na stosowanie domniemania faktycznego. Skarżąca twierdziła, że jej małżonek nie prowadzi gospodarstwa rolnego, nie pracuje w nim, a nawet nie jest jej domownikiem, z czego można by wnosić, że nie mieszka z rolniczką, która gospodarstwo rolne prowadzi ze swym dorosłym synem. Pośrednio twierdzenia te czyni prawdopodobnymi zaświadczenie Ośrodka Leczenia Odwykowego Alkoholików w C. Terenowe organy twierdzeń skarżącej nie kwestionowały, co z uwagi na treść powołanego zaświadczenia mogło upewnić Naczelny Sąd Administracyjny, że istotne w sprawie okoliczności są niesporne. Zawarte w rewizji nadzwyczajnej sugestie co do możliwości obniżenia należnej od skarżącej składki ubezpieczeniowej o połowę na podstawie par. 30a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 12 listopada 1983 r. /Dz.U. nr 62 poz. 282/ nie znajdują uzasadnienia w treści powołanego przepisu, według którego obniżenie składki ubezpieczeniowej o 50 proc. możliwe jest w stosunku do tych rolników, którzy prowadzą gospodarstwo rolne o obszarze nie przekraczającym 2 ha. Ustawodawca zakłada, że uprawianie tak małego areału nie wymaga całorocznej pracy rolnika i może on bez uszczerbku dla wyników gospodarczych podjąć zatrudnienie w uspołecznionym zakładzie pracy,- gdzie będzie podlegał odrębnemu ubezpieczeniu. Wbrew stanowisku Naczelnego Sądu Administracyjnego wykonywanie stałej pracy poza gospodarstwem rolnym, oprócz prowadzenia gospodarstwa rolnego, nie wyklucza dwukrotnego ubezpieczenia w zakładzie pracy i na podstawie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i ich rodzin, jednakże pogląd ten z uwagi na przyjęcie, że małżonek skarżącej nie prowadzi gospodarstwa rolnego, nie miał wpływu na treść zaskarżonego wyroku. Odrębnym zagadnieniem jest poruszony w rewizji nadzwyczajnej problem przesądzenia zasady uiszczenia składki ubezpieczeniowej, związanej z osobą małżonka skarżącej, nakazem płatniczym, który wskutek niezaskarżenia nabrał mocy decyzji ostatecznej. Uprawnienia naczelnego Sądu Administracyjnego do kontroli decyzji administracyjnych ograniczone zostały do decyzji zaskarżonej. W sprawie bezsporne było, że zaskarżona została decyzja podwyższająca wysokość składki ubezpieczeniowej i tylko ta decyzja była przedmiotem postępowania sądowego. Naczelny Sąd Administracyjny nie badał, czy wydany został nakaz płatniczy i czy, stosownie do art. 107 par. 1 Kpa, zawierał pouczenie o prawie do złożenia odwołania, ani też nie zajął stanowiska co do legalności zawartych w tym nakazie rozstrzygnięć, a zatem nie wykroczył poza ramy zakreślone art. 196 par. 1 Kpa. Przy badaniu zgodności z prawem zaskarżonej decyzji Naczelny Sąd Administracyjny nie jest związany treścią innych decyzji administracyjnych, ani wypowiadanymi w nich poglądami, ponieważ art. 196 par. 1 Kpa uprawnia go do samodzielnej oceny, czy konkretna zaskarżona decyzja narusza prawo w sposób mający istotny wpływ na wynika sprawy. Skoro Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w niniejszej sprawie, że zaskarżona decyzja zapadła z naruszeniem prawa materialnego przez błędną jego wykładnię, co miało istotny wpływ na rozstrzygnięcie o obowiązku skarżącej, z mocy art. 207 par. 2 pkt. 1 Kpa obowiązany był do uchylenia decyzji, przy czym uchylenie decyzji w całości uzasadnione było koniecznością poczynienia nowych ustaleń faktycznych, które stanowić będą podstawę do określenia wysokości składki ubezpieczeniowej. Uchylenie decyzji administracyjnych nie tylko nie zamyka drogi do wydania nowej decyzji, ale zobowiązuje terenowe organy administracji państwowej do ponownego rozpoznania sprawy i wydania decyzji zgodnej z poczynionymi ustaleniami faktycznymi oraz z wykładnią prawa, zawartą w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego, którą z mocy art. 109 Kpa są w konkretnej sprawie związane. Z tych przyczyn na zasadzie art. 421 par. 1 Kpc należało orzec jak w sentencji.