I SA/Bk 224/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Mieczysław Markowski, Sędziowie sędzia WSA Sławomir Presnarowicz, sędzia WSA Urszula Barbara Rymarska (spr.), Protokolant Beata Borkowska, po rozpoznaniu w Wydziale I na rozprawie w dniu 14 lipca 2009 r. sprawy ze skargi E. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] kwietnia 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne oddala skargę Wnioskiem z [...] lipca 2008 r., uzupełnionym pismem z [...] stycznia 2009 r., Pan E. S. (dalej również jako Skarżący) wniósł o umorzenie w całości zobowiązań wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (ZUS) z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne za okres od grudnia 2000 r. do czerwca 2003 r. Decyzją z [...] lutego 2009 r. znak [...], Zakład Ubezpieczeń Społecznych umorzył Skarżącemu należności z tytułu nieopłaconych składek wobec Fundusz Ubezpieczeń Społecznych (FUS), Fundusz Ubezpieczenia Zdrowotnego (FUZ) oraz Fundusz Pracy (FP) za okres od grudnia 2000 r. do czerwca 2002 r. w łącznej wysokości 19.204,92 zł. Jednocześnie organ odmówił umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek wobec FUS, FUZ i FP za okres od lipca 2002 r. do czerwca 2003 r. Organ ustalił, że Skarżący jest zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w B. jako osoba bezrobotna bez prawa do zasiłku. Do 11 sierpnia 2003 r. prowadził działalność gospodarczą. W okresie 01.01.2009 r. do 31.03.2009 r. z powodu pozostawania bez zatrudnienia utrzymywał się z zasiłku okresowego w kwocie po 238,50 zł miesięcznie. Ponadto w 2006 r. uzyskał dochód w kwocie łącznej 13.589,07 zł, zaś w 2007 r. - 2. 080,53 zł. Skarżący posiada zobowiązania wobec Banku [...]. Egzekucję powyższych należności prowadzi Komornik Sądowy Rewiru I-go przy Sądzie Rejonowym w B. Ponadto ww. komornik prowadzi wobec strony egzekucję zobowiązań alimentacyjnych na rzecz S. S. Organ ustalił także, że Skarżący posiada samochód ciężarowy marki [...], rok produkcji 1989 oraz posiadał [...] z 1986 r., który został skradziony. Nie posiada natomiast rachunku bankowego ani nieruchomości. Ustalono, że wnioskodawca zamieszkuje w lokalu stanowiącym własność Pani K. K. W oparciu o powyższe organ pierwszej instancji uznał, iż spłata całości zobowiązań wobec ZUS, tj. w wysokości łącznej 29.160,24 zł ze względu na stan majątkowy wnioskodawcy pociągnęłaby zbyt ciężkie skutki dla niego, poprzez zagrożenie egzystencji w zaspokojeniu niezbędnych potrzeb życiowych. Jednocześnie, organ odmawiając umorzenia pozostałych należności z tytułu nieopłaconych składek podkreślił, iż środki finansowe uzyskane ze sprzedaży udziału w nieruchomości położonej w B., a przede wszystkim zmniejszenie wysokości należności z tytułu składek poprzez ich częściowe umorzenie, pozwoli Skarżącemu na spłatę pozostałego zadłużenia bądź w formie dobrowolnych wpłat bądź też w formie układu ratalnego. Ponadto ZUS podkreślił, iż pomimo posiadanej wiedzy o istniejącym na koncie zadłużeniu z tytułu składek, Skarżący nie podjął nawet próby ich uregulowania chociażby z uzyskiwanego wynagrodzenia z tytułu zatrudniania w latach 2005 - 2006 i 2008, bądź wykonywania umowy agencyjnej w latach 2006 - 2007. Organ dodał również, iż wszelkie opłaty eksploatacyjne oraz związane z utrzymaniem rodziny ponosi konkubina, która prowadzi własną działalność gospodarczą. Skarżący nie godząc się z odmową umorzenia należności z tytułu składek za okres od lipca 2002 r. do czerwca 2003 r., wniósł o ponowne rozpatrzenie sprawy w tym zakresie. Wyjaśnił, iż nie zamieszkuje już z Panią K. K., bowiem uzyskiwane z Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. świadczenie nie wystarczało na utrzymanie trzyosobowej rodziny. Oświadczył, iż uzyskane przez niego dochody w latach 2006 - 2007 wystarczały jedynie na podstawowe potrzeby jego rodziny. Dodatkowo zmuszony był zaciągnąć kredyt w [...], który dotychczas nie został spłacony. Z uwagi na trudną sytuację gospodarczą w kraju Skarżący ma trudności z podjęciem zatrudnienia. Skarżący podniósł, że uzyskany z tytułu sprzedaży dochód przeznaczono na zakup mieszkania siostrze w zamian za opiekę nad nimi. Skarżący oświadczył, iż w latach 2004 - 2007 nie był informowany o zadłużeniu istniejącym na koncie. Ponadto dodał, iż z podejmowanych w tym okresie prac dorywczych nie byłby w stanie uregulować przedmiotowych zobowiązań. Wskazał też, iż samochód ciężarowy marki [...] z 1989 r. sprzedał za kwotę 500,00 zł. Skarżący wyjaśnił dodatkowo, iż Pani K. K. od lutego 2009 r. zaprzestała prowadzenia działalności gospodarczej z uwagi na jej niedochodowość i jest zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy w B. jako osoba bezrobotna. Decyzją z [...] kwietnia 2009 r. znak [...], Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy decyzję z [...] lutego 2009 r. w zaskarżonej części, odmawiającej umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia wobec FUS, FUZ i FP w łącznej kwocie 9.955,32 zł. Prezes ZUS podkreślił, iż umorzenie należności może nastąpić bądź z powodu całkowitej nieściągalności określonej w art. 28 ust. 1-3 ustawy z 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych, Dz. U. z 2007 r., Nr 11, poz. 74 ze zm. (w dalszej części uzasadnienia w skrócie: "u.s.u.s."), bądź też pomimo braku całkowitej nieściągalności zgodnie z art. 28 ust. 3a i 3b tej ustawy w związku z § 1 i § 3 ust. 1 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365 ze zm.). W jego ocenie, organ pierwszej instancji słusznie uznał, iż w niniejszej sprawie nie zachodzą uzasadnione przesłanki do umorzenia w całości należności z tytułu składek z powodu ich całkowitej nieściągalności. Zdaniem Prezesa ZUS, obowiązek uregulowania zobowiązań wobec likwidowanego funduszu alimentacyjnego, a także wobec innych instytucji oraz wobec osób trzecich, nie może uzasadniać umorzenia należności publicznoprawnych, jakimi są należności z tytułu składek zwłaszcza, iż mają one wpływ na przyszłe świadczenia Skarżącego z ubezpieczeń społecznych. Organ odwoławczy podniósł, że obowiązek opłacania składek w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą wynika wprost z przepisów u.s.u.s. Ponadto z akt sprawy wynika, iż decyzją z dnia [...] maja 2003 r., znak: [...], utrzymaną w mocy wyrokiem sądowym z 28 listopada 2003 r. Skarżący został zobowiązany do zapłaty należności z tytułu składek, zatem był świadomy istniejącego zadłużenia. Pomimo to przez okres pięciu lat nie podjął nawet próby jego spłaty chociażby w formie dobrowolnych wpłat bądź chociażby w ramach układu ratalnego. Uwzględniając powyższe okoliczności, wysokość oraz czasookres pozostającego do uregulowania zadłużenia z tytułu składek, w ocenie Prezesa ZUS nie zostały spełnione uzasadnione przesłanki przemawiające za umorzeniem przedmiotowych zobowiązań z powodu braku ich całkowitej nieściągalności. Zdaniem Prezesa ZUS także przesłanki przewidujące umorzenie należności w oparciu o przepisy rozporządzenia z 31 lipca 2003 r. nie zostały wykazane w mniejszej sprawie. Umorzenie należności w oparciu o przytoczone wyżej rozporządzenie może nastąpić jedynie w sytuacjach wyjątkowych, a mianowicie wówczas, gdy osoba zobowiązana do ich zapłaty wykaże, iż ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności bez narażenia własnej egzystencji, przy czym zapłata zobowiązań spowoduje egzystencjalną ruinę bytu jego rodziny, nie zaś jedynie, gdy wywoła uciążliwości i trudności w spłacie. Istnienie takich uciążliwości i trudności jest, bowiem w takich przypadkach nieuniknione. Prezes ZUS wskazał, że w § 3 ust. 1 pkt 3 wyżej cytowanego rozporządzenia ustawodawca w stwierdza, że jedną z okoliczności przemawiających za umorzeniem pomimo braku całkowitej nieściągalności jest przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiające zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Jako schorzenie przewlekłe należy przyjąć chorobę o charakterze długotrwałym i nie każdą, a tylko taką, która uniemożliwia uzyskanie przychodu na spłatę zobowiązań wobec Zakładu. Powyższa przesłanka nie została w ocenie organu wykazana. Organ uznał również za nieudowodnione twierdzenie Skarżącego o stanie zdrowia uniemożliwiającym pozyskanie dochodu na spłatę zadłużenia. Wskazał, że w toku prowadzonego w sprawie postępowania, nie przedłożono jednakże stosownego orzeczenia potwierdzającego częściową, czy też całkowitą niezdolność do zatrudnienia, czy też orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Nadto w ramach prowadzonego postępowania nie przedłożono żadnej dokumentacji potwierdzającej fakt poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. W skardze złożonej do tut. Sądu, Skarżący zwrócił się o przeanalizowanie zebranego materiału oraz rozpatrzenie decyzji ZUS w stosunku do umorzenia pozostałych należności z powodu całkowitej nieściągalności. Skarżący wniósł o umorzenie należności oraz o upadłość dłużnika wobec ZUS oraz innych instytucji i osób trzecich. Skarżący podniósł, że od listopada 2008 r. jest osobą bezrobotną bez prawa do zasiłku. Jego jedynym dochodem jest zasiłek okresowy z MOPS w kwocie 238 zł. Nie posiada żadnego majątku. W trakcie prowadzenia działalności gospodarczej został Skarżącemu skradziony samochód służący do celów zarobkowych, co pozbawiło jego osobę źródła dochodów. Skarżący podał, że jest zadłużony wobec banku, funduszu alimentacyjnego oraz innych instytucji i osób trzecich. Skarżący wskazał również na trudności z podjęciem pracy ze względu na wiek (57 lat), uciążliwości chorobowe. Wszystko to sprawia brak możliwości dobrowolnych wpłat zaległych składek oraz przystąpienia do układu ratalnego. Zdaniem Skarżącego, zapłata zaległości spowoduje egzystencjalna ruinę bytu jego rodziny. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie jest zasadna. Na wstępie należy podkreślić, że sądy administracyjne powołane zostały do rozpoznawania spraw sądowoadministracyjnych, a efektem tego rozpoznania jest dokonanie kontroli zgodności z prawem działania bądź bezczynności organu administracji publicznej. Sąd administracyjny nie ma natomiast kompetencji do orzekania o upadłości dłużnika, czego domaga się Skarżący. Ta kategoria spraw należy do właściwości sądownictwa powszechnego. Przechodząc natomiast do przedmiotu niniejszej sprawy wskazać trzeba, że instytucję umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne ustawodawca przewidział w art. 28 u.s.u.s. Zgodnie z art. 28 ust. 1, 2 i 3a tej ustawy, należności z tytułu składek mogą być umarzane w całości lub w części przez ZUS tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności. Jednakże należności te mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności, ale tylko w stosunku do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia. Rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne są podejmowane w ramach tzw. uznania administracyjnego. Ustawodawca pozostawiając organom uznanie w omawianej kwestii, wprowadza do systemu prawa administracyjnego swego rodzaju "luz decyzyjny", przejawiający się w możliwości (nie zaś konieczności) umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne w przypadku spełnienia przesłanki całkowitej nieściągalności należności. Nawet wówczas, gdy ponad wszelką wątpliwość ustalona zostanie całkowita nieściągalność należności, organ może odmówić ich umorzenia (zob. wyrok NSA z 29 sierpnia 2007 r. II GSK 141/07LEX nr 368197, wyrok WSA w Warszawie z 13 grudnia 2006 r., III SA/Wa 2927/06, LEX nr 306955). Sąd administracyjny nie jest organem trzeciej instancji w postępowaniu administracyjnym i nie może poddawać ocenie, czy dokonany przez organ administracji wybór w zakresie uznania administracyjnego jest słuszny. Natomiast zaskarżona do sądu decyzja, podjęta w ramach uznania administracyjnego, podlega w pełnym zakresie kontroli, co do jej zgodności z przepisami proceduralnymi. W rozpatrywanej sprawie wniosek Skarżącego, dotyczący umorzenia należności, organ rozważył z punktu widzenia przesłanki całkowitej nieściągalności tych należności. Przypadki całkowitej nieściągalności należności wymienione zostały w katalogu zamkniętym zawartym w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. i zachodzą wówczas, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 5) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 6) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 7) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Organ ustalił, że w sprawie nie występuje całkowita nieściągalność należności. Wśród wymienionych w tym przepisie przypadków, gdy zachodzi całkowita nieściągalność w rozumieniu ustawy, nie znajdujemy okoliczności, na które powołano się we wniosku, tj. związanych przede wszystkim ze stanem zdrowia strony Skarżącej, trudną sytuacją ekonomiczną (zadłużenie w instytucjach i u osób trzecich, brak majątku). Organ słusznie również zauważył, że nie została nawet wszczęta egzekucja administracyjna należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Odnośnie kwestii zaprzestania działalności gospodarczej, organ w ramach uznania administracyjnego, dokonał wszechstronnej oceny wpływu tej przesłanki na istnienie całkowitej nieściągalności należności. Wywody organu są przekonujące i mieszczą się w granicach uznania administracyjnego. Organ wykazał, że Skarżący dysponował środkami ze sprzedaży udziału w nieruchomości oraz z uzyskiwanego w 2005, 2006 oraz 2008 r. wynagrodzenia za pracę i mając wiedzę o istnieniu zadłużenia, nawet nie podjął próby jego spłaty. Dlatego też trudno jest mówić o zaistnieniu stanu całkowitej nieściągalności tych należności, co wyłącza możliwość umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 2 u.s.u.s. Powyższe nie wyłącza jednak umorzenia należności, bowiem jak już wyżej zaakcentowano, zgodnie z art. 28 ust. 3a u.s.u.s. należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia mogą być w uzasadnionych przypadkach umarzane pomimo braku ich całkowitej nieściągalności. Zasady umarzania przez ZUS należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami tych składek, reguluje rozporządzenie Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. W § 3 ust. 1 rozporządzenie wskazuje, że umorzenie należności z tytułu składek może nastąpić, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny. Przykładowo wymienia się przypadki, które wskazują na takie okoliczności. Należą do nich sytuacje, gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Za umorzeniem należności przemawia również wg prawodawcy poniesienie strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności oraz przewlekła choroba zobowiązanego lub konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Przeprowadzając postępowanie w niniejszej sprawie, organ ocenił sytuację Skarżącego pod kątem wymienionych przesłanek. Analizując przedstawione i udokumentowane przez stronę okoliczności dotyczące stanu zdrowia, organ prawidłowo uznał, że stan zdrowia Skarżącego nie pozbawia go możliwości osiągania dochodu. Wnioskodawca nie wykazał, aby jego stan chorobowy był przewlekły oraz aby istniała konieczność sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem jego rodziny. Ponadto Skarżący nie wykazał faktu poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia. Organ przeanalizował sprawę pod kątem przesłanek wymienionych w § 3 ust. 1 pkt 1-3 cyt. rozporządzenia. Ponadto przeprowadził postępowanie również w szerszym zakresie, oceniając powołane przez stronę okoliczności zaprzestania prowadzenia działalności gospodarczej, uzyskiwania dochodu jedynie z tytułu świadczenia z MOPS, faktu nie pozostawania w zatrudnieniu oraz istniejącego zadłużenia wobec banków, instytucji i osób trzecich, jak też biorąc pod uwagę uzyskany przez wnioskodawcę dochód ze sprzedaży udziału w nieruchomości. Wnioski, które zostały wyciągnięte z powyższej analizy mieszczą się w ramach uznania administracyjnego. Ocena organu jest swobodna i przeprowadzona w zgodzie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Stanowisko Prezesa ZUS zostało gruntownie wyjaśnione i uzasadnione. Wynik tej oceny, mimo iż niezgodny z oczekiwaniami Skarżącego nie może oznaczać, iż przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Dodać ponadto należy, że w niezaskarżonej części rozstrzygnięcia, Skarżącemu zostały umorzone należności na łączną kwotę 19.204,92 zł. Pozostała do uregulowania kwota, w stosunku do możliwości płatniczych Skarżącego jest dosyć duża, niemniej jednak istnieje możliwość zawarcia układu ratalnego, na co zresztą organy zwróciły uwagę w niniejszej sprawie. W związku z tym, że Sąd nie dopatrzył się naruszenia przepisów prawa, orzeczono jak w sentencji, w oparciu o art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.).