I SA/Bk 549/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział I w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Małgorzata Anna Dziemianowicz (spr.), , , po rozpoznaniu w dniu 10 października 2018 r. na posiedzeniu niejawnym sprzeciwu W. K. od postanowienia referendarza sądowego WSA w Białymstoku z dnia 28 września 2018 r. o umorzeniu postępowanie w zakresie ustanowienia pełnomocnika oraz o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w sprawie ze skargi W. K. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w B. z dnia [...] czerwca 2018 r. Nr [...] w przedmiocie podatku dochodowego od osób fizycznych za 2004 rok p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie. W. K. wniosła o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienia pełnomocnika oświadczając, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz ze współmałżonkiem, a miesięczny dochód rodziny stanowi wynagrodzenie z umowy o pracę małżonka w kwocie 1.479,60 zł. Skarżąca oświadczyła ponadto, że nie posiada żadnego dochodu, majątku, w tym zgromadzonych oszczędności i przedmiotów wartościowych. Miesięczne wydatki wyszczególnione we wniosku wynoszą około 2.090 zł: gaz - 20 zł, woda - 150 zł, energia elektryczna - 220 zł, media i telefon - 100 zł, ubezpieczenie na życie - 100 zł, leki - 400 zł, wyżywienie - 600 zł, odzież - 300 zł, środki czystości - 100 zł, inne wydatki - 100 zł. Wierzytelności skarżącej to zadłużenie z tytułu podatku od towarów i usług w wysokości 660.000 zł (miesięczna rata spłacana przez syna to kwota około 10.000 zł). Postanowieniem z dnia 28 września 2018 r. referendarz sądowy umorzył postępowanie z wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie ustanowienia pełnomocnika oraz odmówił przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Referendarz uznał, że bezprzedmiotowe jest postępowanie w zakresie ustanowienia pełnomocnika, gdyż skarżąca ma ustanowionego w sprawie pełnomocnika z wyboru. W pozostałym zakresie referendarz sądowy uwzględnił w wysokość kosztów, jakie ma ponieść strona (w trzech zawisłych przed Sądem sprawach łącznie ponad 4.000 zł), aktualną sytuację finansową skarżącej oraz okoliczności, które wpłynęły na tą sytuację, tj. wyzbycie się majątku na rzecz dzieci w trakcie prowadzonych postępowań kontrolnych, która to okoliczność została ustalona w toczącej się w tut. Sądzie w 2012 r. sprawie o sygn. I SA/Bk 52/12. Powyższe okoliczności oraz niezmieniona sytuacja materialna od daty złożenia poprzedniego wniosku o zwolnienie od kosztów sądowych nie pozwalają zdaniem referendarza na przyznanie skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W sprzeciwie od tego rozstrzygnięcia pełnomocnik skarżącej zarzucił naruszenie art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r. poz. 1302, dalej: "p.p.s.a."), polegające na odmowie przyznania skarżącej prawa pomocy, w sytuacji, gdy skarżąca nie jest ich w stanie ponieść z uwagi na brak dochodów i środków finansowych pozwalających na sprostanie wymaganiu uiszczenia opłaty od skargi. Wskazując na powyższe autor sprzeciwu wniósł o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia skarżącej od ponoszenia kosztów sądowych (opłaty od skargi) w całości. W ocenie pełnomocnika referendarz pominął całkowicie, że aktualna sytuacja skarżącej nie daje podstaw do przypuszczenia, że jej sytuacja finansowa ulegnie poprawie ma tyle, aby była w stanie ponieść koszty sądowe. Jedynym środkiem pozwalającym na ochronę praw skarżącej przed Sądem jest udzielenie wnioskowanego prawa pomocy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Zgodnie z art. 260 § 1 i 2 p.p.s.a., rozpoznając sprzeciw od zarządzenia i postanowień, o których mowa w art. 258 § 2 pkt 6-8, sąd wydaje postanowienie, w którym zaskarżone zarządzenie lub postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. W sprawach, o których mowa w § 1, wniesienie sprzeciwu od zarządzenia lub postanowienia referendarza sądowego wstrzymuje jego wykonalność. Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji, stosując odpowiednio przepisy o zażaleniu. Sąd nie znajduje podstaw do zmiany zaskarżonego postanowienia referendarza sądowego. W pierwszej kolejności należy podzielić stanowisko referendarza o konieczności umorzenia postępowania w zakresie ustanowienia z urzędu pełnomocnika. Zgodnie bowiem z art. 246 § 3 p.p.s.a. adwokata, radcę prawnego, doradcę podatkowego lub rzecznika patentowego można ustanowić dla strony, która nie zatrudnia lub nie pozostaje w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Nie dotyczy to adwokata, radcy prawnego, doradcy podatkowego lub rzecznika patentowego ustanowionego na podstawie przepisów o prawie pomocy. W sytuacji zatem, gdy skarżąca ustanowiła w sprawie pełnomocnika z wyboru rozpoznanie wniosku o prawo pomocy w tym zakresie stało się zbędne. Odnośnie wniosku w zakresie obejmującym zwolnienie od ponoszenia kosztów sądowych Sąd zauważa, że prawo pomocy w takim zakresie może być przyznane osobie fizycznej, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (art. 245 § 3 w zw. z art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.). Na obecnym etapie postępowania koszty sądowe sprowadzają się do obowiązku uiszczenia wpisu od skargi w kwocie przekraczającej 2.000 zł. Sąd zwraca uwagę, że celem instytucji prawa pomocy jest zagwarantowanie dostępu do sądu osobom, których wyjątkowo trudna sytuacja materialna nie pozwala na poniesienie kosztów postępowania. Prawo pomocy jest jednym z elementów umożliwiającym realizację konstytucyjnego prawa do sądu i zastrzeżone zostało dla przypadków uzasadnionych szczególnymi okolicznościami, gdy wnioskodawca nie posiada żadnych lub wystarczających możliwości sfinansowania kosztów postępowania. Jako forma dofinansowania z budżetu państwa, powinno się sprowadzać do przypadków, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście niemożliwe. Pamiętać przy tym trzeba, że to na wnioskodawcy spoczywa obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uniemożliwiającej mu poniesienie pełnych kosztów postępowania sądowego. To rzeczą wnioskodawcy jest dokładne i zgodne z prawdą przedstawienie własnej sytuacji majątkowej oraz wykazanie, że spełnia przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii będzie zależało od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Istotne staje się zatem ustalenie realnych możliwości finansowych osoby wnioskującej o przyznanie prawa pomocy. Nie bez znaczenia pozostają przy tym przyczyny, które doprowadziły do takiej a nie innej sytuacji. Rozpoznając wniosek o przyznanie prawa pomocy referendarz trafnie odwołał się do danych o sytuacji majątkowej strony zawartych we wniosku o prawo pomocy złożonym w 2012 r. w sprawie I SA/Bk 52/12. Wynika z nich, że skarżąca w marcu 2010 r. zbyła na rzecz syna środki trwałe na kwotę 938.500 zł netto (samochody ciężarowe; ciągniki siodłowe; koparka; naczepy chłodnicze itp.) i dodatkowo w okresie od czerwca 2009 r. do kwietnia 2010 r. przekazała w formie darowizny na rzecz dzieci szereg nieruchomości na łączną kwotę 1.098.000 zł. Podkreślenia wymaga, że postępowanie w przedmiocie wówczas złożonego wniosku zakończone zostało prawomocnym jego nieuwzględnieniem (postanowieniem z dnia 3 czerwca 2012 r. sygn. akt II FZ 445/12 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie WSA w Białymstoku z dnia 9 maja 2012 r. sygn. akt I SA/Bk 52/12). Podobnie jak w przywołanych sprawach również i obecnie aktualne staje się twierdzenie, że pomimo niewielkich dochodów uzyskiwanych przez męża skarżącej oraz niezbędnych wydatków, które zdaniem pełnomocnika nie pozwalają na poniesienie kosztów sądowych w sprawie, sytuacja ta nie uzasadnia przyznania prawa pomocy. Wynika ona bowiem z zaprzestania przez Skarżącą prowadzenia działalności gospodarczej oraz sprzedaży (darowaniu) posiadanego majątku na rzecz dzieci. Dokonane czynności prawne nie mogą być zaś postrzegane jako zwykłe zarządzanie posiadanym majątkiem i wskazują na celowe działanie, zmierzające do ograniczenia swoich zdolności, nie tylko do ponoszenia kosztów sądowych, ale także spłaty ciążących zobowiązań publicznoprawnych. Rezygnacja wnioskodawczyni z możliwości uzyskiwania dochodów z posiadanego majątku oraz z prowadzonej działalności gospodarczej, nie może skutkować przeniesieniem kosztów wynikających z tej działalności na rzecz Skarbu Państwa, a tym samym na ogół społeczeństwa (zob. postanowienie NSA z dnia 15 czerwca 2010 r. sygn. akt I FZ 152/10). Możliwość posiłkowania się danymi majątkowymi z poprzednio złożonego wniosku jest uzasadniona podobieństwem sytuacji skarżącej prezentowanym w aktualnie złożonym wniosku. Podobnie jak poprzednio, skarżąca korzysta również z usług profesjonalnego pełnomocnika z wyboru. Jak zauważył referendarz jedynie wysokość uzyskiwanego obecnie dochodu nieco się zmieniła (jest o ok. 400 zł większa). Ocena możliwości finansowych skarżącej z punktu widzenia przesłanek do przyznania prawa pomocy nie może się również obyć bez rozważenia instytucji obowiązku alimentacyjnego dzieci wobec rodziców. Ma to o tyle istotne znaczenie, gdyż to skarżąca wyzbyła się swojego majątku na rzecz własnych dzieci. Z art. 128, art. 129 § 1 i 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że dzieci w stosunku do rodziców obarczone są obowiązkiem dostarczania środków utrzymania w sytuacji, gdy rodzic nie jest w stanie zaspokoić usprawiedliwionych i koniecznych potrzeb życiowych. Z powyższego przepisu nie wynika, aby dzieci były zobowiązane do ponoszenia kosztów sądowych w sprawach prowadzonych przez ich rodziców, jednakże zważywszy na okoliczności niniejszej sprawy, w szczególności darowanie posiadanego majątku dzieciom skutkującym wyzbycie się zdolności do ponoszenia kosztów sądowych, zasadnym jest stwierdzenie, że dzieci mogą pomóc wnioskodawczyni w pokryciu kosztów zainicjowanych przez nią postępowań sądowoadministracyjnych. Tym bardziej, że jak wynika z oświadczenia skarżącej syn spłaca jej zaległości z tytułu podatku od towarów i usług. Uwzględniając zatem wysokość obciążeń finansowych, jakie skarżąca będzie zobowiązana ponieść w postępowaniu sądowym oraz jej możliwości finansowe, w zestawieniu z przyczynami, które doprowadziły do aktualnej sytuacji majątkowej strony związanymi z wyzbyciem się majątku w trakcie toczących się postępowań kontrolnych, Sąd podziela stanowisko referendarza, że nie ma podstaw do przyznania skarżącej prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i obciążania kosztami prowadzonej niegdyś przez skarżącą działalności gospodarczej Skarbu Państwa. W sprzeciwie skarżąca nie przedstawiła żadnych okoliczności, które mogłyby zmienić ocenę wniosku zaprezentowaną przez referendarza. Dodatkowo Sąd zauważa, że jej oświadczenie złożone we wniosku budzi wątpliwości co do zgodności z rzeczywistym stanem rzeczy. Wskazany miesięczny dochód rodziny jest bowiem dużo mniejszy niż deklarowane wydatki. Skarżąca nie wskazała ewentualnego źródła pokrycia wydatków ponad dochód osiągany przez męża. Należy zatem uznać, że nie wykazała w sposób przekonujący, z jakich środków pokrywane jest bieżące jej utrzymanie. Wszystkie powyższe okoliczności prowadzą do wniosku, że postanowienie referendarza sądowego nie narusza prawa. Obowiązek zagwarantowania skutecznego dostępu do sądu nie oznacza konieczności zagwarantowania stronom bezwarunkowego prawa do zwolnienia od kosztów sądowych. Wymóg ponoszenia kosztów postępowania nie stanowi ograniczenia prawa do sądu i jest usprawiedliwiony koniecznością zapewnienia właściwego funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości. Jak już wyżej podkreślono, udzielenie prawa pomocy jest formą dofinansowania z budżetu państwa i powinno mieć zastosowanie jedynie w sytuacjach wyjątkowych, w których zdobycie środków finansowych na udział w postępowaniu sądowym jest obiektywnie niemożliwe W tym stanie rzeczy Sąd postanowił orzec jak w sentencji na podstawie art. 260 § 1, 2 i 3 w zw. z art. 245 § 3 i 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a.