II SA/Bk 10/08

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący Asesor WSA Małgorzata Roleder (spr.) po rozpoznaniu w dniu 26 czerwca 2008 r., na posiedzeniu niejawnym wniosku skarżącego o zmianę prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r., rozstrzygającego o prawie pomocy w sprawie ze skargi Stowarzyszenia F. Z. w B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] października 2007 r. Nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania odwoławczego w sprawie ustalenia środowiskowych warunków realizacji przedsięwzięcia p o s t a n a w i a I. zmienić pkt 2 i 3 prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r., w ten sposób, że przyznać skarżącemu Stowarzyszeniu F. Z. w B. prawo pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych w całości; II. umorzyć postępowanie o zmianę punktu 1 prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r. Stowarzyszenie F. Z. w B. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. We wniosku podano, iż Stowarzyszenie jako organizacja społeczna i organizacja pożytku publicznego, nie osiąga zysków (działa dla dobra publicznego) i nie prowadzi działalności gospodarczej. Za rok 2006 strata finansowa z działalności Stowarzyszenia wyniosła [...]zł, strata za 2007 r. wynosi [...] zł. Wskazano, iż w okresie od [...] stycznia 2007 r. do [...] stycznia 2008 r. Stowarzyszenie uzyskało wpływy w wysokości [...] zł, w tym [...] zł to darowizna od osoby prywatnej, a [...] zł to wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego (pismo z dnia [...] stycznia 2008 r. - k. 12). W 2007 r. strona skarżąca otrzymała darowizny w łącznej wysokości [...] zł, były to dotacje celowe z przeznaczeniem na cele edukacji ekologicznej, co stanowi o braku możliwości spożytkowania wzmiankowanej kwoty pokrycie kosztów sądowych. Dodatkowo roczne składki 15 członków Stowarzyszenia nie przekraczają [...] zł. We wzmiankowanym okresie wydatki Stowarzyszenia wyniosły około [...] zł, zostały one w całości przeznaczone na działalność statutową. Stowarzyszenie nie zatrudnia ani nie wynagradza żadnej osoby, członkowie Stowarzyszenia nie otrzymują żadnych świadczeń, wszystkie prace wykonywane są nieodpłatnie w ramach wolontariatu. Stowarzyszenie nie ponosi wydatków związanych z ubezpieczeniami społecznymi i zdrowotnymi, podatkami od osób fizycznych, obecnie także z powodu braku środków nie ponosi wydatków związanych z wynajęciem pomieszczenia, energią elektryczną i tym podobnych opłat eksploatacyjnych - korzysta z pomieszczeń użyczonych bezpłatnie do spotkań i przechowywania dokumentów, telefon Stowarzyszenia z powodu zaległości na kwotę ok. [...] zł został odłączony (sprawa roszczeń z tego tytułu prawdopodobnie zostanie skierowana na drogę sądową). Komornik sądowy na wniosek wierzyciela złożył wniosek o zablokowanie rachunku Stowarzyszenia w celu egzekucji kwoty ok. [...] zł od utworzonego na bazie Stowarzyszenia - Komitetu Wyborczego Stowarzyszenia F. Z. [...] . Stowarzyszenie od około trzech miesięcy nie posiada na rachunku bankowym środków finansowych, przejściowy fakt obecności [...] zł na koncie wynikał z opóźnienia rozliczenia zobowiązań i zadłużenia Stowarzyszenia (k. 12). W konkluzji Stowarzyszenie podkreśliło, iż obecnie jest stroną około 130 postępowań – koszty samej korespondencji wynoszą około [...] zł. Ponoszone opłaty powodują, iż strona skarżąca nie posiada środków na pokrycie kosztów sądowych w sprawie niniejszej. Poniesiona strata to nieopłacone faktury, na które chwilowo zostały zaciągnięte pożyczki od członków Stowarzyszenia. Narastające zadłużenie związane jest z kosztami prowadzonych działań statutowych, strona skarżąca nie ma możliwości pokrycia tego zadłużenia z uwagi na brak środków finansowych. Pismem z dnia [...] lutego 2008 r. tut. Sąd wezwał Stowarzyszenie do złożenia oświadczenia, w którym należało: wyszczególnić wydatki Stowarzyszenia za 2007 r., przy czym należało przedstawić dokumenty potwierdzające przeznaczenie i wysokość tych wydatków. Dodatkowo strona skarżąca została zobligowana do nadesłania: bilansu za 2007 r., wyciągów z rachunku bankowego Stowarzyszenia za okres trzech ostatnich miesięcy oraz dokumentów potwierdzających fakt zaciągnięcia przez Stowarzyszenie pożyczek na sfinansowanie poniesionych wydatków np. oświadczeń pożyczkodawców (k. 19). W odpowiedzi na powyższe wezwanie strona skarżąca powtórzyła informacje zawarte we wzmiankowanym piśmie z dnia [...] stycznia 2008 r. dodatkowo wywodząc, iż bilans Stowarzyszenia za 2007 r. zostanie sporządzony dnia [...] marca 2008 r. (deklarując jednocześnie, że dane zawarte w odpowiedzi na cytowane wezwanie pokrywają się z bilansem). Stowarzyszenie wskazało, iż w 2007 r. jego przychody wyniosły około [...] zł (dotacje celowe – [...] zł, darowizna od osoby prywatnej - [...] zł, wpłaty z tytułu 1% dla organizacji pożytku publicznego - [...] zł), wydatki około [...] zł, poniesiona strata około [...] zł. Przejściowy fakt obecności kwoty [...] zł na koncie Stowarzyszenia wynikał z opóźnienia rozliczeń zobowiązań i zadłużenia – obecnie od trzech miesięcy strona nie posiada środków finansowych na rachunkach bankowych (k. 21). Do akt sprawy Stowarzyszenie F. Z. w B. dołączyło: zawiadomienie o stanie rachunków bankowych na dzień [...] grudnia 2007 r. (k. 22). Postanowieniem z dnia 18 marca 2008 r. referendarz sądowy przyznał prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie radcy prawnego (pkt 1 postanowienia) i zwolnienie od kosztów sądowych w kwocie powyżej 50 zł (pkt 2 postanowienia) oraz oddalił wniosek w pozostałej części (pkt 3 postanowienia - k. 23-26 akt). W uzasadnieniu podkreślił, iż ciężar dowodu okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na skarżącym. Bezzasadnym pozostaje zatem twierdzenie o niemożności ponoszenia kosztów sądowych prowadzonych przez Stowarzyszenie postępowań w sytuacji, gdy realizacja obowiązku zapewnienia środków na te koszty może być realizowana z różnych źródeł dochodu, w szczególności ze składek członkowskich i działalności gospodarczej. Nie można też, zdaniem referendarza, twierdzić, iż strona nie powinna przewidywać konieczności ponoszenia kosztów sądowych. Biorąc pod uwagę ilość prowadzonych postępowań oraz sytuację majątkową: deklarowane dochody i nieuwiarygodnione wydatki, jak również brak majątku ocenił, iż strona jest w stanie częściowo ponieść koszty sądowe, jak również przysługuje jej prawo pomocy w zakresie ustanowienia profesjonalnego pełnomocnika. Powyższe postanowienie referendarza sądowego nie zostało zaskarżone w drodze sprzeciwu, wobec czego uzyskało ono walor prawomomocności. W tej sytuacji zarządzeniem z dnia [...] kwietnia 2008 r. wezwano skarżące Stowarzyszenie do uiszczenia wpisu sądowego w wysokości 50 zł, w terminie 7 dni, pod rygorem odrzucenia skargi (k. 32). Następnie strona skarżąca złożyła w dniu [...] maja 2008 r. (data nadania pocztowego, k. 45) "ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych w trybie art. 165 p.p.s.a. o zmianie sytuacji – komorniczej egzekucji i zablokowaniu konta bankowego". Powyższy wniosek został następnie powtórzony w piśmie z dnia [...] maja 2008 r. i [...] czerwca 2008 r., jednakże w tym ostatnim przypadku wniosek został sprecyzowany jako: "ponowny wniosek o całkowite zwolnienie z opłat sądowych i bezpłatną pomoc radcy prawnego na podstawie art. 156 p.p.s.a. – zmiana orzeczenia niekończącego postępowania w sprawie może nastąpić w wyniku zmiany okoliczności sprawy (k. 39 - 49 i 53-54). W uzasadnieniu w/w pism Stowarzyszenie podniosło, iż nie jest w stanie ponieść kosztów sądowych oraz nie może zwiększyć swoich dochodów i prowadzić działalności gospodarczej z uwagi na zakaz zawarty w statucie organizacji pożytku publicznego. Podało, iż jako organizacja działająca w obronie interesu publicznego – organizacja pożytku publicznego – powinno zostać zwolnione całkowicie od kosztów sądowych. Powołało postanowienie NSA z dnia 30 sierpnia 2007 r. w sprawie II OZ 1025/06 oraz postanowienia WSA w Warszawie z dnia 22 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt IV SA/Wa 671/07, postanowienie WSA w Warszawie z dnia 6 września 2007 r., w sprawie IV SA/Wa 1167/07 oraz IV SA/Wa 679/07 z dnia 25 stycznia 2006 r. W piśmie skarżący powtórzył również w całości charakterystykę swojej sytuacji majątkowej przedstawianą już we wcześniejszych pismach, w tym zawierającą informację o stracie za 2007 r., wysokości składek członkowskich – nie więcej niż [...] zł rocznie, darowiźnie w kwocie [...] zł przeznaczonej w całości na edukację ekologiczną, wpływach za okres od [...] stycznia 2007 r. "do dnia dzisiejszego", w kwocie [...] zł, w tym [...] zł od osoby prywatnej i [...] zł z tytułu przekazania 1 % podatku, jak również o wydatkach w kwocie [...] zł. Do niniejszego wniosku dołączono również "Sprawozdanie merytoryczne, finansowe z działalności Stowarzyszenia F. Z. w B. za okres od [...] stycznia 2007 r. do [...] stycznia 2007 r.", z którego wynika, iż w 2007 r. Stowarzyszenie otrzymało wpłaty w wysokości [...] zł, w tym od T. D. - [...] zł na działalność statutową w zakresie doradztwa budowy galerii handlowej, [...] zł – doradztwo w zakresie bezpieczeństwa budowy masztu telefonii komórkowej, wpłaty od osób prywatnych – [...] zł i 1% podatku od 6 osób, w sumie [...] zł. Podano, iż koszty działalności Stowarzyszenia wyniosły [...] zł, w tym zawierają się koszty prowadzenia działalności statutowej m.in. zakup materiałów, towarów, usług. Wynik działalności zamknięto w 2007 r. stratą w wysokości [...] zł, przy czym doliczając stratę z lat ubiegłych – [...] zł i wydatki [...] zł wynik finansowy należało ustalić na poziomie [...] zł straty. Sprawozdanie to zostało przedstawione również w formie graficznej (tabelka). Załączono również kserokopię zawiadomienia o zajęciu przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. rachunku bankowego Stowarzyszenia do kwoty [...] zł należności głównej, [...] zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, [...] zł opłaty egzekucyjnej i [...] zł wydatków gotówkowych. Z kserokopii wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż saldo rachunku wynosi 0 zł. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 245 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153 poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane w zakresie całkowitym (zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego) lub częściowym (zwolnienie od kosztów sądowych albo ustanowienie adwokata, radcy prawnego lub doradcy podatkowego). W myśl regulacji art. 246 § 2 pkt 1 ww. ustawy, przyznanie prawa pomocy osobie prawnej następuje w zakresie całkowitym - gdy osoba ta wykaże, że nie ma żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania. Prawo to może być przyznane w zakresie częściowym - gdy wnioskodawca wykaże, że nie ma dostatecznych środków na poniesienie pełnych kosztów postępowania (art. 246 § 2 pkt 2 ww. ustawy). Zgodnie z art. 165 p.p.s.a. postanowienia niekończące postępowania w sprawie mogą być uchylane i zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne. Skarżące Stowarzyszenie po uprawomocnieniu się postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy złożyło ponowny wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych i ustanowienia radcy prawnego, wskazując jako podstawę art. 165 p.p.s.a. W tym miejscu należy podnieść, iż zgodnie z doktryną i orzecznictwem sądów administracyjnych kolejne wnioski o przyznanie prawa pomocy w sytuacji, kiedy pierwszy wniosek został rozpoznany, a postanowienie w tym zakresie stało się prawomocne, winny być rozpatrywane w trybie art. 165 p.p.s.a., ważna jest jednak ocena treści, terminu i wpływu pisma do sądu dla prawidłowego jego zakwalifikowania (vide: A. Trela, Koszty i opłaty w postępowaniach administracyjnych i postępowaniu sądowoadministracyjnym, Wyd. C.H. Beck, W- Wa 2007 r., s. 169). Brak zaskarżenia sprzeciwem postanowienia referendarza sądowego w przedmiocie prawa pomocy powoduje uprawomocnienie się tego orzeczenia. Rozpoznawanie każdego kolejnego wniosku o zwolnienie od koszów sądowych, jeżeli wcześniej w sprawie zwolnienia od kosztów sądowych orzeczono prawomocnie, należy do wojewódzkich sądów administracyjnych. Ponieważ postanowienia referendarza sądowego mają walor prawomocnych orzeczeń sądu, to mogą być uchylane lub zmieniane jedynie postanowieniem wojewódzkiego sądu administracyjnego na podstawie art. 165 p.p.s.a. (vide: B. Dauter, Koszty postępowania w sprawach administracyjnych i sądowoadministracyjnych, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2007 r., s. 274-275., oraz postanowienie NSA z 18.11.2005 r., II OZ 877/05, niepubl.). W niniejszej sprawie mamy do czynienia z przypadkiem, gdzie strona złożyła ponowny wniosek o przyznanie jej prawa pomocy w całości. Należy podkreślić, że to na wnioskodawcy spoczywa ciężar dowodu, a w szczególności obowiązek wykazania, że znajduje się w sytuacji uprawniającej do skorzystania z tego prawa (vide: J. Tarno, Prawo o postępowania przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. LexisNexis, Warszawa 2006, s. 504; B. Dauter i inni, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi – Komentarz, Wyd. Zakamycze, Kraków 2005, s. 592). Na nim też spoczywa obowiązek wykazania, że zmieniły się okoliczności, na podstawie których wydano postanowienie w przedmiocie przyznania bądź nieprzyznania prawa pomocy. Analiza materialnej i finansowej sytuacji skarżącego w takim zakresie, w jakim było to możliwe na podstawie uzupełnionego przez stronę materiału dowodowego, uprawnia w ocenie sądu, do wniosku, iż Stowarzyszenie nie jest w stanie ponieść nawet części kosztów sądowych w postępowaniu, w którym występuje jako strona. O powyższym przekonuje przede wszystkim fakt, iż w stosunku do Stowarzyszenia F. Z. w B. prowadzone jest przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w B. postępowanie egzekucyjne. Jak wynika z zawiadomienia z dnia [...] kwietnia 2008 r., niniejszy organ egzekucyjny zajął rachunek bankowy Stowarzyszenia do kwoty [...] zł należności głównej, [...] zł kosztów zastępstwa adwokackiego w postępowaniu egzekucyjnym, [...] zł opłaty egzekucyjnej i [...] zł wydatków gotówkowych. Z dołączonej do wniosku kserokopii wyciągu z rachunku bankowego wynika, iż dalej saldo rachunku wynosi 0 zł. W tej sytuacji istotnym jest, że Stowarzyszenie w rzeczywistości, ani nie jest w posiadaniu żadnych środków finansowych, ani nie może zadysponować ewentualnymi środkami, albowiem rachunek bankowy zajął komornik. Z analizy dokumentów złożonych przez Stowarzyszenie wynika, iż obecny stan konta wynosi 0 zł, zaś jedynymi wpływami są darowizny za tzw. doradztwo w zakresie statutowym (w 2007 r. [...] zł), składki członkowskie, darowizny osób prywatnych, wpływy z przeznaczenia 1 % podatku. Co prawda Stowarzyszenie deklaruje kilkutysięczne wydatki, których cel nie został odpowiednio sprecyzowany ani należycie udowodniony, nie mniej jednak już sam fakt niemożliwości zadysponowania środkami finansowymi daje podstawę do uznania, iż zaszły w sprawie okoliczności uzasadniające zmianę postanowienia w zakresie przyznania stronie całkowitego zwolnienia od kosztów sądowych. Na marginesie należy wskazać, iż ponowny wniosek, co do ustanowienia radcy prawnego był bezprzedmiotowy, albowiem w pkt 1 prawomocnego postanowienia referendarza sądowego z dnia 18 marca 2008 r., ustanowiono już stronie skarżącej profesjonalnego pełnomocnika. Dlatego też postępowanie w zakresie zmiany pkt 1 przedmiotowego postanowienia należało umorzyć (art. 161 § 1 pkt 3 p.p.s.a.). Tutejszy sąd administracyjny stoi na stanowisku, iż podmiot inicjujący postępowanie sądowe winien liczyć się z koniecznością ponoszenia wynikających z tego tytułu kosztów sądowych. Niewątpliwie wywiązanie się z obowiązku odpłatności nie oznacza, iż dla zrealizowania tego celu konieczne jest wyzbycie się przez stronę własnego majątku (o ile go posiada). Strona powinna w pełni wykorzystać dostępne dla niej środki, by w kosztach sądowych w miarę możliwości uczestniczyć. Jednak w przedmiotowej sprawie strona wykazała, że nie ma środków na pokrycie kosztów wszczętego postępowania sądowego, a nawet gdyby je uzyskała, to brak jest możliwości zadysponowania odpowiednią kwotą. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 165 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (pkt I postanowienia) i art. 161 § 1 pkt 3 (pkt II postanowienia) - orzeczono jak w sentencji.