II SA/Bk 290/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), Protokolant sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 4 października 2018 r. sprawy ze skargi H. G. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] marca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia [...] lutego 2018 r. znak [...] Burmistrz Miasta S., po rozpoznaniu wniosku H. G. (dalej: wnioskodawca) o umorzenie należności z tytułu wypłaconych na rzecz A. G. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, odmówił umorzenia tych należności. Organ ustalił, że wnioskodawca wyrokiem sądu był zobowiązany do alimentacji córki A. G. w wysokości 400 zł miesięcznie. W związku z niewywiązywaniem się z tego obowiązku, uprawniona od 2013 r. otrzymywała świadczenie z funduszu państwowego. Obowiązek alimentacyjny ustał w dniu [...] stycznia 2018 r., co jest bezsporne. Postępowanie o uchylenie decyzji przyznającej świadczenie na okres [...] października 2017 r. – [...] września 2018 r. jest w toku. Na dzień [...] grudnia 2017 r. łącznie wypłacono uprawnionej z funduszu alimentacyjnego kwotę 18 799, 92 zł. Organ wskazał, że na dzień 31 grudnia 2017 r. zobowiązania wnioskodawcy wynoszą 17 194, 19 zł należność główna, 184, 61 zł odsetki. Zwrot kwoty wypłaconych świadczeń jest realizowany przez komornika. W trakcie realizowania wypłat nie doszło ani razu do dobrowolnej bezpośredniej wpłaty przez wnioskodawcę, wszystkie kwoty zostały wyegzekwowane w trakcie postępowania egzekucyjnego. Odnośnie sytuacji życiowej i dochodowej wnioskodawcy ustalono, że od 2016 r. wynajmuje on w mieście S. część domu o powierzchni 22 m2 (pokoik, kuchenka, łazienka) za czynsz miesięcznie w wysokości 250 zł. Wnioskodawca opłaca rachunki za wodę, prąd, kanalizację w wysokości 164 zł miesięcznie, kupuje opał za kwotę 125 zł miesięcznie oraz miesięcznie opłaca także: telefon – 30 zł, internet - 49 zł, leki – 250 zł. Wnioskodawca otrzymuje od marca 2017 r. rentę z tytułu okresowej, najpierw częściowej a obecnie całkowitej, niezdolności do pracy. Wysokość renty wynosi 1211, 38 zł. Renta została przyznana do [...] listopada 2018 r. (decyzja ZUS z dnia [...] grudnia 2017 r.), a uprawnienie do niej powstało w związku ze stanem zdrowia wnioskodawcy po przebytym w 2015 r. zawale serca. Powyższe ustalono przede wszystkim na podstawie oświadczenia wnioskodawcy złożonego pod rygorem odpowiedzialności karnej w dniu [...] stycznia 2018 r. Jak wskazał organ pierwszej instancji, z zaświadczenia lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] listopada 2017 r. wynika, że schorzenia na które cierpi strona "powodują aktualnie istotne upośledzenie funkcji układu krążenia, ale badany rokuje poprawę stanu zdrowia po dalszym leczeniu". Organ pierwszej instancji wskazał, że umorzenie zaległych świadczeń z funduszu alimentacyjnego może mieć miejsce w sytuacjach szczególnych, wyjątkowych, zaś decyzja w tym przedmiocie jest decyzją uznaniową oraz uwzględniać powinna wysokość zaległego świadczenia, wiek, stan rodzinny, kwalifikacje zawodowe oraz rokowania zdrowotne strony. Umorzenia nie uzasadnia wyłącznie trudna sytuacja ekonomiczna. Organ podkreślił obowiązek alimentacyjny rodziców wobec dzieci. Analizując sytuację finansową i zdrowotną skarżącego wskazano, że jest ona trudna. Zaległość narastała od 2013 r., a dłużnik nie podejmował dobrowolnie kroków, by tę sytuację zmienić. Jak wskazał organ, to że obecny stan zdrowia nie pozwala stronie na podjęcie prac zarobkowych nie oznacza, że wystąpiły przesłanki umorzenia postępowania. Wnioskodawca otrzymuje rentę, która jest dochodem stałym i umożliwia realizowanie spłaty zadłużenia. Wnioskodawca jest w wieku 61 lat i jak wynika z decyzji ZUS posiada 21 lat składkowych, co uprawnia go do uzyskania emerytury w wieku 65 lat, a to daje podstawy do twierdzenia, iż będzie także w przyszłości osiągał dochód umożliwiający spłatę zadłużenia. Zdaniem organu pierwszej instancji, wysokość środków pieniężnych pozostających stronie po potrąceniach komorniczych umożliwia funkcjonowanie, zaś przy ocenie podstaw do umorzenia nie sposób uwzględniać wyłącznie aktualnej sytuacji bez oceny z jakiego powodu zadłużenie powstało. Odwołanie od powyższej decyzji złożył H. G., który wskazał na brak możliwości spłacenia zadłużenia z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy oraz dysponowanie miesięcznie "na życie" wyłącznie kwotą 500 zł, która pozostaje po potrąceniach komorniczych z renty. Wskazał, że za tę kwotę nie jest w stanie się utrzymać i zapożycza się u znajomych. Decyzją z dnia [...] marca 2018 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy ustalił stan faktyczny sprawy i dokonał jego oceny prawnej identycznie jak organ pierwszej instancji. W uzasadnieniu własnej decyzji wyjaśnił zasady wypłacania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wynikające z ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.) oraz wskazał, że umorzenie zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń może nastąpić na podstawie art. 30 ust. 2 tej ustawy z uwagi na sytuację dochodową i rodzinną strony. Rozstrzygnięcie w tym zakresie zapada w ramach tzw. uznania administracyjnego. Uznanie oznacza swobodę organu w wyborze rozstrzygnięcia najwłaściwszego w sprawie. Mając to na uwadze oraz po analizie sytuacji dochodowej i rodzinnej strony Kolegium oceniło, że sytuacja wnioskodawcy jest trudna, jednak brak jest podstaw do umorzenia zaległości. Nie jest to bowiem sytuacja wyjątkowa na tyle, aby w sposób trwały uniemożliwić podjęcie starań o jej poprawę. Zdaniem Kolegium, należy uwzględnić nie tylko sytuację aktualną ale i rokowania co do możliwości spłacenia długu alimentacyjnego. Te zaś są pozytywne, bowiem: zobowiązania są regularnie spłacane w wyniku potrąceń komorniczych ze świadczenia rentowego, orzeczenie o niepełnosprawności nie ma charakteru stałego, zaś z treści orzeczenia lekarskiego ZUS z listopada 2017 r. wynika, że stan zdrowia strony rokuje poprawę i nie można wykluczyć możliwości podjęcia pracy zarobkowej. W ocenie Kolegium, aktualna sytuacja na rynku pracy oraz wyuczony zawód (murarz-tynkarz) wskazują, że strona nie powinna mieć problemów ze znalezieniem pracy w zawodzie. W przypadku braku polepszenia stanu zdrowia, strona będzie się mogła ubiegać o przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy na kolejny okres. Także SKO podzieliło ocenę organu pierwszej instancji, że z chwilą osiągnięcia wieku emerytalnego 65 lat wnioskodawca uzyska prawo do emerytury i stały dochód pozwalający na spłatę należności, zwłaszcza że wobec ustania obowiązku alimentacyjnego należność główna nie narasta. W tej sytuacji przerzucenie na społeczeństwo kosztów utrzymania dzieci dłużnika alimentacyjnego byłoby niezgodne z założeniami ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów oraz stanowiłoby rozszerzającą interpretację przesłanek z art. 30 ust. 2 tej ustawy. Organ odwoławczy powołał się również na konieczność racjonalnego i oszczędnego gospodarowania środkami budżetu Państwa. Skargę na decyzję z dnia [...] marca 2018 r. złożył do sądu administracyjnego H. G., który wskazał następujące okoliczności stanowiące, w jego ocenie, przesłanki uzasadniające uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie zaległości: zawał w 2015 r., operacja zastawki serca w 2017 r. i wszczepienie bajpasów, skierowanie na powtórną operację w dniu [...] maja 2018 r. z uwagi na niezrośnięcie się klatki piersiowej. Wyjaśnił, że po potrąceniach ze świadczenia rentowego zostaje mu kwota około 500 zł, z której nie jest w stanie samodzielnie się utrzymać, bowiem na życie potrzebuje około 1 300 zł. Zadłuża się u osób trzecich i obecnie dług ten wynosi około 6 500 zł. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości stanowisko z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. W postępowaniu o przyznanie prawa pomocy skarżący przedłożył kserokopię postanowienia wydanego przez Sąd Rejonowy w B. [...] w sprawie [...] z dnia [...] marca 2018 r., z którego wynika ogłoszenie upadłości H. G. i ustanowienie syndyka (k. 25-26). Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga podlega oddaleniu. Zaskarżoną decyzję organ wydał na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.), dalej: ustawa, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis powyższy stanowi podstawę do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, które oznacza – jak trafnie wskazały organy w niniejszej sprawie – rodzaj swobody decyzyjnej co do wyboru sposobu rozstrzygnięcia. Swoboda ta wyraża się w możliwości odmowy przyznania wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy istnieją okoliczności obiektywne wskazujące na złą sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia natomiast organu administracji od obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności danego przypadku i szczegółowego zbadania stanu faktycznego sprawy. Jak w każdym innym postępowaniu administracyjnym ciąży bowiem na organie i w tego rodzaju postępowaniach wynikający z art. 7 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: K.p.a.) obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy. Rolą sądu administracyjnego kontrolującego legalność decyzji uznaniowych w sprawie przyznania bądź odmowy przyznania ulgi jest zaś sprawdzenie prawidłowości przeprowadzonego postępowania i prawidłowości wyprowadzonej oceny materiału dowodowego, która powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Uzasadnienie to powinno być spójne wewnętrznie, zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, zawierać wszechstronną ocenę materiału dowodowego oraz odnosić się do prawnych podstaw wydania decyzji. Stanowisko jak wyżej, prezentowane było przez tutejszy sąd administracyjny, m.in. w sprawach II SA/Bk 71/17 oraz II SA/Bk 96/18 (orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). Odnośnie zastosowanej przez organ podstawy wydania decyzji (art. 30 ust. 2 ustawy) wskazać należy, że jej interpretacja nie może pomijać celu ustawy sformułowanego w preambule. Ustawodawca wskazał w preambule, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając treść preambuły sądy administracyjne wypracowały jednolite stanowisko odnośnie sposobu interpretacji przepisu art. 30 ust. 2 ustawy, tj. jako wyjątku od zasady z art. 27 ust. 1 ustawy, przewidującej obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela kwot wypłaconych zastępczo za dłużnika na rzecz osób uprawnionych do alimentów, łącznie z ustawowymi odsetkami. Innymi słowy, umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Taki sposób interpretacji wzmacnia charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - w przypadku obowiązku rodziców wobec dzieci - mają charakter zobowiązań obligatoryjnych. Mając powyższe na uwadze, zdaniem sądu nie sposób zarzucić organom naruszenia prawa w sprawie niniejszej, a w szczególności nie sposób zarzucić przekroczenia granic uznania administracyjnego. Prawidłowo przeprowadzono postępowanie wyjaśniające wyprowadzając trafne konkluzje o braku podstaw do udzielenia skarżącemu wnioskowanej ulgi. Dodatkowo uargumentowano ten wniosek wskazaniem, że umorzenie należności alimentacyjnych ciążących na skarżącym kłóciłoby się z interesem publicznym i stanowiłoby akceptację postawy bierności wobec obowiązku partycypacji w wychowaniu dzieci. Sąd akceptuje i uznaje za trafne oraz wynikające z materiału dowodowego, którego skarżący w żadnym aspekcie nie kwestionował, że skarżący choć znajduje się w trudnej sytuacji (której ani organy, ani sąd nie podważają), to jednak nie jest to sytuacja wyjątkowa, szczególna, uzasadniająca przyznanie ulgi. Przede wszystkim skarżący posiadał w chwili orzekania przez organy stały dochód, który choć nie jest wysoki, to jednak umożliwia regularną spłatę i jest ona realizowana drogą potrąceń komorniczych. Istotnie, skarżący posiada orzeczenie o niezdolności do pracy, ale jest ono orzeczeniem okresowym, tj. do dnia [...] listopada 2018 r., co w powiazaniu z treścią orzeczenia lekarskiego z dnia [...] listopada 2017 r. wskazującego na pozytywne rokowania zdrowotne (oszczędny tryb życia, systematyczne leczenie, kontrola kardiologiczna) pozwalało na sformułowanie wniosku o niewystąpieniu sytuacji szczególnej, uniemożliwiającej jakąkolwiek spłatę zadłużenia. Nadto, w orzeczeniu lekarza ZUS nie orzeczono niezdolności do samodzielnej egzystencji. Także z kserokopii dokumentacji medycznej załączonej przez skarżącego do wniosku o prawo pomocy wynika, że w okresie hospitalizacji w dniach [...] maja 2018 r. nie stwierdzono pogorszenia stanu zdrowia wskazywanego w skardze, tj. m.in. niestabilności mostka, zaś ustalono wygojenie ran i zalecono okresową kontrolę w poradni, echo serca 1xrok oraz kontynuację leczenia farmakologicznego (k. 27). Dokumentacja ta, w ocenie sądu, potwierdza wnioski i konkluzje sformułowane w uzasadnieniu decyzji zaskarżonej co do pozytywnego rokowania odnośnie stanu zdrowia. Powyższa argumentacja została wzmocniona przez organy wskazaniem na wiek skarżącego (61 lat w dacie orzekania zaskarżoną decyzją) i ilość zgromadzonych lat składkowych (21 lat) umożliwiające w przyszłości uzyskanie stałego świadczenia emerytalnego. Sąd dostrzega, podobnie jak i dostrzegły oraz oceniły to organy, że skarżącemu pozostaje po zrealizowaniu potrąceń komorniczych niewielka kwota na zaspokojenie codziennych potrzeb bytowych (około 500 zł), zaś skarżący – jak twierdzi – zadłuża się celem uzupełnienia środków na zaspokojenie potrzeb. Jednakże zauważyć należy, że trudna sytuacja dochodowa nie jest wystarczającą przesłanką udzielenia ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, zaś w sprawie niniejszej zadłużenie co do kwoty głównej już nie narasta wobec ustania obowiązku alimentacyjnego z dniem [...] stycznia 2018 r. Jak nadto wynika z akt sądowych, skarżący podjął działania mające na celu przeciwdziałanie narastającemu zadłużeniu, bowiem złożył wniosek o ogłoszenie upadłości i wniosek uwzględniono. Sąd nie stwierdził konieczności ustalania sposobu zakończenia postępowania upadłościowego, bowiem nie ma ono wpływu na wynik sprawy. Sąd kontroluje zaskarżoną decyzję na datę jej wydania (w sprawie niniejszej [...] marca 2018 r.), zaś postępowanie upadłościowe ogłoszono postanowieniem z dnia [...] marca 2018 r. Natomiast ewentualny pozytywny przebieg (np. ustalenie planu spłaty) lub zakończenie tego postępowania (np. umorzenie zaległości objętych postępowaniem upadłościowym) poprawiłoby jedynie sytuację skarżącego w zakresie jego ogólnego zadłużenia. W kwestii ogłoszenia upadłości skarżącego wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 144 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. Prawo upadłościowe (Dz. U. z 2017 r., poz. 2344 ze zm.), po ogłoszeniu upadłości postępowania sądowe, administracyjne lub sądowoadministracyjne dotyczące masy upadłości mogą być wszczęte i prowadzone wyłącznie przez syndyka albo przeciwko niemu. Przepis ten nie ma jednak zastosowania w sprawie niniejszej ze skargi na decyzję w sprawie odmowy umorzenia należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, bowiem postępowanie to nie dotyczy masy upadłości. Stąd też skarżący mógł w nim występować samodzielnie. Nadto wskazać należy na przepisy art. 49116 ust. 1 i 3 Prawa upadłościowego, zgodnie z którymi sąd prowadzący postępowanie upadłościowe umarza zobowiązania upadłego bez ustalenia planu spłaty wierzycieli, jeśli osobista sytuacja upadłego w oczywisty sposób wskazuje, że nie byłby on zdolny do dokonania jakichkolwiek spłat w ramach planu spłaty wierzycieli. Wobec stosowania w takiej sytuacji odpowiednio przepisu art. 49121 ust. 2 i 3 tej ustawy należy wskazać, że zgodnie z jego treścią nie podlegają umorzeniu zobowiązania o charakterze alimentacyjnym. Zdaniem sądu, jest to wynikiem ogólnego założenia ustawodawcy, że zobowiązania o charakterze alimentacyjnym wynikające z obowiązków m.in. rodzicielskich, powinny być traktowane jako te, których obowiązek uiszczenia i spłacenia ma charakter niekwestionowany w polskim porządku prawnym. Odnośnie dokonanej przez organy oceny sytuacji wnioskodawcy wskazać również należy, że w ocenie tej trafnie powiązano okoliczności aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej oraz zdrowotnej skarżącego z jego dotychczasową postawą wobec ustawowego obowiązku alimentacyjnego rodzica wobec dzieci. Jak wynika z akt sprawy, skarżący nie dokonał bezpośrednio żadnej wpłaty na poczet zaległości z funduszu alimentacyjnego, jak też nie świadczył alimentów dziecku, wobec czego ciężar zapewnienia potomstwu środków utrzymania został przerzucony na Państwo. Zadłużenie alimentacyjne skarżącego narastało od roku 2013, podczas gdy pogorszenie stanu zdrowia (zawał) miał miejsce w roku 2015. A zatem zadłużenie rosło w czasie, gdy skarżący był jeszcze zdolny do wykonywania pracy. Także nie uszło uwadze organów, że skarżący posiada poszukiwany obecnie na rynku pracy zawód murarz-tynkarz i z tych kwalifikacji może skorzystać podejmując w przyszłości zatrudnienie choćby na niepełny etat. Wobec wyżej wskazanych okoliczności dokonana przez organy obu instancji ocena wniosku skarżącego o zastosowanie ulgi w postaci umorzenia jego zadłużenia na rzecz funduszu alimentacyjnego, jest oceną właściwą. Została przeprowadzona poprzez pryzmat okoliczności mających znaczenie przy stosowaniu art. 30 ust. 2 ustawy i jest wynikiem niepodlegającej zakwestionowaniu wykładni tego przepisu, jak też znajduje oparcie w materiale dowodowym, wszechstronnie ocenionym. Mając powyższe na uwadze sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 1302 ze zm.).