II SA/Bk 366/09

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska, sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Protokolant Katarzyna Luto-Kojło, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 20 sierpnia 2009 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] w przedmiocie okresu przyznania zaliczki alimentacyjnej i orzeczenia o zwrocie zaliczki 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta Ł. z dnia [...] kwietnia 2009 r., nr [...] 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Decyzją nr [...], z dnia [...] kwietnia 2009 r., Prezydent Miasta Ł. uchylił swoją ostateczną decyzję nr [...], z dnia [...] września 2007 r., w sprawie przyznania A. P. i B. P. zaliczki alimentacyjnej w wysokości po 200 zł miesięcznie, na okres od 1 września 2007 r. do 31 sierpnia 2008 r.(zmienioną decyzją nr [...]) - w części dotyczącej okresu przyznania zaliczki alimentacyjnej dla B. P. i ustalił, że zaliczka alimentacyjna przysługiwała B. P. w okresie od 1 września 2007 r. do 31 marca 2008 r. Jednocześnie organ I instancji orzekł, że zaliczka alimentacyjna dla B. P. wypłacona D. K. za okres od 1 kwietnia 2008 r. do 30 września 2008 r., w łącznej kwocie 1200 zł., jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi, wraz z ustawowymi odsetkami, w kwocie 105,52 zł. Z decyzją tą nie zgodziła się D. K. w odwołaniu do Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. podniosła, że obowiązek alimentacyjny M. P. wobec B. P. ustalony wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł., z dnia 16 sierpnia 2006 r., sygn. akt III RC [...], wygasł z dniem 1 września 2008 r. W związku z tym zaliczka alimentacyjna była pobrana należnie i zgodnie z wyrokiem Sądu z dnia 31 sierpnia 2008 r. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2008 r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało decyzję organu I instancji w mocy. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że z analizy akt sprawy wynika, iż powodem uchylenia przez organ I instancji decyzji przyznającej zaliczkę alimentacyjną był fakt wstąpienia przez B. P. w związek małżeński, co zgodnie z załączonym do akt sprawy odpisem skróconym aktu małżeństwa nastąpiło w dniu [...] marca 2008 r. Organ odwoławczy wskazał, że stosownie do przepisu art. 10 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów, świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie przysługują, jeżeli osoba uprawniona zawarła związek małżeński. W związku z tym, że B. P. zawarła związek małżeński w okresie wypłaty zaliczki alimentacyjnej przyznanej jej decyzją Prezydenta Miasta Ł. nr [...], z dnia [...] września 2007 r., i nie informując organu o tym fakcie nadal pobierała zaliczkę alimentacyjną, zaistniały podstawy do wszczęcia z urzędu postępowania w sprawie zwrotu nienależnie pobieranej zaliczki alimentacyjnej, za okres od 1 kwietnia 2008 r. do 30 września 2008 r., w łącznej kwocie 1200 zł, i wydania stosownej decyzji. Kolegium uznało, że zarzuty odwołującej się pozostają bez wpływu na poprawność rozstrzygnięcia zawartego w decyzji organu I instancji, bowiem decyzja Prezydenta Miasta Ł., nr [...], z dnia [...] września 2007 r., zawiera pouczenie, że osoba, której przyznano zaliczkę alimentacyjną jest zobowiązana do informowania organu o wszelkich okolicznościach mających wpływ na prawo do zaliczki lub jej wysokości oraz pouczenie, że nienależnie pobrana zaliczka alimentacyjna podlega zwrotowi. Zatem skarżąca powinna była liczyć się z konsekwencjami niepoinformowania Prezydenta Miasta Ł. o zawarciu związku małżeńskiego przez jej córkę B. P., co nastąpiło w okresie wypłaty zaliczki alimentacyjnej. Błędnie skarżąca wywodzi, że zaliczka alimentacyjna pobierana na B. P. była należna i zgodna z wyrokiem Sądu z dnia 31 sierpnia 2008 r. Wyrokiem tym Sąd nałożył na M. P. obowiązek alimentacyjny wobec A. P. i B. P., co nie jest równoznaczne z przyznaniem zaliczki alimentacyjnej. Gdyby M. P. wywiązywał się z obowiązku nałożonego wyrokiem Sądu Rejonowego w Ł. z dnia 16 sierpnia 2006 r., to nie zaistniałyby przesłanki do ubiegania się o zaliczkę alimentacyjną na podstawie przepisów ustawy z dnia 7 września 2007 r. w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Orzeczenie Sądu Rejonowego w Ł. III Wydział Rodzinny i Nieletnich, zawarte w wyroku z dnia 13 marca 2009 r., sygn. akt III RC [...], o wygaśnięciu z dniem l września 2008 r. obowiązku alimentacyjnego M. P. wobec A. P. i B. P., pozostaje bez wpływu na rozstrzygnięcie zawarte w skarżonej decyzji, gdyż podstawę do jej wydania stanowił m. in. cytowany wyżej przepis art. 10 ust. 2 pkt 3 ustawy z dnia 7 września 2007 r. w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a nie fakt stwierdzenia przez Sąd wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. W skardze wywiedzionej do tut. Sądu D. K. podniosła, że obowiązek alimentacyjny M. P. wobec B. P. wygasł z dniem 1 września 2008 r., o czym stanowi wyrok z dnia 13 marca 2009 r., o sygnaturze III RC [...]. Ponadto skarżąca podniosła, że nie ma żadnego źródła dochodu i jest bezrobotna. Również córka B. P. jest bezrobotna. Ich sytuacja materialna jest bardzo trudna i nie stać skarżącej na spłacenie zaliczki, nawet po rozłożeniu na raty. Alimenty córka przeznaczała na opłatę za szkołę i jedzenie. W chwili obecnej córka uczy się w Policealnej Szkole Prawno-administracyjnej "[...]". Skarżąca dodała, że Sąd Rejonowy wiedział, że B. P. jest mężatką. Podniosła, że nie wiedziała, iż fakt zamążpójścia córki ma wpływ na prawo do alimentów. Sądziła, że alimenty przysługują do 25 roku życia - dopóki córka się uczy. Zdaniem skarżącej gdyby sąd nie zasądził alimentów, to Prezydent Ł. nie przyznałby jej zaliczki alimentacyjnej bez wyroku. W załączeniu skarżąca przedłożyła kopie: wyroku z 13.03.2009 r.; pozwu o wygaśnięcie obowiązku alimentacyjnego; zaświadczenia z PUP; legitymacji szkolnej. W odpowiedzi na skargę organ odwoławczy wniósł o jej oddalenie. Odnosząc się do zarzutów skargi wskazano, że fakt zasądzenia alimentów nie daje sam w sobie prawa do zaliczki alimentacyjnej, gdyż muszą być spełnione warunki przewidziane przepisami prawa. Organ wskazał również, że art. 8 ust. 3 pkt 2 ustawy z 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz o zaliczce alimentacyjnej, na podstawie której przyznano skarżącej prawo do zaliczki alimentacyjnej na dzieci, zawierał zapis, że zaliczka nie przysługuje, jeżeli osoba uprawniona zawarła związek małżeński. Organ też wyjaśnił, że dla sprawy nie miało znaczenia to czy sąd rejonowy wiedział, czy też nie, że B. P. jest mężatką, gdyż prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przysługiwało jej do dnia 31 marca 2008 r., tj. do zawarcia związku małżeńskiego. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz.1269 ze zm.) sąd administracyjny sprawuje kontrolę zaskarżonej decyzji w zakresie jej zgodności z prawem. Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek z innych przyczyn, niż w niej wskazane, które Sąd uwzględnił na podstawie art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz.1270), zwanej dalej p.p.s.a. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji, na mocy której uchylono wcześniejszą decyzję z [...].09.2007 r. i ustalono, że zaliczka alimentacyjna przysługiwała B. P. w okresie od 01.09.2007 r. do 31.03.2008 r. i jednocześnie orzeczono że zaliczka alimentacyjna wypłacana do rąk D. K. za okres od 01.04.2008 r. do 30.09.2008r., w kwocie 1200,00 zł, jest świadczeniem nienależnie pobranym, i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami. W judykaturze jest wyrażany pogląd, że warunkiem wydania decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia jest uprzednie uchylenie lub zmiana decyzji, na podstawie której to świadczenie zostało przyznane (wyrok wsa w Warszawie z 18.01.2007 r., I S.A./Wa 1815/06; wyrok wsa w Lublinie z 04.06.2009 r. II Sa/Lu 198/09). Sąd podziela ten pogląd. Za tym, że w tego rodzaju stanach faktycznych mamy do czynienia z dwiema sprawami administracyjnymi przemawia przedmiot regulacji i sposób rozstrzygania przez organy administracji. Najpierw organ musi ustalić, że doszło do zmiany sytuacji rzutującej na prawo do świadczenia i zmienić swoją wcześniejszą decyzję, a następnie ustalić kwotę nienależnego świadczenia i orzec jego zwrot wraz z odsetkami. Niewątpliwie więc w rozpoznawanej sprawie pisma procesowe organów obu instancji zawierają rozstrzygnięcia w dwóch sprawach administracyjnych: 1. uchylenia decyzji przyznającej zaliczkę i ustalenia na nowo okresu w jakim ta zaliczka przysługiwała – w tym przedmiocie podstawą rozstrzygnięcia winien być art. 42 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w związku z art. 10a ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, w związku z art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych; 2. orzeczenia o zwrocie nienależnie pobranej zaliczki alimentacyjnej – w tym zakresie podstawą rozstrzygnięcia winien być art. 42 ust. 2 ustawy z 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w związku z art. 15 i art. 18 ust. 2 ustawy z 22 kwietnia 2005 r. o postępowaniu wobec dłużników alimentacyjnych oraz zaliczce alimentacyjnej, w związku z art. 30 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych). Zdaniem Sądu zgodne z prawem jest sporządzenie i wydanie dwóch decyzji administracyjnych w jednym piśmie procesowym, o ile inne przepisy prawa nie stoją temu na przeszkodzie, a uczestnicy postępowania administracyjnego mają świadomość tego, że wola organu w zakresie dwóch spraw administracyjnych została wyrażona w jednym piśmie procesowym. Powyższa okoliczność ma znaczenie chociażby z tego powodu, że uczestnik postępowania (strona) korzystając ze swoich uprawnień procesowych winien mieć możliwość wyboru środków prawnych - może na przykład skorzystać z prawa do środka zaskarżenia w toku instancji administracyjnej w odniesieniu do jednej sprawy, w drugiej natomiast z przysługującego jej uprawnienia do wniesienia odwołania nie skorzystać. Z powyższych względów rozstrzygnięcia organów obu instancji są wadliwe, gdyż na podstawie ich tekstu skarżąca mogła nie mieć świadomości, że w istocie w obu instancjach zapadły dwie decyzje administracyjne, tyle że wyrażone w jednym piśmie procesowym. Mogło to rzutować na treść zarzutów i argumentów zawartych w odwołaniu skarżącej. Wprawdzie zgodnie z art. 128 k.p.a. odwołanie nie wymaga szczegółowego uzasadnienia a organ rozpoznający odwołanie ma obowiązek rozpoznać sprawę w całości, tym niemniej działanie organu administracji publicznej nie może powodować ograniczania uprawnień procesowych uczestników postępowania administracyjnego, co w rozpoznawanej sprawie niewątpliwie miało miejsce i mogło mieć wpływ na wynik rozstrzygnięcia, chociażby z tego powodu, że skarżąca mogłaby nie skorzystać z prawa do odwołania od drugiej z kolei decyzji -orzekającej o zwrocie świadczenia nienależnego. Uznanie świadczenia za nienależne i nałożenie obowiązku jego zwrotu, bez uprzedniego wzruszenia decyzji przyznającej to świadczenie, prowadziłoby bowiem do sytuacji, w której w obrocie prawnym pozostawałyby dwie sprzeczne ze sobą decyzje administracyjne - jedna przyznająca świadczenie oraz druga nakładająca obowiązek jego zwrotu. Organ nie może więc wydać decyzji nakazującej zwrot świadczenia dopóki nie zostanie zakończone, w toku instancji administracyjnej, postępowanie w przedmiocie uchylenia bądź zmiany decyzji przyznającej to świadczenie (por. wyrok WSA z dnia 30 stycznia 2008r., IV SA/Po 279/07; wyrok WSA z dnia 11 października 2007r., IV SA/po 874/06). Pomiędzy w/w decyzjami zachodzi klasyczna sytuacja związania prawnego (iunctim), gdyż jak już wspomniano, prawnym warunkiem wydania decyzji o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego jest uprzednie ustalenie w drodze decyzji, że świadczenie pobierane w określonym czasie było świadczeniem nienależnie pobranym. Można więc powiedzieć, że pierwsza decyzja stwierdza zaistnienie stosunku prawnego (prejudykatu), który stanowi podstawę do wydania decyzji drugiej – nakazującej zwrot świadczenia nienależnego. W niniejszej sprawie organ I instancji zobowiązał skarżącą do zwrotu zaliczki alimentacyjnej przedwcześnie, wydając w tym samym piśmie procesowym zarówno decyzję zmieniającą decyzję o przyznaniu skarżącej zaliczki alimentacyjnej i stwierdzającą, że za okres od 1 kwietnia 2008 r. do 30 września 2008r. prawo do zaliczki nie przysługiwało, a także decyzję nakazującą zwrot tego świadczenia nienależnie pobranego. W konsekwencji w obrocie prawnym w momencie orzekania o zwrocie świadczenia nienależnie pobranego była nieostateczna decyzja administracyjna orzekająca o skróceniu okresu, na który została przyznana zaliczka alimentacyjna oraz ustalająca, że zaliczka alimentacyjna w ostatnim okresie była pobierana nienależnie. Dopóki decyzja o uchyleniu lub zmianie decyzji na podstawie której świadczenie zostało przyznane nie jest ostateczna. to brak jest podstaw do przyjęcia, że świadczenie pobrane na podstawie decyzji przyznającej to świadczenie jest świadczeniem nienależnym (wyrok wsa z 20.09.2007 r., II Sa/Gd 533/07, LEX nr 342465). Odnosząc się do zarzutów skargi Sąd wyjaśnia, iż słusznie organ odwoławczy wskazał, że zasądzenie przez sąd powszechny alimentów nie oznacza automatycznie przyznania prawa do zaliczki alimentacyjnej, gdyż przepisy prawa wskazują warunki, które muszą być spełnione by uzyskać prawo do tej zaliczki. Ponadto utrata prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego następuje niezależnie od orzeczenia sądu powszechnego w przedmiocie wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. Z wyjaśnień organów wynika, że skarżącą pouczono, iż osoba, której przyznano zaliczkę alimentacyjną jest obowiązana do informowania organu o wszelkich okolicznościach mających wpływ na prawo do zaliczki lub jej wysokości oraz pouczono, że nienależnie pobrana zaliczka alimentacyjna podlega zwrotowi. Zatem zasłanianie się nieznajomością prawa w tym zakresie będzie skuteczne jedynie wówczas, gdy skarżąca wykaże, iż faktycznie jej niepoinformowano o tym obowiązku. Sąd wyjaśnia również, że trudna sytuacja materialna osoby korzystającej ze świadczeń nienależnych nie może mieć wpływu ani na orzeczenie w przedmiocie zmiany decyzji o przyznaniu prawa do świadczenia alimentacyjnego, ani w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego, gdyż prawodawca nie ustanowił przesłanki, która nakazywałaby ocenę sytuacji materialnej osoby zobowiązanej. Reasumując, w ponownie przeprowadzonym postępowaniu organ I instancji, stosownie do przeprowadzonych ustaleń orzeknie co do istoty w przedmiocie zmiany decyzji nr [...], z dnia [...] września 2007 r. W przypadku podtrzymania stanowiska w zakresie zmiany w/w decyzji, gdy stanie się ona ostateczna w toku instancji administracyjnej, możliwe będzie prowadzenie postępowania w przedmiocie zwrotu świadczenia nienależnie pobranego. Wobec powyższego, zarówno zaskarżone rozstrzygnięcie organu odwoławczego, jak i poprzedzające je rozstrzygnięcie organu I instancji podlegają uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. "a" i "c" oraz art. 135 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.-