II SA/Bk 381/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Anna Sobolewska-Nazarczyk, Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis,, sędzia WSA Mirosław Wincenciak (spr.), Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 października 2012 r. sprawy ze skargi K. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] lutego 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania zasiłku celowego 1. oddala skargę; 2. przyznaje adwokatowi M. B. od Skarbu Państwa (Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku) kwotę 295,20 zł (dwieście dziewięćdziesiąt pięć złotych dwadzieścia groszy) tytułem wynagrodzenia za zastępstwo prawne skarżącego K. C. wykonane na zasadzie prawa pomocy.- Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...].02.2012 r., znak: [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji o odmowie przyznania zasiłku celowego na zakup odzieży, biletu miesięcznego oraz zakup śniadań i kolacji. W motywach podano, że organ I instancji w uzasadnieniu decyzji wyjaśnił zasady przyznawania pomocy społecznej, w tym w formie zasiłków celowych. Ponadto wyjaśnił, że zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy, decyzję o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowego oraz decyzji w sprawach cudzoziemców, o których mowa w art. 5a wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Oznacza to, że wywiad środowiskowy jest obligatoryjnym dowodem w sprawie przyznania świadczeń z pomocy społecznej. Rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej (art. 107 ust. 1 ustawy). Zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego, wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. Wnioskodawca nie chce podać swojego miejsca zamieszkania czy pobytu, nie chce ujawnić prawdziwych informacji o swojej sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej majątkowej. Organ, jak wyjaśnił w uzasadnieniu decyzji i potwierdził materiałem dowodowym, podejmował wszelkie możliwe działania w celu dokonania powyższych ustaleń, jednak podejmowane próby wyjaśnienia faktycznej sytuacji Pan K. C. okazały się bezskuteczne. W odwołaniu od decyzji organu I instancji K. C. wyjaśnił, że wielokrotnie był wzywany przez pracownika socjalnego do złożenia oświadczenia o obecnej sytuacji, co też uczynił składając odpowiednie wyjaśnienia w Zespole Pracowników Socjalnych Nr 4. Ale zamiast otrzymać stosowną pomoc doznał prześladowań i przeciągania w nieskończoność przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, wyszukiwania jakichkolwiek pretekstów by wywiadu nie przeprowadzić i w konsekwencji pozbawić odwołującego świadczeń socjalnych. Organ odwoławczy wskazał, że zgodnie z art. 4 ustawy, osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Konstrukcja tej zasady wskazuje, że organy pomocy społecznej nie wyręczają obywatela z obowiązku utrzymywania się w trudnej życiowo sytuacji, ale wymagają od niego aktywności w pokonywaniu tych trudności życiowych. Brak aktywności ze strony zainteresowanego pomocą uprawnia organ do powstrzymania się od udzielenia świadczenia. Zgodnie z art. 11 ust. 2 ustawy, brak współdziałania osoby z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Zgodnie z art. 106 ust. 4 ustawy, decyzje administracyjne o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, co do zasady, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Stosownie do art. 107 ust. 1 ustawy, rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się w celu ustalenia sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i rodzin. Obowiązek przeprowadzenia takiego wywiadu spoczywa na pracownikach socjalnych, którzy zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 25 stycznia 2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. z 2011 r., Nr 27, poz. 138) przeprowadzają wywiad w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu. Na jego podstawie pracownik socjalny dokonuje analizy i oceny sytuacji określonej osoby oraz formułuje wnioski dotyczące pomocy, które są podstawą rozstrzygnięcia. Uniemożliwienie organowi przeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest w istocie jedną z postaci braku współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy. Dodać należy, że przepis ten nie formuje żadnych dodatkowych warunków odmowy przyznania świadczenia z pomocy społecznej. Wykazanie po stronie osoby uprawnionej do świadczeń z pomocy społecznej brak współdziałania z organami może zatem stanowić odmowę przyznania świadczenia, a więc negatywne załatwienie sprawy ( patrz. np. wyrok NSA z dnia 12.09.2008 r. sygn. akt I OSK 1765/07, LEX 48094, wyrok WSA w Krakowie z dnia 04.03.2010 r., sygn. akt III SA/Kr 999/08 -centralna baza orzeczeń sądów administracyjnych, czy wyrok NSA z dnia 19.04.2011 r., I OSK 59/11, w którym Sąd zawarł tezę "uniemożliwienie organowi przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uzasadnia odmowę przyznania świadczenia z pomocy społecznej"). Materiał zgromadzony w przedmiotowej sprawie potwierdza stanowisko organu I instancji, że odwołujący nie współpracował z pracownikiem socjalnym. Ze składanych w trakcie postępowania oświadczeń wynika, że odwołujący zamieszkuje u dalszej rodziny, która nie zgadza się na przyjście pod ten adres pracownika socjalnego. Odwołujący -jak podał - nie ma na to wpływu. Musi dostosować się do decyzji gospodarzy, jeśli ma dalej u nich nocować, dlatego nie może podać adresu. Jest bezrobotny, bez prawa do zasiłku, nie ma żadnego dochodu. W formie żywności pomaga mu dalsza rodzina i zapożycza się gdzie się da (oświadczenie z dnia 7 grudnia 2011 r.). W trakcie przesłuchania strony w dniu 22 grudnia 2011 r. ponownie oświadczył, że zamieszkuje u dalszej rodziny na osiedlu Bi. W mieszkaniu tym przebywa między godziną 20:00 a 6:30. Nie posiada kluczy do mieszkania, a przebywa tylko wtedy, gdy są domownicy. Nie może podać adresu tego mieszkania, gdyż gospodarze sobie tego nie życzą i nie wyrażają zgody na wizytę w tym mieszkaniu pracownika socjalnego. Zeznał również, że nie może zamieszkać u matki, ze względu na konflikt z mieszkającym tam bratem. Zauważono, iż odwołujący miał możliwość poprawy swojej sytuacji we własnym zakresie poprzez odebranie kwoty 23.078,15 zł, stanowiącej pierwszą ratę wynikającą z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] stycznia 2011 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o podział majątku wspólnego, którą to kwotę była żona wysłała przekazem pocztowym w miesiącu maju 2011 r. Odwołujący tej kwoty nie odebrał. Skargę na powyższą decyzję złożył do sądu administracyjnego K. C. Wskazał, że nieprzeprowadzenie wywiadu środowiskowego jest celowym działaniem organu. Wyjaśnił, że stawiał się w siedzibie organu I instancji i przedstawiał swoją sytuację. Pracownicy socjalni zdają sobie sprawę, że wnioskowane świadczenia są jego jedynym źródłem utrzymania, a mimo to utrudniają ich uzyskanie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując w całości argumentację z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie, bowiem zaskarżona decyzja jest zgodna z prawem. Skarżący we wniosku inicjującym postępowanie domagał się przyznania zasiłku celowego precyzując swoje potrzeby jako zakup odzieży, biletu miesięcznego, śniadań i kolacji. Zgodnie z art. 39 ustawy z 12.03.2004 r. o pomocy społecznej (tekst jedn. Dz. U. z 2009 r. Nr 175, poz. 1362 z późn. zm.), dalej u.p.s., zasiłek celowy może być przyznany w celu zaspokojenia niezbędnej potrzeby bytowej, w szczególności na pokrycie części lub całości kosztów zakupu żywności, leków i leczenia, opału, odzieży, niezbędnych przedmiotów użytku domowego, drobnych remontów i napraw w mieszkaniu, a także kosztów pogrzebu. Ma on też, podobnie jak inne świadczenia z pomocy społecznej, umożliwić osobom i rodzinom przezwyciężenie trudnych sytuacji życiowych, których nie są w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości (art. 2 ust. 1 u.p.s.). W art. 4 u.p.s. zobowiązano osoby i rodziny korzystające ze świadczeń lub ubiegające się o nie do współdziałania w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Z kolei w art. 11 ust. 2 u.p.s. stwierdzono, że brak współdziałania z pracownikiem socjalnym w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej może stanowić podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. Wypełnienie powyższych ustawowych wymagań jest możliwe dopiero po wszechstronnym ustaleniu sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy. Zasady dokonywania takich ustaleń uregulowano w Rozdziale 7 u.p.s. W jej art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1 wskazano, że decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, mającego na celu ustalenie sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osób i ich rodzin. Rodzinny wywiad środowiskowy stanowi podstawowy element postępowania wyjaśniającego w sprawie z pomocy społecznej i jest traktowany jako obowiązkowy sposób zebrania informacji o wnioskodawcy. Potwierdzają to regulacje rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 25.01.2011 r. w sprawie rodzinnego wywiadu środowiskowego (Dz. U. Nr 27, poz. 138 z późn. zm.), dalej jako rozporządzenie, zawierające szczegółowe zasady przeprowadzania wywiadu, w tym sposób wykazania informacji niezbędnych do oceny prawa do świadczenia. Z § 3 ust. 3, 4 i 5 rozporządzenia wynika, że wywiad przeprowadza się w miejscu zamieszkania osoby lub rodziny albo w miejscu ich pobytu, pracownik dokonuje obserwacji sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej osoby, mogącej mieć wpływ na prawo do świadczeń, jak również dokonuje analizy i oceny tej sytuacji oraz formułuje wnioski stanowiące podstawę planowania pomocy. Jak wynika z powyższego, specyfika postępowania wyjaśniającego w sprawie o świadczenia z pomocy społecznej wymaga aktywności ze strony wnioskodawcy, którego rolą jest wprowadzenie pracownika w swoją trudną sytuację życiową. Nie jest bowiem możliwe jej wszechstronne ustalenie i ocena bez współdziałania przedstawiciela organu i podmiotu ubiegającego się o pomoc, który najlepiej może sprecyzować oraz wskazać swoje potrzeby. Racjonalne było zatem wprowadzenie w art. 11 ust. 2 u.p.s. warunku współdziałania jako jednej z przesłanek udzielenia wsparcia. Słusznie prawodawca założył, że brak aktywności po stronie wnioskodawcy uniemożliwia wyjaśnienie sprawy i powoduje niebezpieczeństwo wydania orzeczenia oderwanego od rzeczywistych potrzeb podopiecznych ośrodka oraz niebezpieczeństwo nierównego ich potraktowania, czemu należy zapobiegać. Uczynienie przez ustawodawcę wywiadu środowiskowego w miejscu zamieszkania strony podstawowym środkiem dowodowym w sprawach o przyznanie świadczeń z pomocy społecznej służyć ma zatem sprawiedliwemu ich rozdysponowaniu. Jednocześnie uniemożliwienie jego przeprowadzenia może stanowić podstawę skutecznego zarzutu wobec strony, że nie współdziała w przezwyciężeniu własnej, trudnej sytuacji życiowej (vide wyrok NSA z 16.03.2010 r., I OSK 1558/09, dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). W dalszej kolejności może to prowadzić do odmowy przyznania świadczenia. Jeśli bowiem strona nie podaje swego faktycznego adresu zamieszkiwania lub pobytu albo przedstawia organowi mylne informacje w tym zakresie, nie sposób przyjąć że współdziała z organem w celu przezwyciężenia trudności. Każda odmowa przyznania świadczenia na tej podstawie powinna być jednak starannie uzasadniona (vide wyrok NSA z 27.04.2010 r., I OSK 84/10, CBOSA). Sytuacja braku współdziałania wnioskodawcy z organem w wyjaśnieniu własnej sytuacji osobistej, majątkowej i dochodowej miała miejsce w sprawie niniejszej, w której skarżący faktycznie uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. Zgodnie z § 2 ust. 3 rozporządzenia przedmiotowy wywiad może zostać przeprowadzony w godzinach pracy ośrodka lub w terminie uzgodnionym z petentem. Skarżący nie występował o jego dokonanie w określonym terminie lub w określonych godzinach wykraczających poza godziny pracy MOPR. Sąd akceptuje jako zgodne z prawem stanowisko organu, zgodnie z którym w tej konkretnej sytuacji brak możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego stanowił wystarczającą podstawę odmowy przyznania zasiłku celowego. Wyjaśnienia Skarżącego, iż nie może podać adresu pobytu z uwagi na brak zgody dalszej rodziny, w świetle całokształtu materiału dowodowego, nie są przekonujące. Jednocześnie sąd nie dopatrzył się w działaniach pracowników organu I instancji celowego utrudniania wyjaśnienia sprawy i świadomego działania na niekorzyść skarżącego. Jego stanowiska w tej kwestii nie potwierdza również materiał znajdujący się w aktach sprawy. Dodać też należy, na co wskazuje organ odwoławczy, że skarżący nie działa na rzecz polepszenia swojej sytuacji poprzez nieodebranie należnej kwoty z tytułu podziału majątku. Jak wynika z akt administracyjnych nie odebrał on kwoty 23.078,15 zł, stanowiącej pierwszą ratę wynikającą z prawomocnego postanowienia Sądu Rejonowego w B. z dnia [...] stycznia 2011 r., sygn. akt [...], wydanego w sprawie o podział majątku wspólnego, którą to kwotę była żona wysłała przekazem pocztowym w miesiącu maju 2011 r. nie odebrał kwoty spłaty. W tych okolicznościach odmowa przyznania świadczenia była zatem zgodna z prawem. Mając powyższe na uwadze na podstawie art. 151 ustawy z 30.08.2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.) orzeczono jak w sentencji. O wysokości kosztów nieopłaconej pomocy prawnej, przyznanych ustanowionemu z urzędu adwokatowi, Sąd orzekł na podstawie przepisu art. 250 ww. ustawy oraz przepisów § 2 ust. 3, § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. nr 163, poz. 1348 ze zm).