II SA/Bk 389/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.), sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Protokolant sekretarz sądowy Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 18 sierpnia 2015 r. sprawy ze skargi A. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] maja 2015 r. nr [...] w przedmiocie specjalnego zasiłku opiekuńczego oddala skargę. Decyzją z dnia [...] maja 2015 r. znak: [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł. utrzymało mocy wydaną z upoważnienia Wójta Gminy Ł. decyzję z dnia [...] kwietnia 2015 r. odmawiającą A. J. prawa do specjalnego zasiłku opiekuńczego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym E. L., który jest konkubentem wnioskodawczyni. Organ I instancji wydając opisaną na wstępie decyzję stwierdził, że ubiegająca się o zasiłek nie spełnia warunku określonego w art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, ponieważ nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji względem E. L. W odwołaniu wnioskodawczyni podniosła, że jest bliską osobą E. L., gdyż zawarła z nim ślub kościelny w 1998 roku, ze związku tego mają dwoje dzieci, a w środowisku wiejskim są uważani za małżeństwo. Wyjaśniła, że mąż choruje na nowotwór, bierze silne leki i wymaga opieki. Do wniosku zostało dołączone orzeczenie z dnia 22.10.2013 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, z którego wynika, że chory wymaga stałej opieki. Organ odwoławczy wyjaśnił, że prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego, o którym mowa w art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, związane jest z istnieniem obowiązku alimentacyjnego świadczeniobiorcy wobec osoby wymagającej opieki, który zgodnie z art. 128 k.r.o. obciąża krewnych w linii prostej, a także małżonków. Zgodnie z art. 1 par.1 K.r i op. małżeństwo zostaje zawarte, jeśli mężczyzna i kobieta jednocześnie złożą przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego oświadczenie, że wstępują w związek małżeński. W tym przypadku nie został zawarty ślub cywilny co oznacza, że A. J. nie posiada uprawnień do otrzymania zasiłku. W skardze wywiedzionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, skarżąca powtórzyła argumenty z odwołania. Dodatkowo stwierdziła, że wraz z E. L. i wspólnymi dziećmi tworzą jedną rodzinę, zaś zaistniały osobiste powody ku temu, by nie składać oświadczenia przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje: Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżone rozstrzygnięcie odpowiada prawu. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 p.p.s.a.). Materialnoprawną podstawę wydania zaskarżonej decyzji stanowi art. 16a ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( t.j.Dz. U. z 2015 r. , poz. 114 ze zm.). Stosownie do treści powołanego przepisu, specjalny zasiłek opiekuńczy przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, jeżeli rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania stałej opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Istota sporu w niniejszej sprawie sprowadza się do rozstrzygnięcia zagadnienia, czy konkubent może uzyskać prawo do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą, nie pozostającą w związku rodzinnym. W ocenie Sądu, takiej możliwości nie ma w świetle obowiązującego prawa. Stosowanie do art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Nadto z mocy art. 23 i 27 k.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Chodzi tu o związek małżeński zawarty w świetle prawa cywilnego, a nie kościelnego. W świetle przedstawionych regulacji, nie budzi wątpliwości, że skarżąca nie jest osobą, na której zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny względem E. L. Przepis art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w konfrontacji z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, wprowadzając ograniczenie w odniesieniu do osób zobowiązanych do alimentacji. Treść powołanego artykułu ustawy o świadczeniach rodzinnych jest jasna, a ustalenie zawartej w tym przepisie normy prawnej nie wymaga szczególnych zabiegów interpretacyjnych i jest możliwe przy zastosowaniu wyłącznie wykładni gramatycznej. Dodatkowo należy podnieść, że dorobek orzeczniczy Trybunału Konstytucyjnego ma istotne znaczenie dla stosowania prawa przez sądy administracyjne. Przepis art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych stanowiący podstawę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego (które obecnie zostało zastąpione m.in. specjalnym zasiłkiem opiekuńczym) był przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego. Zarówno w wyroku z dnia 15 listopada 2006 r. sygn. akt P 23/05, jak i w wyrokach z dnia 18 lipca 2008 r. sygn. akt P 27/07 oraz z dnia 22 lipca 2008 r. sygn. akt P 41/07, Trybunał Konstytucyjny nie zakwestionował jako niekonstytucyjnego, wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i podopiecznym. Wręcz przeciwnie, wyraził pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreślił, że cechą relewantną podmiotów potencjalnie uprawnionych do tego świadczenia jest rezygnacja z zatrudnienia dla wywiązania się z szeroko rozumianego obowiązku alimentacyjnego. Celem tych regulacji jest bowiem to, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Nie jest natomiast intencją ustawodawcy wspieranie wszystkich osób, które dobrowolnie podejmują się opieki nad niepełnosprawnym członkiem szeroko rozumianej rodziny. Nie ma podstaw aby dorobku orzeczniczego Trybunału Konstytucyjnego i sądów administracyjnych dotyczącego obowiązku alimentacyjnego, powstałego na tle regulacji odnoszących się do świadczenia pielęgnacyjnego, nie uwzględniać w sprawach dotyczących specjalnego zasiłku opiekuńczego. Świadczenie to, wprowadzone do ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy ustawy z dnia 7 grudnia 2012 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. z 2012 r. poz. 1548), uzupełniające dotychczasowy katalog świadczeń opiekuńczych, w istotnej mierze nawiązuje do konstrukcji świadczenia pielęgnacyjnego w jego wcześniejszym kształcie, funkcjonującym do dnia 31 grudnia 2012 r., tj. do nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 7 grudnia 2012 r. Warunek zobowiązania do alimentacji nie uległ zaś zmianie (stanowił o nim art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych w brzmieniu obowiązującym do dnia 31 grudnia 2012 r.). W świetle powyższego aktualność zachowuje pogląd wyrażony w uchwale składu 7 sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r., sygn. I OPS 5/13, zgodnie z którym osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Kierując się przedstawionymi wyżej argumentami, które Wojewódzki Sąd Administracyjny w pełni podziela, należało uznać, że w świetle art. 16a ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, brak obowiązku alimentacyjnego po stronie osoby ubiegającej się o specjalny zasiłek opiekuńczy na podstawie powołanych przepisów, stanowi negatywną przesłankę do przyznania takiego świadczenia. Ustalony w sprawie stan faktyczny nie jest sporny. Skarżąca w stosunku do E. L., w świetle prawa cywilnego, jest osobą obcą, zatem nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, a więc nie może uzyskać specjalnego zasiłku opiekuńczego. Takiego uprawnienia nie daje zawarcie ślubu kościelnego. Należy zaznaczyć, że w dacie zawierania ślubu kościelnego tj. 6 czerwca 1998 r. obowiązywał już Konkordat (wbrew przekonaniu skarżącej ). Konkordat między Stolicą Apostolską i Rzeczpospolitą Polską został podpisany dnia 28.07.1993r. Jako umowa międzynarodowa zaczął obowiązywać, po jej ratyfikowaniu, od dnia 25.04.1998 r. Art. 10 pkt 1 ppkt 2, 3 Konkordatu wymaga, dla wywarcia skutków prawnych ślubu kościelnego w prawie polskim, aby małżonkowie złożyli zgodny wniosek w tej kwestii, który następnie jest przekazywany przez parafię, w terminie 5 dni od daty zawarcia ślubu kościelnego, do urzędu stanu cywilnego. Te czynności nie były podjęte, co wynika z wyjaśnień skarżącej. Skarżąca świadomie nie zawarła związku cywilnego twierdząc, że miała ku temu "powody osobiste". Skutkuje to, niestety, różnymi konsekwencjami w załatwianiu spraw urzędowych. Dlatego też skarżąca, chcąc uzyskać prawo do zasiłku, powinna zawrzeć z E. L. ślub cywilny przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego i po tym fakcie ponownie złożyć wniosek o przyznanie specjalnego zasiłku opiekuńczego w związku z opieką nad mężem. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 151 p.p.s.a.