II SA/Bk 441/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Wojciech Stachurski, Sędziowie sędzia WSA Sławomir Presnarowicz, sędzia WSA Jacek Pruszyński (spr.), Protokolant Beata Rusiecka, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 lipca 2012 r. sprawy ze skargi T. S. – D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Ł. z dnia [...] kwietnia 2012 r., nr [...] w przedmiocie uznania za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Trzema decyzjami z dnia [...] marca 2012 r. o Nr [...], Dyrektor Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w Z. ustalił T. S. (dalej powoływana także jako "Skarżąca") wysokość nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych na rzecz syna E. D. i córkę E. D. w okresach od 1 października 2008 r. do 30 września 2011 r. na łączną kwotę 27 000 zł. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu 14 września 2011 r. Skarżąca dostarczyła do Ośrodka Pomocy Społecznej pismo z dnia 29 sierpnia 2011 r. z Konsulatu Generalnego RP w K. informujące, że I. D. - dłużnik alimentacyjny, zmarł w dniu 15 września 2008 r. w miejscowości K. Śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje ustanie przyczyny wypłaty świadczeń z funduszu, a w konsekwencji należało uznać pobrane przez Skarżącą świadczenia za nienależne. W odwołaniach od powyższych decyzji, Skarżąca podniosła, iż o śmierci byłego męża i ojca dzieci dowiedziała się dopiero dnia 14 września 2011 r., otrzymując pismo z Konsulatu Generalnego RP w K. Do tej daty świadczenia z funduszu alimentacyjnego pobierała nieświadoma tego faktu. Podkreśliła, że znajduje się w trudnej sytuacji życiowej, jest bez pracy, sama wychowuje dwoje dzieci, choruje i przebywa od [...] marca 2012 r. w Szpitalu Wojewódzkim w Ł. Z uwagi na powyższe, wniosła o uchylenie skarżonych decyzji i umorzenie postępowań we wszystkich sprawach. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2012 r., Nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., utrzymało w mocy trzy zaskarżone decyzje. Organ wskazał, że zgodnie z art. 2 pkt 7 lit. a i art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2009 r. nr 1 poz. 7 ze zm., dalej powoływana w skrócie jako "u.p.o.u.a."), przez nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć, świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W niniejszej sprawie taka właśnie sytuacja zachodzi, gdyż dłużnik alimentacyjny zmarł w dniu 13 stycznia 2009 r. (powinno być 15 września 2008 r., - dopisek Sądu) w miejscowości K. na terenie Niemiec. Z tą datą ustał obowiązek organu pierwszej instancji do wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego dla osób uprawnionych - E. D. i E. D. Śmierć dłużnika alimentacyjnego powoduje ustanie przyczyny wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego poczynając od 1 października 2008 r. W tym stanie rzeczy pobrane przez Skarżącą na dzieci świadczenia z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1 października 2008 r. do 30 września 2011 r. są świadczeniami nienależnymi. W świetle powyższego, zaskarżone decyzje są zgodne z prawem i nie mogą być uchylone lub zmienione przez organ odwoławczy. Zdaniem Kolegium, argumenty podnoszone w odwołaniu przez Skarżącą nie mogą być podstawą do odstąpienia od uznania jej za osobę, która pobrała nienależne świadczenie w ustalonej wysokości. Na powyższą decyzję Skarżąca wywiodła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku, wnosząc o jej zmianę, ewentualnie o jej uchylenie w całości. Skarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie art. 7 K.p.a. oraz art. 2 pkt 7 i art. 23 ustawy w sprawie pomocy osobom uprawnionym do alimentów. W uzasadnieniu skargi, przedstawiając stan faktyczny sprawy, Skarżąca wskazała, że pobierała świadczenie alimentacyjne na dzieci w dobrej wierze, nie wiedziała, że ich ojciec nie żyje, a w konsekwencji, że podbierane świadczenie jest nienależne. Po wyjeździe byłego męża do Niemiec w 2002 r. nie miała z nim kontaktu, nie pisał, nie dzwonił, nie kontaktował się z dziećmi. Wielokrotnie wysyłała pisma do władz niemieckich celem ustalenia miejsca zamieszkania byłego męża, jednakże dopiero w dniu 14 września 2011 r. otrzymała pismo z Konsulatu Generalnego RP w K., z którego wynikało, że jej były mąż i jednocześnie ojciec dzieci zmarł 15 września 2008 r. w K. O powyższym niezwłocznie poinformowała zarówno Sąd (toczyła się przed nim sprawa o podwyższenie alimentów) jak i MOPS. Zaznaczyła, że nie wprowadzała organu w błąd, niczego nie zataiła, na bieżąco starała się ustalić miejsce zamieszkania byłego męża na terenie Niemiec, jednakże nie przynosiło to rezultatu. Zaznaczyła, że gdyby organy niemieckie dokładnie sprawdziły poszukiwanego z pewnością informacja o jego zgonie byłaby przekazana znacznie wcześniej i wówczas nie pobierałaby świadczeń jak i nie składała pozwu o podwyższenie alimentów. Skarżąca wskazała także, że środki z funduszu alimentacyjnego przeznaczała na bieżące potrzeby dzieci, obecnie utrzymują się z niewielkiej renty i zasiłków z pomocy społecznej, nie posiadają żadnych oszczędności. W odpowiedzi na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Ł., podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku, zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Poza sporem w niniejszej sprawie pozostaje, że decyzjami z dnia [...].10.2008 r., [...].08.2009 r. i [...].08.2010 r. Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Z. przyznał E. D. i E. D. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w wysokości odpowiednio 350 i 400 zł miesięcznie, na każdą z osób uprawnionych. Podstawę ustalenia wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego stanowił wyrok Sądu Rejonowego w Z. z dnia [...].02.2002 r., sygn. akt [...], zaopatrzony w rygor natychmiastowej wykonalności (k. 10 akt adm). Kwestią bezsporną w sprawie jest również, że podejmowane próby przeprowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec dłużnika alimentacyjnego - I. D. okazały się bezskuteczne. Niesporne w sprawie jest również, że Skarżąca w dniu 14 września 2011 r. otrzymała informację z Konsulatu Generalnego RP w K., że jej były mąż I. D. zmarł w dniu 15 września 2008 r. w miejscowości K., o czym niezwłocznie poinformowała Miejski Ośrodek Społeczny w Z. (k. 45 akt adm.). W tych okolicznościach, Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Z., po wznowieniu postępowań w sprawie przyznania świadczeń alimentacyjnych, uchylił własne decyzje z dnia [...].10.2008 r., [...].08.2009 r. i [...].08.2010 r. i odmówił przyznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego (k. 80-82 akt adm.). Następnie trzema decyzjami z dnia [...] marca 2012 r. uznał za nienależnie pobrane przez Skarżącą świadczenia z funduszu alimentacyjnego na rzecz dzieci E. D. i E. D. na łączną kwotę 27 000 zł. Kwestią sporną w sprawie pozostaje natomiast, czy w ustalonym stanie faktycznym, ziściły się przesłanki do uznania świadczenia alimentacyjnego pobranego przez Skarżącą - w okresie od października 2008 r. do września 2011 r. - za świadczenie nienależnie pobrane. Zgodnie z art. 2 pkt 7 u.p.o.u.a., ilekroć w ustawie jest mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: - wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, - przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, - wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, - wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Jednocześnie, w myśl art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. W świetle powyższych regulacji wskazać należy, iż należy odróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia pobranego nienależnie". Oba sformułowania nie są pojęciami tożsamymi. W orzecznictwie zwraca się uwagę, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym i występuje między innymi wówczas, gdy zostało ono przyznane i wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przyjmuje się również, że obowiązek zwrotu obciąża osoby, które przyjęły świadczenie w złej wierze, wiedząc, że jej się ono nie należy, co dotyczy sytuacji, w której taka osoba została pouczona o okolicznościach, w jakich nie pobiera się świadczeń, jak też osób, które uzyskały świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia (zob. m.in. wyrok WSA w Gliwicach dnia 23 kwietnia 2012 r., sygn. akt IV SA/GL 633/11, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 22 października 2010 r., sygn. akt II SA/Po 478/10, wyrok NSA z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09 - ostatni dotyczący świadczeń rodzinnych, wszystkie orzeczenia dostępne w bazie orzeczenia.nsa.gov.pl). Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że wypłacone Skarżącej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w okresie od października 2008 r. do września 2011 r. można ewentualnie uznać za świadczenia nienależnie przyznane i wypłacone, ale nie za świadczenia nienależnie pobrane. Aby świadczenia można było uznać za nienależnie pobrane należałoby wykazać, że ich pozyskanie przez stronę stanowiło efekt jej świadomego działania nacechowanego złą wolą. Taka sytuacja mogłaby mieć miejsce wówczas, gdyby Skarżąca otrzymała prawo do tych świadczeń będąc świadoma faktu, że zataiła informację mającą wpływ na ustalenie prawa do tych świadczeń przed organem przyznającym a następnie wypłacającym jej środki z tego tytułu. Okoliczności te winny zostać wykazane i wyartykułowane w uzasadnieniu decyzji uznającej dane świadczenie za pobrane nienależnie. Tymczasem orzekający w sprawie organ, tej kwestii w ogóle nie zbadał, stwierdził wręcz, że wskazywane przez Skarżącą w odwołaniu argumenty, nie mogą być podstawą do odstąpienia od uznania, iż pobrała nienależne świadczenia w ustalonej wysokości. Takie stanowisko jest błędne. Przeprowadzona przez organ odwoławczy ocena zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego pozwoliła jedynie na stwierdzenie, że Skarżącej za okres od października 2008 r. do września 2011 r. zostało przyznane i wypłacone świadczenie z funduszu alimentacyjnego mimo braku ku temu podstaw, ale nie przesądza to, iż Skarżąca świadczenia te świadomie pobierała w sposób nienależny. Z twierdzeń Skarżącej, znajdujących potwierdzenie w aktach sprawy, wynika że przez cały okres pobierania świadczeń z funduszu, podejmowane były próby ustalenia miejsca zamieszkania jej byłego męża i jednocześnie ojca dzieci przebywającego na terenie Niemiec. W tym celu Skarżąca kontaktowała się z Sądem, który bezskutecznie próbował ustalić jego miejsce zamieszkania, celem przeprowadzenia ewentualnej egzekucji. Jednocześnie Skarżąca, z chwilą uzyskania informacji o śmierci byłego męża niezwłocznie poinformowała o powyższym, zarówno organ I instancji jak i Sąd, w którym toczyła się sprawa o podwyższenie alimentów na rzecz dzieci. Powyższe okoliczności nie zostały poddane ocenie organu odwoławczego, pod kątem rozważenia, czy Skarżąca świadomie pobierała świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wiedząc, że jej one nie przysługują. Brak ustaleń w powyższym zakresie stanowi niewątpliwie naruszenie art. 7 i art. 77 § 1 K.p.a, które formułują obowiązującą w procedurze administracyjnej zasadę prawdy obiektywnej. Obowiązkiem organu administracji publicznej jest wyczerpujące zbadania wszystkich okoliczności faktycznych związanych z określoną sprawą, aby w ten sposób stworzyć jej rzeczywisty obraz, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego sprawy dokonać subsumcji obowiązujących przepisów prawa materialnego. Dodatkowo przyjąć należy, iż organ naruszył przepisy prawa materialnego - art. 23 ust. 1 u.p.o.u.a., poprzez błędną wykładnię pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego" polegającą na rozpatrywaniu tej kwestii w całkowitym oderwaniu od czynnika subiektywnego w postaci zawinienia świadczeniobiorcy. Mając na uwadze powyższe, w szczególności utrwalającą się linię orzecznictwa sądowo-administracyjnego w przedmiocie wykładni pojęć "świadczenia nienależnego" i "świadczenia nienależnie pobranego" Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę odstąpił od wcześniejszego poglądu wyrażonego przez tut. Sąd m.in. w wyroku z dnia 2 lutego 2012 r. sygn. akt II SA/Bk 815/11, zgodnie z którym, jedynie przesłanki obiektywne decydowały o nienależnym charakterze świadczenia. Z przedstawionych wyżej względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny działając na podstawie art. 145 ust. 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 31 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270), uchylił zaskarżoną decyzję, zaś na podstawie art. 152 tejże ustawy, orzekł, że nie podlega ona wykonaniu do czasu uprawomocnienia się wyroku. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ powinien uwzględnić ocenę prawną i zalecenia co do dalszego prowadzenia postępowania zaprezentowaną przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, w szczególności dokonać ponownej analizy zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego w aspekcie ewentualnego zawinienia Skarżącej lub jego braku, przy pobieraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego.