II SA/Bk 464/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku Wydział II w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Małgorzata Roleder, po rozpoznaniu w Wydziale II na posiedzeniu niejawnym dniu 25 października 2018 r. sprzeciwu Stowarzyszenia D. C. w W. od postanowienia referendarza sądowego z dnia 20 września 2018 r. odmawiającego przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi Stowarzyszenia D. C. w W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2018 r. Nr [...] w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań dla przedsięwzięcia p o s t a n a w i a: utrzymać w mocy zaskarżone postanowienie Stowarzyszenie D. C. w W. wniosło o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego w sprawie ze skargi ww. Stowarzyszenia na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] kwietnia 2018 r. Nr [...] wydaną w przedmiocie środowiskowych uwarunkowań dla przedsięwzięcia. Wniosek ten Stowarzyszenie umotywowało faktem, że nie prowadzi ono działalności gospodarczej i nie posiada żadnych środków finansowych ani majątku. We wniosku wskazało także, że działalność statutowa Stowarzyszenia obejmuje m.in. ochronę i promocję zdrowia, działalność wspomagającą rozwój wspólnot i społeczności lokalnych, upowszechnianie kultury fizycznej i sportu, działalność na rzecz ekologii i ochrony zwierząt oraz ochrony dziedzictwa przyrodniczego, a także działalność charytatywną – udział w akcji Szlachetna Paczka 2015 – 2017 i dalszą opiekę nad 8–osobową rodziną potrzebującą wsparcia materialnego oraz dwiema innymi rodzinami. W oświadczeniu o majątku i dochodach Stowarzyszenie wskazało, że wysokość kapitału zakładowego, majątku lub środków finansowych wynosi 23,25 zł, zaś zysk za ostatni rok obrotowy (tj. 2017 r.) wynosi 456,80 zł (k. 3-6 załącznika do akt). W odpowiedzi na wezwanie referendarza sądowego z dnia 22 sierpnia 2018 r. (k. 8 załącznika do akt) Stowarzyszenie oświadczyło pisemnie, że na dzień 24 sierpnia 2018 r. Stowarzyszenie liczy 22 członków, zaś roczna wysokość składki członkowskiej, płatna do końca roku kalendarzowego, wynosi 24 zł (dopuszcza się przy tym 12 miesięczne zaleganie z opłatą członkowską, zgodnie ze Statutem stowarzyszenia) oraz, że w okresie od stycznia 2018 r. do sierpnia 2018 r. nie wpłynęły składki członkowskie, a wydatki w tym okresie wyniosły 433,86 zł. Dochody za ten okres nie zostały natomiast wskazane (k. 10 załącznika do akt). Do ww. pisma Stowarzyszenie załączyło: zestawienie przychodów i kosztów za miesiące maj - sierpień 2018 r. (k. 11-13 załącznika do akt) i grudzień 2017 (k. 22 załącznika do akt), dwa pisemne dowody wewnętrzne z maja i czerwca 2018 r. zawierające wydatki poniesione na szkolenie (k. 14-15 załącznika do akt), trzy faktury VAT potwierdzające wydatki poniesione w sierpniu 2018 r. (k. 16-18 załącznika do akt), pokwitowanie opłaty skarbowej z maja 2018 r. (k. 19 załącznika do akt), zeznanie podatkowe za 2017 r. (k. 20-21 załącznika do akt). Stowarzyszenie nie nadesłało sprawozdania finansowego za 2017 r., wskazując, że od stycznia 2016 r. prowadzi uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów. Postanowieniem z dnia 20 września 2018 r. referendarz sądowy odmówił przyznania Stowarzyszeniu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego, ze względu na fakt, że Stowarzyszenie mając zapewnioną w statucie możliwość uzyskiwania środków finansowych na pokrycie wydatków związanych z działalnością statutową, nie może przerzucać całości kosztów prowadzonego przez siebie postępowania sądowoadministracyjnego na rzecz Skarbu Państwa. Przyznanie prawa pomocy prowadziłoby bowiem wówczas do sytuacji, w której działalność stowarzyszenia byłaby finansowana ze środków publicznych (w zakresie wzmiankowanych kosztów postępowania), to z kolei prowadziłoby do zaprzeczenia zasadzie, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe i własny majątek. Stowarzyszenie o niewielkiej liczbie członków, niskiej składce członkowskiej i w rezultacie niskim dochodzie, musi więc liczyć się z trudną sytuacją w prowadzeniu działalności statutowej. Natomiast odmiennie należałoby oceniać okoliczności, w których stowarzyszenie zakładając sobie pewne cele, jednocześnie jasno i precyzyjnie określając sposób pozyskania środków, z których te cele będą realizowane, z przyczyn niezależnych od siebie nie jest w stanie zgromadzić dostatecznej ilości środków na funkcjonowanie. Takie okoliczności te nie zostały jednak wykazane w sprawie. Faktyczny brak środków finansowych i majątku trwałego w sytuacji niewykorzystywania przez Stowarzyszenie możliwości zarobkowych, nie stanowi natomiast przesłanki do przyznania prawa pomocy w zakresie całkowitym, w sytuacji gdy samo Stowarzyszenie nie stara się o ich pozyskanie, a co więcej dopuszcza 12-miesięczne zaleganie z opłatami członkowskim. Inicjując postępowanie sądowoadministracyjne, a następnie uczestnicząc w nim, Stowarzyszenie powinno było przewidzieć obowiązek ponoszenia związanych z nim kosztów. W takich okolicznościach nie istnieje w ocenie referendarza, żadna obiektywna przeszkoda uniemożliwiająca zgromadzenie odpowiednich środków finansowych, a organizacja ustanawiając symboliczne składki członkowskie bądź ich brak, sama pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia prawa pomocy. Skarżące Stowarzyszenie złożyło sprzeciw od ww. postanowienia, wskazując w jego treści, że nie ma obowiązku sporządzania sprawozdania finansowego, a od stycznia 2016 r. prowadzi uproszczoną ewidencję przychodów i kosztów. Podkreśliło, że w okresie od stycznia do 14 sierpnia 2018 r. zorganizowało szereg nieodpłatnych wykładów i wystąpień związanych z celami Stowarzyszenia (dotyczących ochrony zdrowia) ponosząc koszty związane z ich przygotowaniem, a także spotkania, których celem było propagowanie zdrowego trybu życia i degustacje lokalnych ekologicznych produktów spożywczych oraz organizuje cyklicznie zbiórkę na rzecz konkretnej rodziny. Oprócz wpisowego i składek członkowskich, nie posiada żadnych innych wpływów z działalności statutowej, zaś referendarz sądowy orzekał w warunkach niepełnego materiału dowodowego. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 259 w zw. z art. 258 § 2 pkt 7 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2018 r., poz. 1302; dalej jako: "p.p.s.a."), od postanowienia referendarza sądowego o odmowie przyznania prawa pomocy strona może wnieść do właściwego wojewódzkiego sądu administracyjnego sprzeciw w terminie siedmiu dni od dnia doręczenia postanowienia. Rozpatrując sprzeciw od takiego postanowienia, sąd - zgodnie z treścią art. 260 § 1 p.p.s.a. - wydaje postanowienie, w którym zaskarżone postanowienie referendarza sądowego zmienia albo utrzymuje w mocy. Wyjaśnić w tym miejscu należy, że takie brzmienie ostatnio powołanego przepisu, zostało mu nadane na mocy nowelizacji p.p.s.a., która weszła w życie w dniu 15 sierpnia 2015 r., w wyniku czego, wbrew twierdzeniom skarżącego, w przypadku wniesienia sprzeciwu zaskarżone nim postanowienie nie traci mocy, a Sąd orzeka jako sąd drugiej instancji (vide: art. 260 § 2 zd. 2 p.p.s.a.). Dokonując zatem po raz drugi analizy wniosku Stowarzyszenia, Sąd nie znalazł podstaw do zmiany postanowienia referendarza sądowego odmawiającego mu prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych i ustanowienie radcy prawnego. Należy bowiem, przede wszystkim mieć na względzie, że zgodnie z treścią art. 245 § 2 w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie prawnej w zakresie całkowitym, obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie radcy prawnego (taki zakres prawa pomocy wskazano we wniosku) powinno następować wyjątkowo, tj. tylko wówczas gdy wykaże ona, że nie ma ona żadnych środków na poniesienie jakichkolwiek kosztów postępowania, a sytuacja ta jest spowodowana obiektywną przeszkodą uniemożliwiającą jej zgromadzenie odpowiednich środków finansowych. Ciężar dowodu co do wykazania przesłanek uzasadniających przyznanie prawa pomocy, spoczywa zatem na podmiocie występującym z takim żądaniem, a więc w przedmiotowej sprawie na skarżącym Stowarzyszeniu, czego – jak się wydaje na podstawie treści sprzeciwu – Stowarzyszenie jest świadome. W ocenie Sądu Stowarzyszenie nie wykazało jednak, aby jego sytuacja finansowa i obiektywnie zaistniałe okoliczności, uzasadniały przyznanie mu prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Przede wszystkim zaś dostrzec należy, że z akt sprawy wynika, że wysokość składki członkowskiej stanowi kwotę 24 zł od osoby. Na dzień 24 sierpnia 2018 r. Stowarzyszenie liczyło zaś 22 członków, z których nikt nie uiścił, do tego czasu, składki członkowskiej za bieżący rok, na co z kolei zezwala Statut Stowarzyszenia. Stowarzyszenie w 2018 r. nie pozyskało żadnych przychodów, ponosząc jedynie wydatki w kwocie 433,83 zł, sfinansowane (jak się wydaje) z zysku uzyskanego za 2017 r., który wynosił 456,80 zł. Pozostała kwota stanowi na chwilę obecną jedyny majątek Stowarzyszenia (23,25 zł). Jak wynika zatem z powyższego, Stowarzyszenie nie prowadzi żadnej polityki finansowej, nie pozyskuje żadnych środków na swoją działalność statutową, ani nie podejmuje żadnych działań doraźnych, ukierunkowanych na zgromadzenie finansów, które umożliwiłyby mu realizację jednego ze statutowych celów, jakim jest występowanie w obronie interesów jego członków wobec organów władzy publicznej (vide: § 5 pkt 3 Statutu Stowarzyszenia, opublikowanego na jego stronie internetowej pod adresem: [...] Lektura treści Statutu prowadzi natomiast do wniosku, że Stowarzyszenie zastrzegło kilka źródeł finansowania swojej statutowej działalności, w ten sposób, że w przypadku przystąpienia do Stowarzyszenia nowych członków zwyczajnych, (którymi są pełnoletnie osoby fizyczne, posiadające pełną zdolność do czynności prawnych – o czym stanowi § 6 ust. 1 Statutu) obowiązani są oni uiścić wpisowe w wysokości określonej przez zarząd (vide: § 7 ust. 2 Statutu). Statut dopuszcza także przystąpienie do Stowarzyszenia członków wspierających, którymi mogą być osoby prawne i spółki prawa handlowego nieposiadające osobowości prawnej (vide: § 6 ust. 2 Statutu), którzy są obowiązani do regularnego opłacania składek i innych świadczeń na rzecz Stowarzyszenia (vide: § 8 ust. 3 pkt 1 Statutu). Ponadto z treści § 23 i 24 Statutu wynika, że majątek Stowarzyszenia stanowią nieruchomości, ruchomości i fundusze, zaś źródłami powstania tego majątku są: opłaty wpisowe i składki członkowskie (których wysokość i zasady uiszczania określa zarząd), darowizny, zapisy i spadki oraz wpływy z działalności statutowej (dochody z własnej działalności oraz majątku Stowarzyszenia). Z przedłożonej do akt sprawy dokumentacji nie wynika natomiast aby w bieżącym roku stowarzyszenie powiększyło grono swoich członków zwyczajnych, lub co najmniej o to zabiegało. Także samo Stowarzyszenie nie podnosiło tej kwestii w swojej argumentacji. Pomimo posiadania takiej możliwości, nie pozyskało także członków wspierających, którymi mogą być podmioty prawa handlowego, a więc z założenia posiadające kapitał finansowy, którym mogłyby wesprzeć statutową działalność Stowarzyszenia. Co więcej, pomimo uznaniowości zarządu Stowarzyszenia w zakresie określenia wysokości składek członkowskich i zasad ich uiszczania, składka ta (jak to zostało już wyżej wskazane) w obecnej wysokości stanowi kwotę 24 zł rocznie, zaś na podstawie § 9 ust. 1 pkt 3 Statutu, dopuszczalne jest nieusprawiedliwione zaleganie w jej opłacie przez okres nieprzekraczający 12 miesięcy. W praktyce zapis ten pozbawił Stowarzyszenie możliwości pozyskania z tego tytułu środków finansowych, które mogłoby zostać przeznaczone np. na uiszczenie wpisu od przedmiotowej skargi. Ze względu zaś na jego wysokość (tj. 200 zł), nawet przy uzyskaniu wpływów ze składek w bieżącej wysokości, jego uiszczenie nie wyczerpałoby całego, tak pozyskanego majątku. Podkreślić przy tym należy, że to zarząd Stowarzyszenia, a nie Skarb Państwa winien ponosić odpowiedzialność nie tylko za takie, a nie inne, sformułowanie zasad pozyskiwania źródeł finansowania działalności statutowej, ale także za swoją bierną postawę lub nieskuteczne działania, w zakresie poszukiwania i pozyskiwania środków finansowych. Z informacji zawartych na stronie internetowej Stowarzyszenia nie wynika bowiem, aby w jakikolwiek sposób zachęcało ono lub zapraszało, zarówno osoby fizyczne, jak i podmioty prawa handlowego, do nawiązania współpracy ze Stowarzyszeniem. Z kolei samo Stowarzyszenie, okoliczności przeciwnej, w żaden sposób nie wykazało. W konsekwencji podkreślić należy, że aby zapewnić sobie możliwość realizacji obranych celów, Stowarzyszenie powinno zagwarantować sobie pewną pulę środków finansowych, przeznaczonych na prowadzenie m.in. procesów sądowych, która to działalność należy do jednych z form realizacji jego celów statutowych. Dobrowolne, zaś pozbawienie się składek członkowskich w roku bieżącej działalności oraz brak podjęcia jakichkolwiek działań zmierzających do natychmiastowego ich pozyskania, nie może prowadzić do finansowania działalności Stowarzyszenia ze środków publicznych. Taki stan rzeczy przeczyłby zasadzie, że organizacja społeczna powinna prowadzić działalność w oparciu o własne środki finansowe oraz majątek. W świetle przytoczonych okoliczności nie istnieje żadna obiektywna przeszkoda, uniemożliwiająca Stowarzyszeniu zgromadzenie odpowiednich środków finansowych. Organizacja, która sama rezygnuje ze źródeł finansowania, pozbawia się zdobycia środków finansowych na prowadzenie działań statutowych, co stanowi przesłankę do odmowy udzielenia prawa pomocy. Nawet bowiem jeśli Stowarzyszenie jest organizacją non profit, nie podlega ono zwolnieniu od obowiązku zapewnienia sobie środków na prowadzenie działalności statutowej (por. m.in.:, postanowienie NSA z 4 marca 2010 r., sygn. II OZ 183/10, LEX nr 606595, postanowienie NSA z dnia 17 czerwca 2011 r., sygn. I OZ 428/11, LEX nr 990354). Należy przy tym, podkreślić, że jakkolwiek instytucja prawa pomocy stanowi jedną z gwarancji realizacji konstytucyjnej zasady prawa do sądu, niemniej jednak ma ona charakter wyjątkowy. Znamiennym przy tym jest, że to wnioskodawca winien wykazać, że spełnia przesłanki przyznania mu prawa pomocy. Orzeczenie sądu w kwestii przyznania prawa pomocy, zależy zatem od tego, co zostanie udowodnione przez stronę. Skoro zatem Stowarzyszenie nie wykazało, że nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania ze względu na obiektywne okoliczności, wniosek o przyznanie prawa pomocy podlegał oddaleniu, o czym słusznie orzekł referendarz sądowy tut. Sadu zaskarżonym postanowieniem. Na marginesie należy także na przyszłość zauważyć, że jeżeli wezwanie referendarza sądowego zawiera informację o konieczności przedłożenia sprawozdania finansowego, natomiast Stowarzyszenie prowadzi księgowość uproszczoną, winno ono, w miejsce sprawozdania finansowego, przedłożyć do oceny jego sytuacji majątkowej, wypis z księgi przychodów i rozchodów za cały rok, którego dotyczyło to wezwanie. Z kolei przedkładając zeznanie o wysokości osiągniętego dochodu należy złożyć je wraz ze wszystkimi załącznikami. W niniejszej sprawie skarżący nie przedłożył formularza CIT-8/O, w którym wyszczególnione są źródła poszczególnych dochodów wolnych lub zwolnionych od podatku, w tym składki członkowskie i otrzymane dotacje, w związku z czym informacje wynikające ze złożonego formularza CIT-8 nie są wyczerpujące i nie dają pełnej wiedzy o źródłach przychodów Stowarzyszenia pozyskanych w 2017 r. Z przyczyn wskazanych powyżej, na podstawie art. 260 p.p.s.a. w zw. z art. 258 § 2 pkt. 7 p.p.s.a. oraz art. 245 § 2 p.p.s.a. w zw. z art. 246 § 2 pkt 1 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji postanowienia.