II SA/Bk 467/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński (spr.), Sędziowie asesor sądowy WSA Marta Joanna Czubkowska, sędzia WSA Elżbieta Lemańska, Protokolant specjalista Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 6 maja 2025 r. sprawy ze skargi K. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Suwałkach z dnia 20 stycznia 2025 r. nr KO.800/61/24 w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z 20 stycznia 2025 r., nr KO.800/61/24, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Suwałkach (dalej: "SKO" lub "Kolegium") utrzymało w mocy decyzję z 28 października 2024 r., nr MOPR-DPZ-I/6401/77/2290-2/2024/BP, wydaną przez Dyrektora MOPR w Suwałkach, działającego z upoważnienia Prezydenta Miasta Suwałk (dalej: " MOPR"), ustalającą K. B. (dalej także: "Skarżący") kwotę nienależnie pobranego świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka G. M., umieszczonego w rodzinie zastępczej, za okres od 28 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. w wysokości 1.860,00 zł (pkt 1), ustalającą odsetki ustawowe za opóźnienie w kwocie 138,74 zł (pkt 2) oraz zobowiązującą do zwrotu kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami na wskazany rachunek bankowy w terminie 21 dni od daty doręczenia decyzji. Decyzje wydano w następującym stanie faktycznym i prawnym. Postanowieniem z 23 maja 2023 r., sygn. akt [...], Sąd Rejonowy w Suwałkach III Wydział Rodzinny i Nieletnich udzielił zabezpieczenia na czas trwania postępowania w ten sposób, że ograniczył władzę rodzicielską uczestników postępowania nad małoletnimi G. M. i H. M. poprzez umieszczenie ww. małoletnich w rodzinnej pieczy zastępczej w spokrewnionej rodzinie zastępczej u dziadka, K. B. W dniu 20 czerwca 2023 r. Skarżący złożył do MOPR wniosek o przyznanie świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania G.M. Prezydent rozpatrzył ww. wniosek pozytywnie i mocą decyzji z 26 czerwca 2023 r., nr MOPR-DPZ-I/6401/77/2290/2023/BP, przyznał świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania ww. dziecka umieszczonego w spokrewnionej rodzinie zastępczej od 23 maja 2023 r. do 31 maja 2023 r. w kwocie 227,90 zł, zaś od 1 czerwca 2023 r. do 25 marca 2031 r. (tj. nie dłużej niż do osiągnięcia pełnoletności) w wysokości 899 zł miesięcznie. W dniu 13 maja 2024 r., organ pierwszej instancji zwrócił się z wnioskiem o udostępnienie danych osobowych do właściwego sądu celem ustalenia sytuacji dzieci w rodzinie zastępczej, tj. o przesłanie postanowienia sądu dot. ewentualnego przywrócenia władzy rodzicielskiej matki G.M. W odpowiedzi na ten wniosek w dniu 20 maja 2024 r. do siedziby organu pierwszej instancji wpłynął odpis postanowienia Sądu Rejonowego w Suwałkach III Wydziału Rodzinnego i Nieletnich z dnia 20 lutego 2024 r., sygn. akt [...], mocą którego Sąd postanowił zawiesić wykonywanie władzy rodzicielskiej K. M. (ojca małoletniego) nad G. M.; ograniczył władzę rodzicielską uczestniczki postępowania K. B. (matki małoletniego) nad G. M. poprzez poddanie sposobu jej wykonywania nadzorowi kuratora, którego zobowiązał do składania sprawozdań z nadzoru raz na miesiąc przez pierwsze pół roku, potem raz na kwartał; stwierdził, że zainteresowani ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. MOPR decyzją z 22 sierpnia 2024 r., nr MOPR-DPZ-I-6401/77/2290-1/2O24/BP, uchylił w całości decyzję z 26 czerwca 2023 r., przyznającą świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Kolegium decyzją z 9 października 2024 r., nr KO.800/45/24, utrzymało w mocy ww. decyzją MOPR z 22 sierpnia 2024 r. MOPR w dniu 28 października 2024 r. wydał opisaną na wstępie decyzję, na mocy której ustalił Skarżącemu kwotę nienależnie pobranego świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Od ww. decyzji odwołanie wniósł Skarżący, wnosząc o stwierdzenie jej nieważności, jako niezgodnej z prawem i naruszającej normy i zasady społeczne. Uzasadniając swój środek zaskarżenia wyjaśnił, że otrzymane decyzje są sprzeczne z otrzymaną 14 maja 2024 r. oceną pozytywną jako rodzina zastępcza. Audyt rodziny zastępczej, którą prowadzi został przeprowadzony przez pracownika MOPR w Suwałkach w jego i dzieci obecności. Dodał, że swoją funkcję sprawowania pieczy nad dziećmi i realizowania procesu wychowawczego wykonywał jak najlepiej potrafił, a po tej dacie nie zaprzestał pomocy córce w wychowywaniu wnuków. Jak twierdzi, przez "nieudolność prowadzenia MOPR w Suwałkach, który szkodzi, a nie pomaga" rodzinie doliczone są odsetki i nie podano w jakiej stawce owo naliczenie następuje. Opisaną na wstępie decyzją z 20 stycznia 2025 r. Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Organ odwoławczy podkreślił, że w dniu 20 maja 2024 r. organ pierwszej instancji powziął informację, że z dniem uprawomocnienia się (tj. 28 lutego 2024 r.) postanowienia Sądu Rejonowego w Suwałkach z dnia 20 lutego 2024 r. sygn. akt [...], spokrewniona rodzina zastępcza Skarżącego, w której umieszczono G.M. upadła i ustał obowiązek Skarżącego sprawowania pieczy zastępczej wobec wnuczka. Wobec niepoinformowania przez Skarżącego o wydaniu takiego postanowienia przez sąd, które nota bene zmieniło sytuację osobistą Skarżącego i miało wpływ na prawo do przyznanego świadczenia (o czym pouczono w decyzji przyznającej świadczenie z 26 czerwca 2023 r.), przyznane świadczenie było wypłacane do końca kwietnia 2024 r., mimo że zaistniała okoliczność powodująca ustanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości. Sąd zakończył postępowanie w sprawie ograniczenia władzy rodzicielskiej, co skutkowało upadkiem omawianego zabezpieczenia, czyli utworzonej na czas trwania tego postępowania rodzinnej pieczy zastępczej. Z dniem uprawomocnienia się postanowienia Sądu kończącego tę sprawę Skarżący przestał pełnić funkcję spokrewnionej rodziny zastępczej wobec wnuków, a władzę rodzicielską nad dziećmi (ograniczoną) odzyskała biologiczna matka dzieci – K. B. Dlatego też organ odwoławczy w dniu 9 października 2024 r. wydał ostateczną decyzję nr KO.800/45/24, mocą której utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta Suwałk z 22 sierpnia 2024 r., uchylającą w całości decyzję MOPR z 26 czerwca 2023 r., przyznającą świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania dziecka umieszczonego w spokrewnionej rodzinie zastępczej. Organ odwoławczy stwierdził, że powyższe okoliczności implikują stwierdzenie, że świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania G.M. umieszczonego w rodzinnej pieczy zastępczej za okres od 28 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym, bowiem z dniem 28 lutego 2024 r ustanowiona omawianym wyżej postanowieniem Sądu rodzina zastępcza została rozwiązana. Zatem niezbędne w takiej sytuacji było wydanie zaskarżonej decyzji przez organ pierwszej instancji, celem ustalenia kwoty nienależnie pobranego świadczenia, które za okres od 28 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. wynosi 1860 zł (62 zł za dwa dni lutego 2024 r. i po 899 zł miesięcznie za marzec i kwiecień 2024 r.). Dalej Kolegium wskazało, że nie mógł odnieść skutku wniosek Skarżącego o stwierdzenie nieważności decyzji, gdyż tryb odwoławczy ma w przepisach k.p.a. pierwszeństwo przed trybem nadzoru obejmującym m. in. stwierdzenie nieważności decyzji. Odnośnie do przeprowadzonego audytu rodziny zastępczej, w czasie, gdy Skarżący nie pełnił już funkcji rodzica zastępczego, organ zaznaczył, że wynika to wyłącznie z niedopełnienia przez Skarżącego obowiązku poinformowania organu, który przyznał świadczenie, o każdej zmianie sytuacji osobistej i majątkowej, która ma wpływ na prawo do świadczenia. Treść postanowienia Sądu z dnia 20 lutego 2024 r. wpłynęła do siedziby organu dopiero 20 maja 2024 r. na wniosek tego organu o udostępnienie danych osobowych skierowany do Sądu w dniu 13 maja 2024 r. W kwestii zaś odsetek ustawowych organ wyjaśnił, że wynoszą 11,25 % w stosunku rocznym, co wynika z obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 2023 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie, które zostało wydane na podstawie art. 481 § 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Nie zgadzając się z powyższym rozstrzygnięciem Skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku. W uzasadnieniu skargi wskazano, że wydane decyzje są sprzeczne z otrzymaną 14 maja 2024 r. oceną pozytywną jako rodzina zastępcza. Audyt rodziny zastępczej, którą prowadzi Skarżący został przeprowadzony przez pracownika MOPR w Suwałkach w obecności jego i dzieci. Ze swoich funkcji sprawowania opieki nad dziećmi i realizowania procesu wychowawczego w warunkach jak najkorzystniejszych nad rodziną zastępczą wywiązywał się jak najlepiej mógł. Skarżący podkreślił, że przez nieudolność prowadzenia MOPR w Suwałkach, który szkodzi a nie pomaga rodzinie, organ żąda zwrotu zasiłków i dolicza odsetki, pomijając słuszność ich naliczenia nie podaje, w jakiej stawce liczy. Nadmienił, że od otrzymanych decyzji z MOPR odwoływał się do SKO w Suwałkach, ale SKO utrzymało w mocy zaskarżone decyzje, uzasadniając przytoczonymi aktami prawa i komentarzami, twierdząc, że decyzje nie są uznaniowe, lecz są aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. MOPR w Suwałkach dokonał oceny funkcjonowania rodziny zastępczej i wydał ocenę pozytywną, a dopiero po tym czasie zażądał zwrotu zasiłków właśnie za ten czas. Skarżący podkreślił, że o sytuacji faktycznej i prawnej w przedmiotowej rodzinie MOPR w Suwałkach wiedział na bieżąco. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd, dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, biorąc pod uwagę także okoliczności powołane przez stronę, nie znalazł podstaw do uznania wadliwości wydanego rozstrzygnięcia, co tym samym świadczy o niezasadności wniesionej skargi. Zakreślając ramy prawne niniejszej sprawy wskazać należy, że materialnoprawną podstawą do wydania zaskarżonej decyzji była ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2025 r. poz. 49, dalej: "u.w.r.s.p.z."). Zgodnie z art. 82 ust. 1 u.w.r.s.p.z., rodzinie zastępczej oraz prowadzącemu rodzinny dom dziecka przysługuje świadczenie, o którym mowa w art. 80 ust. 1 (a więc świadczenie na pokrycie utrzymania kosztów wychowanka) oraz dodatki, o których mowa w art. 81, również po osiągnięciu przez dziecko pełnoletności, jeżeli nadal przebywa w tej rodzinie zastępczej lub rodzinnym domu dziecka. W myśl art. 92 ust. 2 u.w.r.s.p.z. za nienależnie pobrane świadczenia pieniężne uważa się świadczenia: 1) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia pieniężnego w całości lub w części, 2) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, 3) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie pieniężne albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą to świadczenie i odmówiono prawa do tego świadczenia. Organy administracji w niniejszej sprawie uznały, że doszło do wypłaty nienależnych świadczeń pieniężnych, które zostały pobrane pomimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie ich wypłaty (por. art. 92 ust. 2 pkt 1 u.w.r.s.p.z.). Z treści przywołanego przepisu wynika, że przez "ustanie wypłaty" przyznanego świadczenia należy rozumieć sytuację, w której osoba pobierająca je przestała spełniać wymogi formalne do jego otrzymywania. Zatem taka osoba w dniu wydania decyzji przyznającej świadczenie pieniężne spełniała wszystkie prawem przewidziane wymogi do jego otrzymania, a w trakcie realizacji decyzji nastąpiła taka zmiana sytuacji, że przestała spełniać te wymogi (por. S. Nitecki, A. Wilk. Ustawa o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej. Komentarz do art. 92, LEX/el). Sama okoliczność powodująca, że dana osoba przestała spełniać wymogi do otrzymania świadczenia, ma nastąpić przed wypłatą świadczenia lub w trakcie jego wypłacania. Wysokość należności z tytułu nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych oraz termin ich spłaty ustala, w drodze decyzji, organ, który przyznał świadczenie pieniężne (art. 92 ust. 3 u.w.r.s.p.z.). Od kwot nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie (ust. 6a). Odsetki ustawowe za opóźnienie od kwot nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych, o których mowa w ust. 2 pkt 1 i 2, naliczane są od pierwszego dnia miesiąca następującego po dniu wypłaty nienależnie pobranych świadczeń pieniężnych do dnia spłaty (ust. 9). W orzecznictwie podkreśla się, że z konstrukcji wskazanych wyżej unormowań wynika, iż decyzja orzekająca o nienależnie pobranym świadczeniu i obowiązku jego zwrotu nie jest decyzją uznaniową, lecz jest aktem administracyjnym związanym z konkretnym stanem faktycznym i prawnym. Składają się na niego, fakt przyznania stronie na dany okres przez właściwy organ świadczenia oraz zaistnienie następnie sytuacji, która spowodowała, że pobieranie pierwotnie przyznanego świadczenia nie jest dozwolone (vide wyrok WSA w Gliwicach z 5 września 2024 r., II SA/Gl 396/24). Wskazuje się także, że obowiązek zwrotu nie dotyczy "nienależnego świadczenia" lecz "świadczenia nienależnie pobranego". Wskazane sformułowania nie są natomiast pojęciami tożsamymi. "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występuje między innymi wówczas gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy taka podstawa odpadła, natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy co do stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc że mu się ono nie należy (vide wyrok WSA w Poznaniu z 19 października 2017 r., II SA/Po 360/17). Potrzeba rozróżnienia wskazanych powyżej dwóch pojęć podnoszona była pierwotnie w kontekście problematyki zwrotu świadczeń rodzinnych. Jednak dążąc do tego, aby pojęcie nienależnie pobranego świadczenia było jednolicie rozumiane w całym systemie pomocy społecznej, w ocenie Sądu, zasadnym jest pojęcia te rozumieć we wskazany powyżej sposób także na gruncie ustawy o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (por. wyroki Wojewódzkich Sądów Administracyjnych w Poznaniu z dnia 19 października 2017 r., sygn. akt II SA/Po 360/17 oraz w Gliwicach z dnia 13 maja 2021 r. sygn. akty II SA/Gl 12/21, dostępne w CBOSA). Zatem twierdzenie, że określona osoba pobrała świadczenia w sposób nienależny w rozumieniu powołanego przepisu, wymaga wykazania przez organy administracji, że podmioty te miały świadomość co do zaistnienia okoliczności mających wpływ na przyznanie świadczenia i pomimo tego przedstawiły organowi nieprawdziwe informacje lub nie poinformowały o zmianie sytuacji materialnej bądź osobistej. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, decydujące znaczenie ma więc świadomość osoby lub osób pobierających świadczenie. W tym aspekcie Sąd podkreśla, że Skarżący miał świadomość, że przestał spełniać wymogi formalne do jego otrzymywania. Jako strona postępowania przed sądem rodzinnym musiał bowiem wiedzieć o uprawomocnieniu się w dniu 28 lutego 2024 r. postanowienia Sądu Rejonowego w Suwałkach z dnia 20 lutego 2024 r., sygn. akt [...], na mocy którego spokrewniona rodzina zastępcza, w której umieszczono G.M. upadła i tym samym ustał obowiązek Skarżącego sprawowania pieczy zastępczej wobec wnuczka. Jak trafnie wskazał organ, od 28 lutego 2024 r. ograniczoną władzę rodzicielską nad dziećmi odzyskała biologiczna matka dzieci – K. B. Co istotne, w decyzji przyznającej świadczenie z 26 czerwca 2023 r. pouczono Skarżącego o treści art. 92 ust. 1 i 2 oraz – przede wszystkim – o treści art. 89, który zobowiązuje osobę otrzymującą m.in. przedmiotowe świadczenie do niezwłocznego poinformowania organu, który przyznał świadczenie pieniężne, o każdej zmianie sytuacji osobistej, dochodowej i majątkowej ich oraz dziecka, która ma wpływ na prawo do tych świadczeń. Taką sytuacją bez wątpienia był upadek rodziny zastępczej na skutek wydania ww. postanowienia z 20 lutego 2024 r. Pomimo ustania obowiązku sprawowania pieczy zastępczej wobec wnuczka Skarżący nie poinformował organu o tym fakcie. W kontekście przywołanych rozważań dotyczących pojęcia nienależnie pobranych świadczeń oraz świadomości osoby pobierającej świadczenie Sąd dostrzega, że kwestia ta winna być przez organy rozważona, czego jednak w wydanych decyzjach zabrakło. Zarówno MOPR jak i SKO nie przywiązały do tych kwestii należytej uwagi. Niemniej jednak wobec przedstawionej argumentacji uchybienie to nie miało wpływu na wynik sprawy. Skarżący nie wykazał, że MOPR w Suwałkach "wiedział na bieżąco o sytuacji faktycznej i prawnej". Z akt administracyjnych wynika, że w dniu 13 maja 2024 r. MOPR wystąpił do sądu rodzinnego o udostępnienie danych osobowych celem ustalenia sytuacji dzieci w rodzinie zastępczej. W odpowiedzi na ten wniosek w dniu 20 maja 2024 r. do organu pierwszej instancji wpłynął odpis postanowienia sądu z 20 lutego 2024 r. A zatem MOPR dopiero w dniu 20 maja 2024 r. dowiedział się z urzędu o zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do świadczenia na pokrycie kosztów utrzymania dziecka. Reasumując Sąd podziela pogląd organu, że świadczenie na pokrycie kosztów utrzymania G.M. umieszczonego w rodzinnej pieczy zastępczej za okres od 28 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Dlatego też MOPR prawidłowo ustalił kwotę nienależnie pobranego świadczenia wraz z odsetkami (pkt 1 i 2 rozstrzygnięcia) oraz zobowiązał Skarżącego do ich zwrotu (pkt 3 rozstrzygnięcia). Kwota nienależnie pobranego świadczenia za okres od 28 lutego 2024 r. do 30 kwietnia 2024 r. wyniosła 1860 zł (62 zł za dwa dni lutego 2024 r. i po 899 zł miesięcznie za marzec i kwiecień 2024 r.). Kolegium zasadnie utrzymało w mocy ww. decyzję. Skarżący podniósł, że organ przeprowadził audyt w obecności jego i dzieci w czasie, gdy nie pełnił on już funkcji rodzica zastępczego, przy czym rodzina zastępcza otrzymała ocenę pozytywną. Sąd zaznacza, że ww. audyt nie odbyłby się, gdyby Skarżący uczynił zadość obowiązkowi poinformowania organu, który przyznał świadczenie, o zmianie swojej sytuacji osobistej i majątkowej, która miała wpływ na prawo do świadczenia, tj. o wydaniu postanowienia sądu rodzinnego z 20 lutego 2024 r. Organ przeprowadził audyt będąc w nieświadomości, że Skarżącego nie ma już obowiązku sprawowania pieczy zastępczej wobec wnuczka. Sąd w żadnej mierze nie kwestionuje faktu, że Skarżący wywiązywał się ze swojej funkcji "jak najlepiej mógł", niemniej jednak ta bezsporna okoliczność pozostaje bez znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy. Kluczowy jest bowiem fakt, że Skarżący świadomie pobrał nienależnie świadczenie, nie informując MOPR o zmianie swojej sytuacji osobistej, która miała wpływ na prawo do otrzymywania świadczenia. Sąd ma na względzie, że MOPR nie wskazał podstawy prawnej naliczenia odsetek. Niemniej jednak SKO uzupełniło rozstrzygnięcie w tym zakresie trafnie wyjaśniając, że wynoszą 11,25 % w stosunku rocznym, co wynika z obwieszczenia Ministra Sprawiedliwości z 16 października 2023 r. w sprawie wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie, które zostało wydane na podstawie art. 481 § 24 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Sąd doszedł do wniosku, że organy nie naruszyły przepisów procesowych (zwłaszcza z art. 7, art. 77 oraz 107 § 3 k.p.a.) w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy. Organy uczyniły zadość zasadzie praworządności (art. 6 k.p.a.) oraz zasadzie pogłębiania zaufania obywateli do organów władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Zgromadzony materiał dowodowy, zasadnie uzupełniony przez Kolegium na etapie postępowania odwoławczego, był wystarczający do wydania zaskarżonej decyzji. Reasumując, Sąd nie dopatrzył się w okolicznościach sprawy naruszenia przez organy przepisów postępowania oraz prawa materialnego, które uzasadniałby konieczność uchylenia zarówno decyzji wydanej w pierwszej jak i w drugiej instancji. Mając powyższe na uwadze, Sąd działając na podstawie art. 151 p.p.s.a., orzekł o oddaleniu skargi.