II SA/Bk 485/18

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Marek Leszczyński, Sędziowie asesor sądowy WSA Elżbieta Lemańska (spr.), sędzia WSA Małgorzata Roleder, Protokolant sekretarz sądowy Katarzyna Derewońko, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 15 listopada 2018 r. sprawy ze skargi K. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2018 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych oddala skargę Decyzją z dnia [...] kwietnia 2018 r. znak [...] Prezydent Miasta B., po rozpoznaniu wniosku K. S. (dalej: wnioskodawca) o umorzenie należności z tytułu wypłaconych na rzecz N. S. i A. S. świadczeń z funduszu alimentacyjnego, odmówił umorzenia należności głównej dłużnika alimentacyjnego. Organ ustalił, że wnioskodawca wyrokiem sądu był zobowiązany do alimentacji córek N. i A., nie wywiązywał się z tego obowiązku, dlatego wypłacono im świadczenia z funduszu alimentacyjnego za okres świadczeniowy 2015/2016 i 2016/2017. Obecnie wypłacane są świadczenia za okres 2017/2018. Na dzień wydania decyzji strona dokonała spłaty odsetek w całości, dlatego odmowa umorzenia dotyczy wyłącznie należności głównej dłużnika w wysokości 6 637, 88 zł. Odnośnie sytuacji życiowej i dochodowej wnioskodawcy ustalono, że pozostaje w związku małżeńskim z A. S. Małżonkowie ustanowili sądownie rozdzielność majątkową. Dłużnik wraz żoną i dwójką małoletnich dzieci z tego związku (innych niż starsze dzieci, których zaległość dotyczy) prowadzi wspólne gospodarstwo domowe w wynajmowanym mieszkaniu. Co miesiąc dłużnik za pośrednictwem komornika sądowego dokonuje wpłat tytułem alimentów na rzecz córek N. i A. w kwocie 375 zł. Wnioskodawca nie pracuje zawodowo ani dorywczo, legitymuje się orzeczeniem o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności przyznanym okresowo do [...] stycznia 2020 r. z zaleceniem pracy w warunkach chronionych. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS dłużnik został zaliczony do osób całkowicie niezdolnych do pracy do dnia [...] stycznia 2019 r. Otrzymuje rentę socjalną w wysokości 745, 18 zł miesięcznie oraz zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 153 zł miesięcznie. Zdaniem organu, choć sytuacja strony jest trudna, to jednak otrzymuje ona stały dochód (renta), co umożliwia spłatę zadłużenia i powoduje bezskuteczność argumentu o istnieniu podstaw do umorzenia zadłużenia na skutek trudnej sytuacji zdrowotnej. Umorzenie zaległości w całości, jak wskazał organ, możliwe jest wyłącznie w przypadku trwałej bezskuteczności uregulowania zadłużenia. Natomiast ograniczone możliwości finansowe strony, choć faktycznie występują, to nie stanowią wystarczającej przesłanki do umorzenia zadłużenia. Jak wskazał organ, dłużnik ma 27 lat i może pracować w warunkach pracy chronionej. Także nie wykazał, że bezpowrotnie utracił zdolność zarobkowania i nie można wskazać, że zawsze będzie się utrzymywał ze świadczeń ZUS. Organ wskazał, że dłużnik dokonując wyboru przez wstąpienie w drugi związek, jak też posiadając łącznie czworo dzieci, powinien być świadomy konieczności ich utrzymania, a drugi związek i trudna w nim sytuacja materialna nie może stanowić argumentu o pogorszeniu jego sytuacji bytowej. Zdaniem organu, zaległości dla funduszu alimentacyjnego powstały wyłącznie poprzez nieregulowanie należności na bieżąco. Także dłużnik może domagać się sądowego obniżenia należności alimentacyjnych na dzieci oraz może wystąpić o zawarcie układu ratalnego. Nie powinien zakładać, że niemożliwe jest uregulowanie długu. Odwołanie od powyższej decyzji złożył K. S. Zarzucił niewyjaśnienie wszystkich okoliczności sprawy, naruszenie zasady praworządności i zasady pogłębiania zaufania do organów państwa, a w konsekwencji naruszenie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.). Zdaniem strony, organ przekroczył granice uznania administracyjnego, bowiem nie rozważył czy uzyskiwany dochód wystarcza mu na przeżycie, zaś biorąc pod uwagę brak możliwości egzekwowania komorniczego z renty socjalnej w tej wysokości jaką strona otrzymuje oraz z zasiłku pielęgnacyjnego nie sposób nie stwierdzić, że egzekucja jest trwale bezskuteczna. Wskazał, że uzyskiwany dochód w kwocie łącznej 898, 18 zł jest tylko nieco wyższy niż wartości progowe dla uzyskania świadczeń z pomocy społecznej. Nadto, połowę tego dochodu przeznacza na wychowanie córek a druga połowa to zadłużenie alimentacyjne. Przewiduje, że z uwagi na schorzenie spotka się prawdopodobnie z odmową zatrudnienia, zaś musi również upłynąć pewien czas zanim zaczną działać przepisane leki, aby jego stan zdrowia się ustabilizował. Okresowość a nie trwałość orzeczeń lekarskich o niezdolności do pracy wynika wyłącznie z tego, że są to pierwsze orzeczenia w tej kwestii. Charakter schorzenia nie daje nadziei na wyleczenie, powoduje nadto problemy z funkcjonowaniem. Wskazał, że jego żona nie może być obarczona spłatą całości jego długów, natomiast o obniżenie alimentów wystąpił do sądu. Odroczenie spłaty zadłużenia lub rozłożenie go na raty nie stanowi w jego sytuacji rozwiązania, bowiem nadal rosną odsetki i nie może wskazać, kiedy zacznie je spłacać. Decyzją z dnia [...] czerwca 2018 r. znak [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy. Organ odwoławczy ustalił stan faktyczny sprawy identycznie jak organ pierwszej instancji i na podstawie zgromadzonego w postępowaniu pierwszoinstancyjnym materiału dowodowego, dodatkowo wskazując na wynikający z tego materiału dowodowego fakt posiadania przez A. S. gospodarstwa rolnego o powierzchni 16,77 ha tj. 8,4030 ha oraz ponoszenia przez rodzinę dłużnika stałych miesięcznych wydatków z tytułu: czynsz za mieszkanie – 1 200 zł, alimenty – 375 zł, leki i leczenie – 50 zł, woda – 375 zł (miesięcznie 31, 25 zł), telefon - 140 zł, TV - 8 zł, ogrzewanie 300 zł (na miesiąc 25 zł) oraz rower na raty – 260 zł do XI 2019 r. Kolegium wskazało, że decyzja w sprawie umorzenia należności alimentacyjnych ma charakter uznaniowy, zaś umorzenie może mieć miejsce, gdy przyczyną niemożności wywiązania się z ciążącego obowiązku alimentacyjnego są okoliczności obiektywne. Takich zaś, uzasadniających umorzenie, wnioskodawca, zdaniem SKO, nie wykazał. Oceniając sytuację wnioskodawcy Kolegium doszło do wniosku, że jest to sytuacja trudna ale nie wyjątkowa. Schorzenia, na które cierpi wnioskodawca wymagają leczenia, ale nie skutkują niemożnością podjęcia pracy w warunkach uwzględniających charakter schorzenia, zwłaszcza że ustalony stopień niepełnosprawności datuje się od [...] grudnia 2017 r. i ma charakter okresowy do [...] stycznia 2020 r. Orzekający o niepełnosprawności zespół wskazał na możliwość pracy w warunkach chronionych. Kolegium podkreśliło charakter obowiązku alimentacyjnego wobec dzieci, z którego wywiązanie się powinno motywować do podejmowania wszelkich starań w jego spłacie. Podkreśliło, że gdyby stan zdrowia odwołującego się uległ pogorszeniu, może on złożyć w każdej chwili wniosek o umorzenie zaległości. Powinien również rozważyć podjęcie starań o rozłożenie na raty zaległości. Skargę na decyzję odwoławczą z dnia [...] czerwca 2018 r. złożył do sądu administracyjnego K. S., który zarzucił: - naruszenie prawa materialnego, tj. art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, a także art. 7, 8 § 1 Kodeksu postępowania administracyjnego (dalej: K.p.a.) poprzez przekroczenie granic uznania administracyjnego; - naruszenie prawa procesowego, tj. art. 7 K.p.a. poprzez naruszenie zasady praworządności i słusznego interesu obywateli i nieprzyznanie praw, które powinny być mu przyznane; art. 8 § 1 K.p.a. poprzez naruszenie zasady bezstronności i równego traktowania; art. 107 § 3 K.p.a. poprzez niewyczerpujące uzasadnienie decyzji i nierozważenie argumentów strony, pominięcie zarzutów odwołania, pozostawienie ich bez uzasadnienia za wyjątkiem argumentu o niemożności podjęcia pracy. Skarżący wskazał, że Kolegium ustaliło ponoszone przez jego rodzinę wydatki, jednakże nie dostrzegło, że są one znacznie wyższe niż uzyskiwany dochód oraz nie uwzględniają wydatków na żywność. Także nie ustaliło, czy gospodarstwo rolne jego żony jest uprawiane. Podkreślił, że jego żona nie jest zobowiązana spłacać jego osobiste zaległości alimentacyjne, choć większość kosztów utrzymania na niej głównie spoczywa, zaś organ potraktował go prawdopodobnie jak osobę samotną płacącą alimenty. Zarzucił uzasadnieniu decyzji SKO powierzchowność oraz nieodniesienie się do jego prawdziwej sytuacji życiowej, zdrowotnej i rodzinnej, w tym tego, że powinien łożyć na utrzymanie dwojga młodszych dzieci. Wskazał, że ubiega się o zmniejszenie kwoty łącznej 750 zł alimentów na córki, obecnie płaci połowę zasądzonych alimentów, zaś zaległość powstała gdy nie miał żadnych dochodów. Wyjaśnił, że boryka się z dużymi trudnościami w znalezieniu pracy, w tym m.in. spotkał się z odmową zatrudnienia w trzech zakładach pracy po ustaleniu charakteru jego schorzenia. Nie zgodził się z argumentem o konieczności przewidywania obowiązków wynikających z założenia rodziny. Wskazał, że nie występuje o rozłożenie zaległości na raty, bowiem nie ma możliwości ich spłaty, natomiast umorzenie zaległości przyczyniłoby się do poprawy jego stanu zdrowia jako okoliczność pozytywna. Tymczasem zaległość cały czas narasta. Wskazał, że ewentualna egzekucja zaległości również będzie bezskuteczna i spowoduje powstanie dodatkowych kosztów, które poniesie Skarb Państwa. Zarzucił organom, że powinny chronić osoby niepełnosprawne, czego w przedmiotowej sprawie nie uczyniono. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie i podtrzymał w całości stanowisko z uzasadnienia zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga podlega oddaleniu. Zaskarżoną decyzję organ wydał na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r., poz. 554 ze zm.), dalej: ustawa, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Przepis powyższy stanowi podstawę do orzekania w ramach tzw. uznania administracyjnego, które oznacza – jak trafnie wskazały organy w niniejszej sprawie – rodzaj swobody decyzyjnej co do wyboru sposobu rozstrzygnięcia. Swoboda ta wyraża się w możliwości odmowy przyznania wnioskowanej ulgi nawet wówczas, gdy istnieją okoliczności obiektywne wskazujące na złą sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego. Uznaniowy charakter decyzji nie zwalnia natomiast organu administracji od obowiązku wszechstronnego wyjaśnienia okoliczności danego przypadku i szczegółowego zbadania stanu faktycznego sprawy. Jak w każdym innym postępowaniu administracyjnym ciąży bowiem na organie i w tego rodzaju postępowaniach wynikający z art. 7 K.p.a. obowiązek wszechstronnego wyjaśnienia i rozważenia wszystkich okoliczności sprawy. Rolą sądu administracyjnego kontrolującego legalność decyzji uznaniowych w sprawie przyznania bądź odmowy przyznania ulgi jest sprawdzenie prawidłowości przeprowadzonego postępowania i prawidłowości wyprowadzonej oceny materiału dowodowego, która powinna znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Uzasadnienie to powinno być spójne wewnętrznie, zgodne z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, zawierać wszechstronną ocenę materiału dowodowego oraz odnosić się do prawnych podstaw wydania decyzji. Stanowisko jak wyżej, prezentowane było przez tutejszy sąd administracyjny m.in. w sprawach II SA/Bk 71/17 oraz II SA/Bk 96/18 (orzeczenia dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie http://orzeczenia.nsa.gov.pl, powoływanej dalej w skrócie jako CBOSA). Odnośnie zastosowanej przez organ podstawy wydania decyzji (art. 30 ust. 2 ustawy) wskazać należy, że jej interpretacja nie może pomijać celu ustawy sformułowanego w preambule. Ustawodawca wskazał w preambule, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem członków ich rodziny wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym, a wspieranie osób znajdujących się w trudnej sytuacji materialnej z powodu niemożności wyegzekwowania alimentów należy łączyć z działaniami zmierzającymi do zwiększenia odpowiedzialności osób zobowiązanych do alimentacji. Uwzględniając treść preambuły sądy administracyjne wypracowały jednolite stanowisko odnośnie sposobu interpretacji przepisu art. 30 ust. 2 ustawy, tj. jako wyjątku od zasady z art. 27 ust. 1 ustawy, przewidującej obowiązek zwrotu przez dłużnika alimentacyjnego organowi właściwemu wierzyciela kwot wypłaconych zastępczo za dłużnika na rzecz osób uprawnionych do alimentów, łącznie z ustawowymi odsetkami. Innymi słowy, umorzenie należności wypłaconych z funduszu alimentacyjnego jest wyjątkiem podlegającym ścisłej interpretacji. Zachodzić może wyłącznie wówczas, gdy na skutek obiektywnych okoliczności (niezależnych od dłużnika alimentacyjnego) jego sytuacja dochodowa i rodzinna uniemożliwia wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Taki sposób interpretacji wzmacnia charakter zobowiązań alimentacyjnych, które zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego - w przypadku obowiązku rodziców wobec dzieci - mają charakter zobowiązań obligatoryjnych. Mając powyższe na uwadze, zdaniem sądu, organy w sprawie niniejszej nie przekroczyły granic uznania administracyjnego i wydały decyzję, która choć nieakceptowana przez skarżącego, jest zgodna z prawem. Prawidłowo przeprowadzono postępowanie wyjaśniające wyprowadzając trafne konkluzje o braku podstaw do udzielenia skarżącemu wnioskowanej ulgi. Dodatkowo uargumentowano ten wniosek wskazaniem, że umorzenie należności alimentacyjnych ciążących na skarżącym kłóciłoby się z interesem publicznym i stanowiłoby akceptację postawy bierności wobec obowiązku partycypacji w wychowaniu dzieci. Sąd akceptuje i uznaje za trafne konkluzje wynikające z materiału dowodowego, którego skarżący nie kwestionował, że skarżący choć znajduje się w trudnej sytuacji (której ani organy, ani sąd nie podważają), to jednak nie jest to sytuacja wyjątkowa i na tyle szczególna, że uzasadnia przyznanie ulgi. Umorzenie zaległości powstałych na skutek wypłat z funduszu alimentacyjnego powinno nastąpić w wyniku ustalenia trwałej, a więc niedającej widoków na zmianę, niemożności uregulowania zaległości, której przyczyna powinna wynikać z okoliczności obiektywnych. Niemożność ta powinna istnieć w dacie orzekania oraz powinno być niewątpliwie, że będzie ona istniała także w przyszłości bez widoków na zmianę. Prawidłowo organy ustaliły, że do wyprowadzenia wniosku o wystąpieniu trwałej niemożności spłaty nie daje podstaw zgromadzony w sprawie materiał dowodowy. Nie ulega wątpliwości, że skarżący posiadał w chwili orzekania przez organy stały dochód w postaci renty socjalnej i zasiłku pielęgnacyjnego w łącznej kwocie 878, 18 zł, która, co oczywiste, nie jest kwotą wysoką nie tylko dla osoby posiadającej rodzinę, w skład której wchodzą dzieci. Jednakże, fakt jej uzyskiwania w połączeniu z posiadaniem orzeczenia o jedynie okresowej a nie trwałej niezdolności do pracy (do końca stycznia 2019 r.) oraz orzeczenia o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności również ustalonym okresowo (do końca stycznia 2020 r.) nie pozwala przyjąć, co prawidłowo oceniły organy, że wystąpiła sytuacja trwałej (a więc również dotyczącej przyszłości) niemożności uregulowania zaległości. Sąd ma na uwadze, jak i miały to na uwadze organy (wbrew stanowisku skarżącego), że skarżący ze szczupłych dochodów spłaca połowę zasądzonych alimentów na rzecz starszych córek, a drugą przeznacza na utrzymanie aktualnego gospodarstwa domowego. Jest to jednak tylko jeden aspekt jego sytuacji. Drugi, to charakter obowiązków rodziców wobec dzieci, który powoduje że wyłącznie w sytuacjach szczególnych (braku jakiegokolwiek dochodu, trwałej i niekwestionowanej niemożności podjęcia pracy) obowiązek ten może w całości lub części przejąć Państwo, a w konsekwencji pozostali podatnicy. Także fakt, że skarżący ma możliwość leczenia rokującego poprawę funkcjonowania, wystąpił o obniżenie alimentów oraz podjął starania o podjęcie pracy powodują, że nie sposób ustalić trwałej (również na przyszłość) niemożności uregulowania zaległości. Charakter schorzenia jest niewątpliwy, jednakże nie zwalnia skarżącego z podjęcia wszelkich wysiłków dla uzyskania dochodu w formie zarobkowania (także przy uzyskaniu dotychczas odmów zatrudnienia), zwłaszcza że jest on osobą młodą (27 lat). Wystąpienie o obniżenie alimentów również jest argumentem za istnieniem rozwiązań prawnych umożliwiających zmianę sytuacji choć w niewielkim zakresie na korzyść, podobnie jak próba zawarcia układu ratalnego czy podjęcia prac nawet dorywczych. Zwrócić także należy uwagę, że skarżący deklarując wyższe wydatki niż dochody nie wskazuje na powstające z tego tytułu zadłużenie. Nie można się również zgodzić ze skarżącym, że jego trudna sytuacja powoduje po stronie Państwa obowiązek pomocy w postaci umorzenia zaległości dla funduszu alimentacyjnego. Ta konkluzja byłaby przedwczesna wobec – tak jak wyżej wskazano – wykazania w chwili obecnej okresowej a nie trwałej trudności w bieżącym regulowaniu zobowiązań. Powtórzyć należy za organami, że trudna sytuacja dochodowa nie jest wystarczającą przesłanką udzielenia ulgi na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy, zaś nie wykazano orzeczeniami lekarskimi sytuacji zdrowotnej uniemożliwiającej podjęcie jakiejkolwiek pracy, również w przyszłości. Dodać należy, że udzielenie umorzenia w powyżej opisanej sytuacji mogłoby być działaniem demobilizującym skarżącego, biorąc zwłaszcza pod uwagę jego młody wiek i możliwość leczenia. Jednocześnie ani organy, ani sąd nie wykluczyły możliwości ubiegania się o udzielenie ulgi w przyszłości, gdyby sytuacja skarżącego uległa zmianie na niekorzyść (np. w przypadku uzyskania orzeczenia o trwałej niezdolności do pracy). Zdaniem sądu, organy trafnie zgromadziły materiał dowodowy i wyprowadziły na jego podstawie prawidłowe wnioski, a tym samym zarzuty skargi nie mogą być skuteczne. Sąd dostrzega, że organ odwoławczy powinien był w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji zasadę przekonywania zrealizować bardziej wyczerpująco i wszechstronnie, zaś nieuczynienie tego stanowi naruszenie art. 11 i art. 107 § 3 K.p.a. Sąd jednak ocenia w każdym indywidualnym przypadku wpływ naruszenia procesowego na wynik sprawy i uwzględnia skargę wyłącznie, gdy naruszenie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 145 § 1 pkt 1 lit. "c" ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.). Takiego istotnego wpływu sąd w sprawie niniejszej nie stwierdził, bowiem uzasadnienie decyzji zaskarżonej zawiera takie okoliczności i taką ocenę, które są niezbędne i wymagane przy orzekaniu na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Tym samym nie naruszono granic uznania administracyjnego, co skarżący zarzucił. Wobec wyżej wskazanych okoliczności dokonana przez organy obu instancji ocena wniosku skarżącego o zastosowanie ulgi w postaci umorzenia jego zadłużenia na rzecz funduszu alimentacyjnego, jest oceną właściwą. Została przeprowadzona poprzez pryzmat okoliczności mających znaczenie przy stosowaniu art. 30 ust. 2 ustawy i jest wynikiem niepodlegającej zakwestionowaniu wykładni tego przepisu, jak też znajduje oparcie w materiale dowodowym, wszechstronnie ocenionym. Mając powyższe na uwadze sąd skargę oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2018 r., poz. 2107 ze zm.).