II SA/Bk 494/07

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys (spr.), Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska,, asesor WSA Małgorzata Roleder, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 04 września 2007 r. sprawy ze skargi I. T. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] czerwca 2005 r., nr [...] w przedmiocie rejestracji pojazdu 1. uchyla zaskarżoną decyzję, 2. stwierdza, że zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku, 3. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. na rzecz skarżącej I. T. kwotę 555 (słownie: pięćset pięćdziesiąt pięć) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. II SA/Bk 494/07 UZASADNIENIE W dniu 12 kwietnia 2005 r. J. T. złożył w Urzędzie Miejskim w B. wniosek o zarejestrowanie na jego nazwisko samochodu marki [...]. Do wniosku dołączył kserokopię następujących dokumentów: karty pojazdu, dowodu rejestracyjnego, sporządzonej w formie aktu notarialnego umowy wyłączenia małżeńskiej wspólności majątkowej i podziału majątku dorobkowego małżonków wraz z aneksami, protokołu przekazania na jego rzecz przedsiębiorstwa C. O. – I. T. w B., kserokopię aneksu do umowy przekazania oraz zestawienia wartościowe środków trwałych oznaczone jako [...] i [...]. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2005 r. znak [...] Prezydent Miasta B. odmówił wnioskodawcy zarejestrowania przedmiotowego samochodu na jego nazwisko i powołał się na przepisy art. 72 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (Dz. U. Nr 58, poz. 515 ze zm.), § 2 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 22 lipca 2002 r. w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów (Dz. U. Nr 133, poz. 1123 ze zm.) oraz § 1 ust. 1 pkt 1 Instrukcji w sprawie rejestracji pojazdów, stanowiącej załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 27 września 2003 r. w sprawie szczegółowych czynności organów w sprawach związanych z dopuszczeniem pojazdu do ruchu oraz wzorów dokumentów w tych sprawach (Dz. U. Nr 192, poz. 1878 ze zm.). Jak wskazał organ z powołanych przepisów wynika zasada, iż rejestracji pojazdu dokonuje się na podstawie dokumentów, z których wynika prawo własności do pojazdu oznaczonego numerem identyfikacyjnym nadwozia i silnika. Organ rejestrujący przyjmując wniosek o rejestrację pojazdu z załączonymi do niego dokumentami sprawdza zgodność zawartych w nich danych dotyczących właściciela pojazdu oraz pojazdu tj. cech identyfikacyjnych i danych technicznych. W rozpoznawanej sprawie pojazd wskazany we wniosku był zarejestrowany na I. T. i stanowił środek trwały przedsiębiorstwa C. O. – I. T. w B., co wynika z dokumentów stanowiących załącznik do wniosku. Przedsiębiorstwo to nie posiada osobowości prawnej, dlatego organ przyjął, iż samochód jest własnością osoby fizycznej, która go zakupiła. Wskazany pojazd został nabyty w trakcie trwania małżeństwa i stanowił współwłasność małżonków. W przedstawionych przez J. T. umowach notarialnych nie ma, zdaniem organu, informacji, iż małżonkowie dokonali podziału środków trwałych należących do przedsiębiorstwa – C. O., stąd umowy nie mogą stanowić dowodu prawa wyłącznej własności wnioskodawcy do przedmiotowego samochodu. Fakt ten stanowił podstawę odmowy zarejestrowania pojazdu na nazwisko J. T. Na skutek odwołania J. T. od powyższego rozstrzygnięcia Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] czerwca 2005 r. uchyliło decyzję Prezydenta Miasta B. z dnia [...] kwietnia 2005 r. i przekazało sprawę do ponownego rozpoznania w pierwszej instancji. W uzasadnieniu wywiedziono, iż treść art. 72 ustawy Prawo o ruchu drogowym w zw. z § 4 ust. 1 rozporządzenia w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów uprawnia do wniosku, iż dowodem własności pojazdu jest każdy dokument materialny, stwierdzający jednoznaczne przeniesienie prawa własności. W rozpoznawanej sprawie kryteria takiego dokumentu spełnia akt notarialny z dnia 10 grudnia 2004 r., w którym wyłączono małżeńską wspólność ustawową i dokonano podziału dorobkowego majątku małżonków. Stanowi on prawnie dopuszczalną formę regulacji stosunków cywilnoprawnych. Organ administracyjny pierwszej instancji powinien, według Samorządowego Kolegium Odwoławczego, zastosować odpowiednie przepisy prawa materialnego cywilnego, w szczególności art. 552 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, zgodnie z którym przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w jego skład, chyba że co innego wynika z czynności prawnej dotyczącej przedsiębiorstwa. Nie było zatem potrzeby, by dla przyjęcia skutku w postaci przeniesienia własności przedsiębiorstwa umowa jego zbycia (przeniesienia) precyzowała składniki przedsiębiorstwa. Zasadą jest, iż umowa taka dotyczy całego przedsiębiorstwa, a wyjątkiem – że tylko niektórych jego składników. W tym ostatnim przypadku umowa powinna wyraźnie wskazywać, które elementy przedsiębiorstwa są wyłączone spod skutków jej działania. Sytuacja taka nie miała miejsca w sprawie niniejszej, zatem należało przyjąć, iż sporny samochód stanowił składnik zbytego przedsiębiorstwa. Skargę na powyższą decyzję złożyła do sądu administracyjnego I. T. wnosząc o jej uchylenie. Zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, w szczególności art. 551 Kc poprzez jego błędną wykładnię i nienależyte zastosowanie polegające na przyjęciu, iż przeniesienie własności przedsiębiorstwa C. O. – I. T. obejmowało również przeniesienie własności samochodu marki [...]. Skarżąca argumentowała, iż nie wszystkie elementy tworzące przedsiębiorstwo wskazane przez ustawodawcę w przepisie art. 551 Kc są na tyle istotne, by bez ich zbycia wyłączone było zbycie przedsiębiorstwa. Jej zdaniem o tym, czy dochodzi do zbycia przedsiębiorstwa czy też nie - decydują okoliczności faktyczne konkretnej sprawy. W przepisach prawa pozostawiono stronom takiej czynności prawnej swobodę co do wyłączania spod jej skutków poszczególnych składników przedsiębiorstwa, z tym, że ta swoboda nie jest nieograniczona, albowiem ustanowiony przez strony zakres wyłączeń nie może naruszać istoty przedsiębiorstwa. Dlatego zbycie przedsiębiorstwa powinno obejmować co najmniej te składniki, które determinują jego działalność. Skarżąca powołując się na treść § 4 rozporządzenia Ministra Infrastruktury w sprawie rejestracji pojazdów podała, iż ustawodawca wyliczając enumeratywnie w tym przepisie przypadki, w których dochodzi do przeniesienia prawa własności pojazdu wyłączył możliwość przyjęcia, iż następuje to w sytuacji przeniesienia własności przedsiębiorstwa, gdy samochód stanowi jego trwały składnik. Jej zdaniem z § 4 ust. 6 pkt 1 cyt. aktu prawnego wynika, iż ostatecznie o własności pojazdu rozstrzyga prawomocnym wyrokiem sąd. Wyrokiem z dnia 26 stycznia 2006 r. w sprawie sygn. akt II SA/Bk 1074/05 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku oddalił skargę. W uzasadnieniu sąd podzielił przyjęte przez organ II instancji stanowisko, zgodnie z którym użyty w § 4 ust. 1 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 22 lipca 2002 r. w sprawie rejestracji i oznaczania pojazdów zwrot "w szczególności" przesądza o otwartości zawartego w tym przepisie katalogu przypadków przeniesienia prawa własności pojazdu. W ocenie sądu zaprezentowanego stanowiska nie zmienia treść przepisu § 1 ust. 1 pkt 1 Instrukcji w sprawie rejestracji pojazdów, stanowiącej załącznik nr 1 do rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 27 września 2003 r. w sprawie szczegółowych czynności organów w sprawach związanych z dopuszczeniem pojazdu do ruchu oraz wzorów dokumentów w tych sprawach. Treść tego przepisu nie uprawnia bowiem do wniosku, że cechy identyfikacyjne i dane techniczne pojazdu powinny wynikać z tego samego dokumentu, który wskazuje na właściciela pojazdu. Własność pojazdu może zatem wynikać również z umowy o podziale majątku wspólnego małżonków. Jeśli przedmiotem tej umowy jest przedsiębiorstwo w rozumieniu art. 552 Kc, a nic innego nie wynika z jej treści lub z przepisów szczególnych, umowa obejmuje wszystko, co wchodzi w skład tego przedsiębiorstwa, a więc również wszystkie jego składniki trwałe. W rozpoznawanej sprawie skarżąca nie zakwestionowała, iż sporny samochód marki [...] stanowił składnik przedsiębiorstwa. Okoliczność ta wynika z faktury jego zakupu oraz zarejestrowania pojazdu jako ciężarowego i ujęcia go w ewidencji środków trwałych. Skarżąca nie przedstawiła również dowodów, iż w umowie zbycia przedsiębiorstwa samochód wyłączono spod działania tej czynności prawnej. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku z dnia 26 stycznia 2006 r. złożyła do Naczelnego Sądu Administracyjnego I. T. zarzucając orzeczeniu naruszenie przepisów postępowania mające wpływ na wynik sprawy tj. art. 1 i art. 151 w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) poprzez niedostrzeżenie naruszenia przez organ odwoławczy art. 138 § 2 Kpa i nadużycia kompetencji kasacyjnych oraz niedostrzeżenie naruszenia art. 97 § 1 pkt 4 i art. 100 § 2 i 3 Kpa, co wyrażało się w samodzielnym rozstrzygnięciu przez SKO kwestii należącej do sądu powszechnego. Podniosła, iż wydanie w drugiej instancji administracyjnej decyzji kasacyjnej, a nie reformatoryjnej przedłużyło znacznie postępowanie i wydłużyło stan niepewności co do sytuacji prawnej stron. Jej zdaniem spór o własność pojazdu powinien zostać rozstrzygnięty na drodze procesu cywilnego, podczas gdy zagadnienie to organ administracyjny rozstrzygnął we własnym zakresie przekraczając swoje kompetencje. Uchybienie to umknęło sądowi administracyjnemu. W odpowiedzi na skargę kasacyjną J. T. wniósł o jej oddalenie. Nie zgodził się ze stanowiskiem, iż między stronami istnieje spór o prawo własności pojazdu, albowiem prawo to przynależy bezspornie jemu, co wynika z aktu notarialnego z dnia 10 grudnia 2004 r. Jego zdaniem skarżąca nieskutecznie wywodzi swój tytuł prawny do samochodu nie z prawa własności, a z umowy użyczenia. Wskazał, iż w postępowaniu administracyjnym nie doszło do naruszenia przepisu art. 138 § 2 Kpa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Wyrokiem z dnia 25 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt I OSK 923/06 Naczelny Sąd Administracyjny uchylił zaskarżony wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Białymstoku z dnia 26 stycznia 2006 r. i przekazał sprawę temu sądowi do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu podzielił zarzut skargi kasacyjnej dotyczący nieprawidłowego zastosowania w odwoławczym postępowaniu administracyjnym przepisu art. 138 § 2 Kpa i niedostrzeżeniu tego uchybienia przez sąd I instancji. Wskazał, iż powołany przepis, dopuszczający uchylenie zaskarżonej decyzji i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania stanowi wyłom w kodeksowej konstrukcji postępowania odwoławczego i dlatego nie jest dopuszczalna jego wykładnia rozszerzająca. Organ odwoławczy może zatem wydać decyzję kasacyjną tylko wówczas, gdy w pierwszej instancji w ogóle nie zostanie przeprowadzone postępowanie wyjaśniające lub gdy nie jest ono wystarczające do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy, a zatem gdy stwierdzi konieczność przeprowadzenia postępowania dowodowego w całości lub w znacznej części. W rozpoznawanej sprawie sytuacja taka nie miała miejsca, a Samorządowe Kolegium Odwoławcze mogło wydać merytoryczne rozstrzygnięcie na podstawie akt sprawy, gdyż zgromadzony w nich materiał dowodowy był wystarczający. W razie wątpliwości istniała możliwość zastosowania art. 136 Kpa. Brak było podstaw do wydania w postępowaniu odwoławczym decyzji kasacyjnej, zatem jej wydanie stanowiło naruszenie przepisu art. 138 § 2 Kpa mające istotny wpływ na wynik sprawy. Nie dostrzegł tego uchybienia sąd administracyjny I instancji, dlatego wydany przez ten sąd wyrok oddalający skargę zapadł z naruszeniem art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) oraz art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił pozostałych zarzutów skargi kasacyjnej. W ocenie tego sądu w sprawie nie zachodziły przesłanki do zawieszenia postępowania administracyjnego w sprawie rejestracji pojazdu z uwagi na występujące w sprawie zagadnienie wstępne. Znajdujące się w aktach sprawy umowy notarialne wyłączenia wspólności ustawowej i podziału majątku dorobkowego obejmowały wszystkie składniki majątku małżonków T., w tym również przedsiębiorstwo, w skład którego wchodził przedmiotowy samochód jako środek trwały. W istocie zatem spór miedzy małżonkami nie dotyczył prawa własności, ale sposobu korzystania z pojazdu, co dla sprawy jego rejestracji nie ma prawnego znaczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, aczkolwiek powodem uchylenia zaskarżonej decyzji nie są wskazane w niej naruszenia przepisów prawa materialnego, a istotne naruszenie w postępowaniu odwoławczym przepisów procesowych. W rozpoznawanej sprawie postępowanie administracyjne toczy się od kwietnia 2005 r., a wydane w nim rozstrzygnięcia – jak wyżej przedstawiono - były już przedmiotem kontroli tutejszego sądu oraz Naczelnego Sądu Administracyjnego, który wyrokiem z dnia 25 maja 2007 r. w sprawie sygn. akt I OSK 923/06 uchylił orzeczenie WSA w Białymstoku z dnia 26 stycznia 2006 r. w sprawie sygn. akt II SA/Bk 1074/05 oddalające skargę i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania. Wyrok kasacyjny sądu II instancji powoduje określone konsekwencje, albowiem zgodnie z art. 190 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) powoływanej dalej jako p.p.s.a. sąd, któremu sprawa została przekazana, związany jest wykładnią prawa dokonaną w tej sprawie przez Naczelny Sąd Administracyjny. Zakres kognicji sądu w niniejszym postępowaniu jest zatem zawężony do granic, w jakich Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznał skargę kasacyjną i wydał orzeczenie na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. W praktyce oznacza to, że przy niezmienionym stanie faktycznym i prawnym sprawy odstąpienie od wykładni dokonanej przez sąd II instancji jest niedopuszczalne. Również niedopuszczalne jest rozważanie na nowo kwestii, które zostały już wcześniej przesądzone, a które nie były przedmiotem kontroli NSA (por. wyrok NSA z dnia 28 listopada 2005 r. w sprawie sygn. akt I FSK 294/05, Lex nr 187537 oraz wyrok NSA z dnia 20 września 2006 r. w sprawie sygn. akt II OSK 1117/05, Lex nr 238489). Skład orzekający w sprawie niniejszej, pozostając związany oceną prawną sądu drugiej instancji, stwierdził, iż w kontrolowanym postępowaniu odwoławczym doszło do naruszenia przepisu art. 138 § 2 Kpa w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Naruszenie to, kwalifikujące się pod przepis art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a., zobowiązywało sąd do uchylenia zaskarżonej decyzji z dnia 14 czerwca 2005 r. Zgodnie z przepisem art. 138 § 2 Kpa organ odwoławczy może uchylić zaskarżoną decyzję w całości i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania przez organ pierwszej instancji, gdy rozstrzygnięcie sprawy wymaga uprzedniego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego w całości lub w znacznej części. Zarówno orzecznictwo jak i doktryna prezentują jednolite i rygorystyczne stanowisko w kwestii zastosowania powołanego przepisu. Wskazuje się, iż organ odwoławczy jest przede wszystkim organem merytorycznie rozpoznającym sprawę, a jego obowiązkiem nie jest weryfikacja decyzji, a ponowne rozpoznanie sprawy administracyjnej. Wynika to z ukształtowania kompetencji tego organu w przepisach Kodeksu postępowania administracyjnego, w szczególności art. 15 Kpa (ustanawiającym zasadę dwuinstancyjności postępowania) i art. 138 Kpa (regulującym dopuszczalne rozstrzygnięcia drugoinstancyjne). Realizacji tej koncepcji służyć ma również przepis art. 136 Kpa uprawniający organ odwoławczy do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania wyjaśniającego. W konsekwencji decyzja kasacyjna przekazująca sprawę do ponownego rozpoznania przez organ I instancji może być podjęta tylko i wyłącznie w sytuacjach określonych w art. 138 § 2 Kpa. Żadne inne wady postępowania ani decyzji pierwszoinstancyjnej nie dają organowi odwoławczemu podstaw do jej wydania (vide B. Adamiak, J. Borkowski "Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz", Wydawnictwo C.H.Beck, Warszawa 2006, wyd. 8, s. 97, 613-614 oraz powołane tam orzecznictwo). Za niedopuszczalne zatem i stanowiące naruszenie przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy potraktować należy wydanie decyzji kasacyjnej w wyniku zastosowania rozszerzającej interpretacji przepisu art. 138 § 2 Kpa, jak uczyniło Samorządowe Kolegium Odwoławcze w zaskarżonej decyzji. W rozpoznawanym przypadku główny ciężar sporu dotyczył nie kwestii faktycznych, a prawnych. Dla prawidłowego rozstrzygnięcia organ miał odpowiedzieć na pytanie: czy dopuszczalne jest dokonanie rejestracji pojazdu na nazwisko J. T. w sytuacji, gdy dowodem przejścia na niego prawa własności przedsiębiorstwa C. O. – I. T., w skład którego jako środek trwały wchodził sporny samochód [...], była zawarta w formie aktu notarialnego umowa o wyłączeniu wspólności majątkowej i podziale majątku dorobkowego małżonków w taki sposób, że należące do tego majątku przedsiębiorstwo przypadło J. T. Wykazanie prawa własności do pojazdu jest bowiem niezbędnym warunkiem jego rejestracji - art. 72 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym (tekst jedn. Dz. U. z 2005 r. Nr 108, poz. 908 ze zm.). Dla rozstrzygnięcia tego zagadnienia prawnego w sprawie niniejszej nie zaistniała konieczność uzupełniania materiału dowodowego nawet w niewielkim zakresie, albowiem wszystkie dokumenty (w szczególności kserokopie aktów notarialnych), na które powoływały się strony, znajdują się w aktach administracyjnych. Wystarczyło dokonać oceny poprawności decyzji organu I instancji w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy i w sytuacji odmiennego stanowiska orzec reformatoryjnie (merytorycznie) na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 Kpa. Nie było zatem podstaw do zastosowania w okolicznościach niniejszej sprawy przepisu art. 138 § 2 Kpa, dlatego uczynienie go podstawą rozstrzygnięcia stanowiło istotne naruszenie przepisów postępowania. Wskazać też trzeba, iż wspomniana wyżej ocena postępowania przed organem I instancji została w postępowaniu odwoławczym faktycznie przeprowadzona oraz dokonano w sprawie właściwej wykładni przepisu art. 552 Kodeksu cywilnego. Świadczy o tym treść uzasadnienia zaskarżonej decyzji, które faktycznie spełnia wymogi uzasadnienia orzeczenia reformatoryjnego, natomiast nie zawiera wyjaśnienia powodów uchylenia do ponownego rozpoznania decyzji Prezydenta Miasta B. z dnia [...] kwietnia 2005 r. Sąd podziela zaprezentowane w sprawie przez organ II instancji stanowisko w kwestii wykładni wskazanego przepisu art. 552 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym czynność prawna mająca za przedmiot przedsiębiorstwo obejmuje wszystko, co wchodzi w skład przedsiębiorstwa, chyba że co innego wynika z treści czynności prawnej albo z przepisów szczególnych. Dlatego w rozpoznawanej sprawie wystarczającym dowodem przeniesienia prawa własności spornego samochodu jest notarialna umowa wyłączenia małżeńskiej wspólności majątkowej i podziału majątku dorobkowego małżonków (art. 72 ust. 1 pkt 1 ustawy Prawo o ruchu drogowym). Tak wypowiedział się także Naczelny Sąd Administracyjny w uzasadnieniu wyroku kasacyjnego w sprawie niniejszej. Naruszenie art. 138 § 2 Kpa miało wpływ na wynik sprawy, co przesądza o uchyleniu zaskarżonej decyzji. W ponownie prowadzonym postępowaniu na skutek niniejszego wyroku organ uwzględni przedstawione uwagi i przy właściwym zastosowaniu przepisu art. 138 § 1 pkt 2 Kpa orzeknie co do istoty sprawy. Mając na uwadze powyższe na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzeczono jak w sentencji, czego konsekwencją było stwierdzenie w pkt 2. wyroku, iż zaskarżona decyzja nie może być wykonana w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego orzeczenia. O zwrocie kosztów postępowania, w skład których wchodzą opłaty sądowe oraz zwrot kosztów zastępstwa procesowego i opłaty skarbowej od pełnomocnictwa orzeczono w oparciu o art. 200 p.p.s.a. w zw. z § 18 ust. 1 pkt 1 lit. c) Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1348 ze zm.).