II SA/Bk 557/12

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Danuta Tryniszewska-Bytys, Sędziowie sędzia NSA Grażyna Gryglaszewska (spr.),, sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Protokolant Marta Marczuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 04 października 2012 r. sprawy ze skargi O. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] maja 2012 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Prezydenta Miasta B. z [...] marca 2012 r., nr [...]; 2. stwierdza, że zaskarżone decyzje nie mogą być wykonane w całości do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku. Zaskarżoną do Sądu decyzją z dnia [...].05.2012 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B., po rozpatrzeniu odwołania O. K. od decyzji z dnia [...].03.2012 r. nr [...]wydanej z upoważnienia Prezydenta Miasta B. przez Kierownika Funduszu Alimentacyjnego Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w B. dotyczącej odmowy umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.200 zł ustalonej decyzją nr [...] z dnia [...].01.2012 r. wraz z odsetkami w wysokości 321,26 zł, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. U podstaw tego rozstrzygnięcia legły następujące ustalenia. Decyzją z dnia [...].12.2011 r. nr [...]działający z upoważnienia Prezydenta Miasta B., Kierownik Działu Świadczeń Rodzinnych, zmienił z urzędu decyzję wydaną w dniu [...].10.2010 r. nr [...]w części dotyczącej okresu na jaki ustalono prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Powyższe działanie organu wynikało z konieczności ponownego ustalenia uprawnień do świadczenia w związku z zaprzestaniem kontynuacji nauki z dniem [...].01.2011 r. przez O. K. Następnie decyzją z dnia [...].02.2012 r. nr [...], działający z upoważnienia Prezydenta Miasta B., Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w B., stwierdził, że wypłacone O. K. świadczenie z funduszu alimentacyjnego w okresie od 1.02.2011 r. do 30.09.2011 r. w kwocie 400 zł miesięcznie (łącznie 3.200 zł) jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał go do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Wnioskiem z dnia [...].02.202 r. zainteresowany zwrócił się do organu I instancji o umorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W wyniku przeprowadzonego postępowania ustalono, że O.K. jest kawalerem i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką – K. K. oraz trójką rodzeństwa: B. K., P. K. i M. K. Wnioskodawca nie pracuje zawodowo ani dorywczo. Jest studentem pierwszego roku Wydziału H.-S. Uniwersytetu w B. na kierunku filozofii (studia wyższe, stacjonarne ). Nie ponosi odpłatności za studia. Na rok akademicki 2011/2012 ma udzielony urlop dziekański. O. K. ze względu na stan zdrowia (schizofrenia niezróżnicowana) w okresie od 23.01.2012 r. do 13.02.2012 r. przebywał na leczeniu w SPP ZOZ- [...]. Wymaga udziału m.in. w zajęciach terapeutycznych, leczenia ambulatoryjnego. Nieposiada orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Ustalono również, że źródłem utrzymania rodziny jest zasiłek chorobowy otrzymywany przez Panią K.K. w wys. 679,23 zł miesięcznie, świadczenia w formie zasiłków rodzinnych przyznanych na B. i P. K. w łącznej wysokości 189 zł miesięcznie oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na 4 dzieci w łącznej wysokości 1.450 zł miesięcznie. Wnioskodawca oraz jego brat M. K. otrzymują także stypendium socjalne w wysokości 300 zł miesięcznie. Z kolei wydatki w rodzinie wynoszą 1.573,68 zł miesięcznie. Stwierdzono również, że z uwagi na zaległości w opłatach mieszkaniowych jest prowadzone postępowanie administracyjne w sprawie wstrzymania wypłaty dodatku mieszkaniowego w wysokości 118,68 zł miesięcznie na okres od 1.12.2011 r. do 31.05.2012 r. W świetle powyższych okoliczności faktycznych organ I instancji decyzją z dnia 23.03.2012 r. nr [...] odmówił umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w wysokości 3.200 zł oraz odsetek w wysokości 321,26 zł, twierdząc, że sytuacja dochodowa, a przy tym brak wystarczających zasobów materialnych i pieniężnych, nie uzasadnia uwzględnienia wniosku w oparciu o art. 23 ust. 8 ustawy z dnia 7.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2009 r. Nr 1 poz. 7 ze zm.). Organ zaznaczył , że istnieje możliwość spłaty zadłużenia w ratach. Od decyzji tej O. K. złożył odwołanie (podpisane także przez matkę K. K.), w którym opisał ciężką sytuacją swoją i rodziny. Wskazał, że on i jego brat chorują na schizofrenie (posiadają II stopień niepełnosprawności) w związku z czym ponoszą wydatki na leki i dietę lekkostrawną wątrobową. Podniósł również, że zostali pozbawieni dodatku mieszkaniowego, mają nakaz zapłaty w wysokości 800 zł za telefon komórkowy oraz, że nie są w stanie spłacić zaległości. Organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygnięcie I – instancyjne i podał, że umorzenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia, jako wyjątek od zasady zwrotu takiego świadczenia, dopuszczalne jest tylko wtedy, gdy zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ustawa nie precyzuje kryteriów umorzenia nienależnie pobranych świadczeń odnosząc się jedynie do nieostrego kryterium "szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny". Mając powyższe na względzie organ odwoławczy podzielił stanowisko organu I instancji, że sytuacja rodziny wnioskodawcy nie jest szczególna w rozumieniu art. 23 ust. 8 ustawy. Kolegium wskazało, że łącznie rodzina uzyskuje dochód w wysokości 3.036,67 zł miesięcznie, zaś wydatki rodziny kształtują się w wysokości ponad 1.570 zł miesięcznie. Organ odwoławczy stwierdził, że sytuacja rodziny jest trudna, zwłaszcza z uwagi na chorobę O. K. i jego brata P. K., jednakże rodzina posiada stałe dochody, własne mieszkanie i w środowisku funkcjonuje prawidłowo. Zdaniem organu przy prawidłowym gospodarowaniu dochodami istnieje możliwość spłaty zadłużenia w ratach. Kolegium wskazało również, że dokumenty dołączone do odwołania dotyczące zadłużenia w bieżących płatnościach, świadczą o przejściowych kłopotach finansowych, a tym samym nie uzasadniają one wystąpienia szczególnie uzasadnionych okoliczności dotyczących sytuacji rodziny. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem O. K. złożył skargę do tutejszego Sądu, wnosząc jednocześnie o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podniósł, że w chwili obecnej nie jest zdolny do jakiejkolwiek pracy i nie ma możliwości spłaty zadłużenia. Zdaniem Skarżącego decyzja nie jest zgodna ze stanem faktycznym i przepisami prawa. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Skarga okazała się zasadna. Stosownie do art. 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej cytowanej jako: p.p.s.a. (tekst jedn. Dz. U. z 2012 r. poz. 270, zwanej dalej "p.p.s.a").sąd administracyjny bada legalność zaskarżonej decyzji, to jest jej zgodność z prawem materialnym określającym prawa i obowiązki stron oraz prawem procesowym regulującym postępowanie przed organami administracji publicznej i oceny tej dokonuje w oparciu o materiał dowodowy zgromadzony w aktach sprawy. W niniejszej sprawie sąd doszedł do przekonania, że zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu kwalifikującym ją do wyeliminowania z obrotu prawnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) p.p.s.a. Kontrolowane w niniejszym postępowaniu rozstrzygnięcie dotyczyło odmowy umorzenia w całości kwoty nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz odsetek za zwłokę. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowią przepisy cyt. ustawy z dnia 7.09.2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Zgodnie z art. 23 ust. 8 tej ustawy organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że decyzja w zakresie umorzenia nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego pozostaje w sferze tzw. uznania administracyjnego. Działanie organu w ramach uznania administracyjnego oznacza, jak wynika z art. 7 k.p.a., załatwienie sprawy w sposób zgodny ze słusznym interesem obywatela, o ile nie stoi temu na przeszkodzie interes społeczny i możliwości organu w zakresie posiadanych uprawnień i środków. Kontrola decyzji uznaniowej dokonywana przez sąd administracyjny polega na zbadaniu jej zgodności z prawem, bez wnikania w celowość rozstrzygnięcia w niej zawartego. Kontrola ta ma ustalić, czy dopuszczalne było wydanie decyzji zawierającej określone w niej rozstrzygniecie, czy organ przy wydaniu decyzji nie przekroczył granic uznania dozwolonego prawem oraz czy właściwie ocenił stan faktyczny sprawy i czy należycie uzasadnił rozstrzygnięcie z uwzględnieniem obowiązujących przepisów prawa. Naczelny Sąd Administracyjny wyjaśnił, że wydając decyzję o charakterze uznaniowym organ jest związany nie tylko przepisem, ale i celem ustanowionego przepisu oraz normami etycznymi. Uznanie administracyjne nie pozwala zatem organowi na dowolność w załatwieniu sprawy, ale jednocześnie nie nakazuje mu spełnienia każdego żądania obywatela. Sąd wskazał, że w przypadku nieostrych pojęć typu "szczególnie uzasadniony przypadek", organ stosujący prawo dokonuje wyboru pewnych kryteriów, które bierze pod uwagę przy ocenie, czy sytuacja określona w przepisie występuje (wyrok z dnia 9.03.2006 r., sygn. akt I OSK 1267/05, opubl. LEX nr 198275). Za szczególnie uzasadnione Naczelny Sąd Administracyjny uznaje sytuacje zupełnie wyjątkowe (wyrok NSA z dnia 19.01.2006 r., sygn. akt I OSK 777/05, opubl. LEX 194414). Przenosząc powyższe rozważania na grunt rozpoznawanej sprawy Sąd stwierdził, że analiza sytuacji dochodowej i rodzinnej Skarżącego nie została przeprowadzona zgodnie z przywołanymi regułami. Organy orzekające w niniejszej sprawie uznały bowiem, że sytuacja rodzinna Skarżącego jest trudna, jednak nie uzasadnia umorzenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami za zwłokę. Uzasadniając powyższe rozstrzygnięcie, wyjaśniono, że należności do zwrotu z funduszu alimentacyjnego powstały w wyniku rezygnacji Skarżącego w dniu [...].01.2011 r. z kontynuacji nauki na Wydziale B. C. Uniwersytetu w B. Ustalono, że Skarżący jest kawalerem i prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką i trójką rodzeństwa w mieszkaniu stanowiącym własność brata. Jest studentem pierwszego roku Wydziału H.-S. Uniwersytetu w B. na kierunku filozofii. Na rok akademicki 2011/2012 ma udzielony urlop dziekański, nie pracuje zawodowo ani dorywczo. Posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym. Ze względu na stan zdrowia (schizofrenia niezróżnicowana) w okresie od [...].01.2012 r. do [...].02.2012 r. przebywał na leczeniu w SPP ZOZ- Oddziale Dziennym dla Chorych z Zaburzeniami Psychicznymi. Ustalono również, że źródłem utrzymania rodziny jest zasiłek chorobowy otrzymywany przez Panią K. K. w wys. 679,23 zł miesięcznie, świadczenia w formie zasiłków rodzinnych przyznanych na B. i P. K. w łącznej wysokości 189 zł miesięcznie oraz świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane na 4 dzieci w łącznej wysokości 1.450 zł miesięcznie. Skarżący oraz jego brat M. K. otrzymują także stypendium socjalne w wysokości 300 zł miesięcznie. Podniesiono, że wydatki w rodzinie wynoszą 1.573,68 zł miesięcznie. Stwierdzono również, że z uwagi na zaległości w opłatach mieszkaniowych jest prowadzone postępowanie administracyjne w sprawie wstrzymania wypłaty dodatku mieszkaniowego w wysokości 118,68 zł miesięcznie na okres od 1.12.2011 r. do 31.05.2012 r. Mając powyższe na względzie, Sąd stwierdził, że organy zgromadziły materiał dowodowy, jednakże nie przeanalizowały dogłębnie aktualnej sytuacji dochodowej i rodzinnej Skarżącego. Zdaniem Sądu argumentem przemawiającym za odmową całkowitego umorzenia należności, nie może być ustalenie, że konieczność pozostawania pod opieką lekarską i wymóg leczenia oraz ponoszenia wydatków z powodu występujących schorzeń (z akt sprawy wynika, że Skarżący leczy się na schizofrenię niezróżnicowaną od 2002 r., k. 93 akt admin.) nie stanowi sytuacji szczególnej. Ponadto, poza lapidarnym stwierdzeniem Kolegium, iż rodzina boryka się na co dzień z wieloma kłopotami, koniecznością stałej opieki lekarskiej, pobytami dzieci w szpitalu oraz, że posiada stałe dochody, własne mieszkanie, a zatem istnieje możliwość spłaty zadłużenia w ratach, organy orzekające nie wyjaśniły czy i jaki wpływ na sytuację Skarżącego ma obowiązek spłaty kwoty nienależnego świadczenia, a mianowicie czy i w jakim stopniu wpłynie na jej pogorszenie, czy rodzina Skarżącego, który prowadzi gospodarstwo domowe wraz z matką i rodzeństwem będzie w stanie zaspokoić podstawowe potrzeby bytowe. Kolegium też lakonicznie odniosło się do dokumentów świadczących o aktualnych zaległościach rodziny Skarżącego, twierdząc że są one niższe niż zobowiązania wobec funduszu alimentacyjnego i świadczą o przejściowych kłopotach finansowych. Należy rozważyć okoliczność, że Skarżący nie jest zdolny do pracy i chociaż jest osobą pełnoletnią wymaga pomocy matki zarówno w sensie finansowym jak i codziennych sprawach życiowych. Organ winien też przeanalizować raz jeszcze dochody rodziny, zwracając uwagę czy są to dochody stałe (zwłaszcza chodzi o zasiłek rehabilitacyjny matki Skarżącego). Reasumując stwierdzić należy, że organy orzekające w niniejszej sprawie nie zbadały dość szczegółowo stanu faktycznego, co skutkowało, przy orzekaniu o odmowie umorzenia należności Skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z ustawowymi odsetkami, przekroczeniem granic przyznanej im swobody orzekania. W myśl, bowiem przepisów art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. organ administracji obowiązany jest wszechstronnie wyjaśnić stan faktyczny, zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy i dopiero na tej podstawie ocenić czy dana okoliczność została udowodniona, bowiem dopiero dokładne wyjaśnienie wszystkich istotnych dla sprawy okoliczności faktycznych pozwala na prawidłowe zastosowanie prawa materialnego, w tym przypadku normy art. 23 ust. 8 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentacji. Z powyższych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku. Konsekwencją uchylenia decyzji było stwierdzenie z urzędu o niemożności wykonania decyzji do czasu uprawomocnienia się niniejszego wyroku (art. 152 ww. ustawy). Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy, biorąc pod uwagę powyższe rozważania Sądu powinny wyjaśnić, czy w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodzinnej Skarżącego. Po dokonaniu analizy rodzinnej Skarżącego należy ocenić, czy zachodzą ewentualnie przesłanki do umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Należy, bowiem zwrócić uwagę, że przepis art. 23 ust. 8 ww. ustawy daje organom możliwość umorzenia (bądź odmowy umorzenia) należności nie tylko w całości, ale również w części.